Sot tóreligi

Ony júzege asyrýdyń sapasy men jedeldigi artýda Elbasy Nur­­sultan Nazarbaev 2013 jyl­­dyń qarasha aıynda ótken Sýdıalardyń VI-sezinde: «Halqy zańyn syılaıtyn, sotyna senetin qoǵam – eń damyǵan qoǵam. Biz­diń maqsatymyz – dál sondaı qoǵam qurý. «Qazaqstan-2050» Stra­te­gııas­ynyń basty mejeleriniń biri – osy», dep otandyq sot kor­pýsynyń aldyna irgeli mindetter júktegen bolatyn. Mine, osyǵan oraı Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes respýblıka sottary azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn, olardyń zańdy múddelerin qorǵaý, sot tóre­liginiń ádildigin, ashyqtyǵy men qalyń buqaraǵa qoljetimdiligin qamtamasyz etý maqsatynda júıe­li jumystar atqarýda. Elimiz táýelsizdik alǵaly beri sot-quqyq júıesin reformalaý baǵytynda bastalǵan jumystar 2014 jyly óziniń sharyqtaý shegi­ne jetip, birqatar zańnamalyq aktiler ázirlenip, qabyldandy. Osy turǵydan alǵanda, 2014 jyl elimizdiń sot-quqyqtyq salasynda jańa ózgeristerge toly jyl boldy desek, qatelespeımiz. Endi bıylǵy jyldan bastap respýblıka sottary azamattardyń quqyq­tary men bostandyqtaryn qor­ǵaý kepildikterin kúsheıtýge baǵyt­talǵan jańa qylmystyq zań­­nama sheńberinde jumys isteı bastady. Byltyrǵy jyldyń shilde aıynda qabyldanyp, 2015 jyldyń 1 qańtarynan bastap zańdy kúshine engen Qylmystyq, Qylmystyq-prosestik, Qylmystyq-atqarý jáne Ákimshilik quqyq buzýshy­lyqtar týraly kodeksterdi zaman talabynan týyndaǵan zańdar dep aıtýǵa bolady. Bul jóninde Elbasy atalǵan sezde: «Sottar qyzmetiniń zańnamalyq jáne is júrgizý normalaryn júıeli túrde jetildirý mańyzdy. Jańa qyl­mys­tyq, qylmystyq-is júr­gizý, qylmystyq-atqarýshylyq jáne ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksterdiń jobalary qazirdiń ózinde daıyndalyp qoıdy. Olar uzaq ári tyńǵylyqty daıyndaldy, ony barlyǵy, men de qaradym. Onda sottardyń jańa quzyreti, sonyń ishinde sot júrgizýdiń jeńildetilgen jańa tártibi  qarastyrylǵan. Sot baqy­laýy men sot tekserýi bary­syndaǵy sýdıalar ókildik­teriniń aıasy keńeıýde. Árıne, izgi­lendirý júrip jatyr, biraq ol maqsat emes, eń bas­tysy biz bosań­syp ketpeýimiz kerek. Tııa­naqty qaraý kerek. Bul kodeks­terdiń tezi­rek qabyldanýy men júzege asýy qylmystyq sot tóreliginiń sapa­sy men jedeldigin arttyrýǵa jańa múmkindikter ashady», degen bolatyn. Rasynda da, izgilendirýdi uran etip, qylmyskerlerdiń jazadan qutylyp ketýine jol bermeý kerek. Ata Zańymyzdyń alǵashqy babyn­da «Qazaqstan Respýblıkasy ózin demokratııalyq, zaıyrly, qu­qyq­tyq jáne áleýmettik mem­leket retinde ornyqtyrady, onyń eń qymbat qazynasy – adam jáne adam­­nyń ómiri, quqyqtary men bos­­tan­dyqtary» dep aıqyn jazyl­ǵan. Sondyqtan da, adamnyń qu­qy­­ǵyna nuqsan keltiretin kez kel­­gen qylmystyń aldyn alý ma­ńyz­­dy. Al qylmys bolǵan jaǵ­daı­da, onyń ótemi – jaza. Bul kez kelgen órkenıetti memleket júr­­gizetin quqyqtyq saıasattyń bas­ty qaǵıdasy bolyp tabylady. Dúnıe­júzilik qaýymdastyqtyń beldi múshesi bolyp tabylatyn elimiz osydan 5 jyl buryn «Qa­zaq­­stan Respýblıkasynyń 2010 jyl­dan 2020 jylǵa deıingi kezeń­­ge arnalǵan quqyqtyq saıasat tujy­­rymdamasyn» qabyldaǵan bolatyn. Osy baǵdarlamalyq qujat­ta: «Qylmystyq quqyqty odan ári damytý, burynǵydaı qyl­mys­tyq saıasattyń qos vektor­lyǵyn eskere otyryp júrgizilýge tıis. Izgilendirý – eń bastysy, al­ǵash ret aýyr emes jáne aýyr­lyǵy ortasha qylmystar jasa­ǵan adamdarǵa, sondaı-aq, ha­lyq­tyń áleýmettik álsiz topt­ary – júkti jáne asyraýynda káme­letke tolmaǵan balalary bar jal­ǵyz­basty áıelderge, káme­letke tol­­maǵandarǵa, jasy ulǵaı­ǵan adam­darǵa qatysty bolýǵa tıis. Sony­men qatar, aýyr jáne asa aýyr qylmystar jasaý­ǵa kiná­li, qyl­mystyq qýǵyn­daýdan jasy­rynyp júrgen adam­darǵa qatys­ty, sondaı-aq, qyl­mys­tar kánigi­li­gi kezinde qatal qylmystyq saıa­sat­­ty aldaǵy ýaqytta da júrgizý qajet. Qylmystyq quqyqty damy­týdyń mańyzdy baǵyty, eń aldymen, asa qoǵamdyq qaýip týdyrmaı­tyn adamdarǵa (abaısyzda qylmys jasaǵan kámelettik jasqa tolmaǵan adamdar, ózge de adamdarǵa – jaza­ny jeńildetetin mán-jaılar) qatysty qylmystyq jazalaýdan bosatýdyń sharttaryn keńeıtý arqyly qylmystyq qýǵyn-súr­gin­di qoldaný aıasyn kezeń-kezeń­men qysqartý múmkindigin aı­qyndaý bolyp tabylady» dep kór­setildi. Tujyrymdamaǵa sáıkes elimizdiń quqyqtyq keńistigindegi qylmystyq zańnamalar azamat­tardyń zańdy quqyqtary men múddelerin neǵurlym tıimdi qor­ǵaýǵa baǵyttalǵan birqatar ózgeris­ter engizile otyryp, jańar­tyldy. Solardyń eń negizgilerin qysqasha aıtyp ótsek. Qylmystyq kodekstiń Jalpy jáne Erekshe bólimderi ártúrli sanksııalar qataryn (aıyppul – 128, bostandyqty shekteý – 356, túzeý jumystary – 453) kóbeıtýdi kózdeıtin jańa baptarmen jáne normalarmen tolyqty. Onyń eń basty ereksheligi – qylmystyq turǵyda jazalanatyn eki toptyq júıeniń engizilýi. Onyń biri – qyl­mystar bolsa, ekinshisi – ákim­shilik quqyq buzýshylyq pen qyl­mys sheginde toǵysqan teris qylyqtar. Olardyń qatarynda jeke tulǵaǵa, kámeletke tolma­ǵandarǵa, qoǵamdyq qaýipsiz­dik­ke jáne qoǵamdyq tártipke qar­sy ákimshilik quqyq buzýshy­lyq­tarmen qatar, qazirgi tańda bas bostandyǵynan aıyrý túrindegi jaza qoldanylmaıtyn aýyrlyǵy ortasha qylmystar bar. Taǵy bir atap kórsetilgen jańa ózgeristerdiń biri – medısı­nalyq jáne kompıýterlik qyl­mys­tar. Olar Qylmystyq kodeks­tiń Erekshe bóliginiń derbes taraýyna engizildi. Terrorıstik jáne ekstremıstik qylmystarǵa qatysty jaýapkershilik te kú­sheı­tildi. Burynǵy Kodekspen salys­tyrǵanda jańa Qylmystyq kodekste bas bostandyǵynan aıyrýdyń balamaly sharalaryn neǵurlym keńeıtýge baǵyttalǵan jazalar jelisi qarastyrylǵan. Jańa Qylmystyq kodekske teris qylyq áreketi (jalpy qura­my – 156), is júrgizý kelisim­iniń sharttaryn orynda­ǵan jaǵ­daıda qylmystyq jaýap­ker­shilikten bosatý jáne taǵy basqa birqatar jańa uǵymdar engizildi. Qylmystyq is júrgizý kodeksindegi qylmystyq prosestiń bastapqy satysyndaǵy tergeýge deıingi tekserý satysynyń aly­nyp tastalýy azamattardyń kons­tıtýsııalyq quqyqtaryn saqtaýǵa jáne kóptegen is-sharalar júrgizbeı-aq, qylmystyq isti qozǵaýǵa múmkindik beredi. Sotqa deıingi tergeý uǵymy engizilip, azamattardy ustaýdyń tártibi reglamentteldi jáne is júzinde ustaý uǵymynyń mán-mazmuny naqtylandy. Adamdy ustaý bary­synda onyń quqyqtary men mindetterin túsindirý qajettigi zań normasy retinde belgilendi. Tergeý barysynda jedel is júrgizý, kináni moıyndaý týra­ly jáne yntymaqtastyq týraly kelisimderdiń engizilýi is júr­gizý sheshimderin qabyldaý tárti­bin jeńildetýge múmkindik bere­di. Ondaǵan, tipti, júzdegen tomdy qu­raıtyn keıbir kóp epızod­ty is­ter boıynsha aıyptaý qory­tyn­dy­sy qysqasha aıyptaý aktisine aýystyryldy. Sotqa deıingi is júrgizý barysynda sot baqylaýyn júzege asyratyn tergeý sýdıasy, qorǵalý quqyǵy­na ıe kýáger, tıisti quzyretke ıe prosess prokýrory, aıǵaq­tardy saqtaýǵa qoıý sekildi jańa ıns­tıtýttar engizildi. Qol­danys­taǵy halyqaralyq sharttar­dyń jeke­legen qaǵıdalary jańa Qyl­­mystyq-prosestik kodeks aıa­syn­da iske asyrylatyn bolady. Memleket basshysynyń 2014 jylǵy 9 sáýirdegi О́kimimen mem­leket­tik organdar oryndaýy tıis 42 is-sharany qamtıtyn Qyl­mys­tyq zańnyń jáne qylmys­tyq sot óndirisiniń jańa modeline kóshý jónindegi Biryńǵaı memlekettik is-qımyl jospary bekitildi. Osy is-qımyl jospardy oryndaý maq­satynda Joǵarǵy Sot birqatar uıym­dastyrýshylyq jáne praktı­kalyq sharalardy jedel túrde qolǵa alyp, júzege asyrdy. Má­se­len, barlyq sottarda jańa zań­­na­malardyń novellalaryn túsin­dirýge baǵyttalǵan semınar-trenıngter, dóńgelek ústel­der, konferensııalar men oqý kýrs­tary uıymdastyryldy. Jańa­dan qabyldanǵan qylmystyq zań­namanyń novellalaryn halyq­qa keńinen túsindirý maq­satyn­da arnaıy medıa-jospar qabyl­dandy. Onyń sheńberinde buqara­lyq aqparat quraldary arqyly túsindirý jumystary keńinen júrgizildi. Jalpy alǵanda, zańna­maǵa engizilgen bul ózgerister Pre­zıdenttiń tapsyrmasyna sáı­kes qolǵa alynǵan túrmedegi­le­r­diń sanyn azaıtý máse­lesin neǵurlym tıimdi sheshý­ge, azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýdy jaq­sartýǵa, sot júıesin ashyq jáne jedel júrgizýge múmkindik beredi. 2014 jyly azamattardyń kons­tıtýsııalyq quqyqtary men bos­tandyqtarynyń qorǵalý tetik­terin ári qaraı kúsheıtýge jáne tolyqqandy júzege asyrýǵa baǵyt­talǵan taǵy da basqa birqatar zań­namalyq aktiler qabyldandy. Joǵarǵy Sot zań normalarynyń re­s­pýblıka boıynsha birkelki qol­danylýyn qamtamasyz etý maq­satynda normashyǵarmashylyq qyzmetti tıisti deńgeıde júzege asyryp keledi. Máselen, Joǵarǵy Sot ótken jyldyń ózinde-aq sot prak­tıkasynyń problemalyq másel­elerin túsindirý maqsatynda, son­daı-aq zańnamanyń ózgerýine baı­lanysty 4 normatıvtik qaýly qa­byl­dady. Osyǵan oraı qolda­nys­taǵy 18 normatıvtik qaýlyǵa óz­gerister men tolyqtyrýlar engizildi. 2014 jyly sot organdary qylmystyq zańnamany jańǵyrtý­men qatar, sot tóreligin sapaly ári ýaqtyly júzege asyrýdy basty nazarǵa aldy. Byltyr sottarǵa 1,2 mıllıonnan astam ótinish pen is kelip tústi. Bul kórsetkish 2013 jylǵa qaraǵanda 8,7 paıyzǵa artyq ekenin aıta ketken jón. Sottardyń 2014 jylǵy qyz­metine júrgizilgen taldaý elimiz­degi sot tóreligin júzege asyrý kór­setkishteriniń jaqsar­ǵanyn kórsetti. 2014 jyly respýblıka sottaryna 43 878 qylmystyq is kelip túsip, olardyń 93,3 paıyzynyń óndirisi aıaqtaldy. 2013 jylmen salystyrǵanda, respýblıkamyzdyń tórt óńirinde sottarǵa kelip túsken qylmystyq isterdiń sany birshama ósti. Máselen, bul kórsetkish Ońtústik Qazaqstan oblysynda – 21,3 paıyzǵa, Batys Qazaqstan oblysynda – 9,8 paıyzǵa, Astana qalasynda – 8,3 paıyzǵa, Almaty qalasynda 5,1 paıyzǵa artty. Barlyǵy 20 573 qylmystyq is boıynsha úkim shyǵaryldy. Olardyń arasynda urlyq boıynsha úkim shyǵarylǵan isterdiń úles salmaǵy basym, ıaǵnı mundaı ister barlyq qylmystyq isterdiń 16,6 paıyzyn (3420 is) quraıdy. 2014 jyly 25 079 adam sottalyp, 458 adam aqtalsa, 2013 jyly 26 967 adam sottalyp, 510 adam aqtalǵan bolatyn. Demek, sottalǵandar men aqtalǵandardyń da sany da birshama azaıǵan. Byltyrǵy jyly sottalǵandar­dyń ishinde 9 690 adamǵa bas bostan­dyǵynan aıyrý jazasy taǵaıyn­daldy. Bul kórsetkish 2013 jyly 10 514 adamdy quraǵan bolatyn. О́tken jyldyń enshisindegi jaǵymdy úrdisterdiń biri retin­de kámeletke tolmaǵandar tarapy­nan jasalatyn qylmys sany­nyń azaıyp, olardyń sottalý kórsetkishiniń 36 paıyzǵa (1 063-ten 681-ge deıin) tómendegenin aıtýǵa bolady. Sonymen qatar, olardyń arasynda bas bostandyǵynan aıyrýǵa sottalǵandar sany da eki esege azaıdy (2014 jyly – 108, 2013 jyly – 207). Jalpy qaralǵan ister sanynyń artýyna qaramastan, 2014 jyly shyǵarylǵan sot aktileriniń 98,7 paıyzy zańdy ári negizdi bolyp tabylady. Qoryta aıtqanda, 2014 jyl sot júıesin odan ári jańǵyrtý jáne onyń quqyqtyq negizderin qarqyndy damytý turǵysynan mańyzdy ózgeristerimen erekshe­lengen jyl boldy. Bul ózgeris­ter Ǵalamdyq básekege qabilettilik ındeksindegi ulttyq sot júıesiniń kórsetkishterin birshama jaq­sart­ty. Atalǵan reıtıngte qa­zaq­­standyq sot júıesi 2014 jyly «Sottardyń táýelsizdigi» ólshemi boıynsha óz kórsetkishin 2011 jylmen salystyrǵanda 25 pozısııaǵa jaqsartyp, 86 orynǵa turaqtady. Árıne, bul jetistikke toqmeıilsýge bolmaıdy. Elimizdiń sot qaýymdastyǵy baǵyndyratyn belester áli alda. Eń bastysy, sot korpýsy – «Qazaqstan-2050» Strategııasynda Elbasy aıqyn­daǵan­daı, halqy sot tóreligine júginip, zańdy syılaıtyn qoǵamdy qalyptastyrýǵa bar kúsh-jigerin jumsaıtyny anyq. Aqyltaı QASYMOV, Joǵarǵy Sottyń qylmystyq ister jónindegi qadaǵalaýshy sot alqasynyń tóraǵasy.