Bıyl jarty álemdi sharpyǵan II dúnıejúzilik soǵystyń aıaqtalǵanyna, sol qan maıdandaǵy Uly Jeńiske 70 jyl tolyp otyr. Bul soǵystyń qazaq tarıhy úshin alar orny aıryqsha. Sebebi, bizdiń halyqtyń jeńistiń jaqyndaýyna qosqan úlesi ólsheýsiz. Ol úshin soǵysqa jiberilgen on oqtyń toǵyzy qazaq jerinde daıyndalǵanyn aıtsaq, jetip jatyr. Tipti alǵash bolyp jaý oǵyna keýdesin tosqan qazaqstandyqtar da myńdap sanalady. Iаǵnı, eń alǵash jaý shabýylyna tap bolǵan Brest garnızonynda fashıstik Germanııanyń áskerine toıtarys bergenderdiń arasynda jerlesterimiz az bolǵan joq. Osy rette Uly Jeńiske jetýimizge Qazaqstannyń qosqan úlesi qanshalyqty ekenine toqtalýdy jón kórdik.
Soǵysty birinshi bolyp qarsy alǵandardyń qatarynda Keńes Odaǵynyń batys shebin kúzetken ondaǵan myń qazaqstandyq shekarashylar boldy. Ataqty Brest garnızonynyń ózinde 1941 jyldyń kókteminde bizdiń 3 myńdaı jerlesimiz qyzmet etken. Shilde aıynda olardyń kópshiligi áskerden elge qaıtýlary kerek edi. Biraq jaýdyń shabýyly olardyń bul josparlaryn kúl-talqan etti. Soǵys órti ishke qaraı tez enip, Brest qamalynyń tiri qalǵan qorǵaýshylary partızandar qozǵalysyna qosyldy. Olardyń qatarynda 190 qazaqstandyq bolǵan jáne kóbiniń súıegi Belarýs jerinde qalǵan.
Soǵys kenetten bastalǵanymen, Qazaqstan, búkil Keńes Odaǵy sııaqty, alǵashqy kúnnen bastap judyryqtaı jumyldy. Respýblıkanyń túkpir-túkpirinde áskerı komıssarıattarǵa eriktiler aǵyldy. Keshe ǵana mektep partasynda otyrǵan bozbalalar men boıjetkender de, qala men aýyl turǵyndary da soǵysqa surandy.
1939 jyldyń deregi boıynsha, bizdiń respýblıkamyzda 6,2 mıllıon adam turyp jatqan. Soǵys jyldary Keńes Armııasynyń qataryna 1 mıllıon 200 myń qazaqstandyq shaqyrylǵan, 20-dan astam atqyshtar dıvızııasy men basqa da qurylymdar jasaqtalǵan. Fashıstermen bolǵan shaıqastarda 328, 310, 312, 314, 316, 387, 391, 8, 29, 102, 405-atqyshtar dıvııasy, 100 jáne 101-ulttyq, 81, 105, 106-kavalerııalyq dıvızııalar, 74 jáne 75-teńiz atqyshtar brıgadasy, 209-Zaısan, 219-mınomettik, 85-zenıttik, 662, 991 jáne 992-avıasııalyq polkter erekshe kózge tústi. Maıdanǵa 14 100 júk jáne jeńil avtokólik, 1 500 shynjyr tabandy traktor, 110 400 jylqy, 16 200 arba jóneltildi.
Qazaqstan armııa men flot úshin ofıserlik kadrlar jáne rezervtik kúshter daıyndaýǵa da laıyqty úles qosty. 1941-1945 jyldary áskerı oqý oryndaryna 42 myńnan astam jas qazaqstandyq joldandy, al Qazaqstannyń aýmaǵynda sol jyldary jumys istegen 27 áskerı oqý orny keıbir derekter boıynsha 16 myńdaı ofıser daıyndap shyǵarǵan.
Soǵystyń tek maıdan dalasynda ǵana emes, tylda júrgeni de málim. Fashıster KSRO-nyń batys aýdandaryn basyp alǵannan keıin, Sibir men Qazaqstannyń el ekonomıkasyndaǵy mańyzy kúrt artqan. Jaýdyń qolyna bermeý úshin soǵystyń alǵashqy aılarynda ónerkásiptik kásiporyndardyń barlyǵy tylǵa kóshirile bastady. Qysqa merzimniń ishinde Qazaqstannyń aýmaǵyna 142 kásiporyn, 532 506 adam kóshirildi. Oǵan qosa, jańa ónerkásiptik nysandardyń qurylystary jedeldetildi. Soǵystyń alǵashqy 1,5 jylynda Qazaqstanda 25 ken orny pen shahta, 11 ken baıytý fabrıkalary, 19 jańa kómir shahtasy, 3 razrez, 4 jańa munaı kenishi men Gýrevtegi munaı óńdeý zaýyty iske qosyldy.
Temir jol qurylysy jalǵasty. 1942-1943 jyldary Maqat-Orsk, Aqmola -Magnıtogorsk jelileriniń qurylysy aıaqtaldy. Soǵys jyldary Qazaqstan jalpyodaqtyń mys quımasynyń 30 paıyzyn, marganes keniniń 60 paıyzyn, mys keniniń 50 paıyzyn, metall vısmýttyń 65 paıyzyn, polımetall kenderiniń 70 paıyzyn, myrysh óniminiń 85 paıyzyn berdi. Qorǵanys ónerkásibine qajetti mystyń úshten biri Qazaqstanda óndirildi. Sondyqtan da soǵys jyldary árbir 10 oqtyń toǵyzy Qazaqstanda daıyndaldy.
Respýblıkada tank jáne ushaq jasaýǵa aqsha jınaý qozǵalysy júrdi. 1941 jyldyń kúzinde Búkilodaqtyq lenındik kommýnıstik jastar odaǵy (VLKSM) atyndaǵy tank dıvızııasyn qurýǵa qarjy jınala bastady da, bir jylǵa jeter-jetpes ýaqyttyń ishinde armııa qazaqstandyq komsomoldardan 45 jańa tank aldy. Keıinirek halyq qarajatyna taǵy 10 tank kolonnasy, birneshe avıasııalyq eskadrılııa, torpedo katerler men ataýly ushaqtar jasaldy. Soǵys jyldary Qazaqstan halqy jaýyngerlik tehnıkalar jasaýǵa 480,3 mıllıon rýbl jınap berdi.
Sonymen qatar, aýyl sharýashylyǵy salasy boıynsha da, qazaq dalasynan aldyńǵy shepke mıllıondaǵa put astyq pen et jáne taǵy basqa azyq-túlikter, jyly kıimder jiberilip otyrdy. Jaý shabýylynan qorǵansyz qalǵan ózge ulttyń balalary Qazaqstanǵa kelip pana tapty.
Mine, bul – qazaqstandyqtardyń Jeńis úshin jasaǵan erlikteriniń bir parasy ǵana. Sol sebepti, Jeńis kúni – san myńdaǵan urpaq úshin ortaq mereke. Bul mereke – beıbitshilik pen qaıyrymdylyqtyń máńgi jasampazdyǵyn, Otanyn qorǵaǵan jaýynger-soldattar men ofıserlerdiń aıbyny, tyldaǵy Jeńisti jaqyndatqan jumysshylardyń erlik eńbekteriniń máńgi óshpeıtindigin dáleldeıtin belgi bolyp qalmaq. Osyny eskergen Elbasymyz el tarıhyndaǵy jarqyn jeńisti keń kólemde atap ótýdi bastama etip kóterdi. Sum soǵystyń qazaqtyń ár otbasyna zalalyn tıgizgeni belgili. Sondyqtan Jeńis kúni – jalpyhalyqtyq mereke. Bizdiń atalarymyz ben ákelerimizdiń erlikteri men janqııarlyqtary, olardyń óz Otanyna degen sheksiz súıispenshilikteri Qazaqstannyń búgingi jaýyngerleri úshin maqtan tutarlyq úlgi ǵana emes, bul – birneshe urpaqty baılanystyratyn qoǵamnyń rýhanı damýy men ulttyq qaıta órleýiniń joǵary adamgershilik negizi.
9 mamyr – bul mereke ǵana emes, aýyr eńbek, halyqtyń batyrlyǵy. Bizdiń paryzymyz – osy kúndi eske saqtaý, sanaýly ǵana qalǵan ardagerlerimizge laıyqty qurmet kórsetý. Tarıhymyzǵa óshpes iz qaldyrǵan surapyl soǵystyń keselinen ótken ata-apalarymyz aman bolsyn! Judyryqtaı jumylǵan, bilekteı birikken keńpeıil Qazaq eli jasasyn!
Farabı Uzaqov.
Qyzylorda qalasy prokýratýrasynyń
bólim bastyǵy.