Qazaq handyǵynyń qazyǵy qaǵylyp, týy kóterilgen kıeli Shý óńiri – álimsaqtan sóz zergeri Bóltirik sheshen, Saýytbek, Qýandyq, qyl qobyzdy Barmaq, Jaqsybaı, Qylyshbaı, Jıdebaı, t.b. aqyndarymyzdyń kindik qany tamǵan otany.
Árıne, Shý óńiriniń ónegeli óneri jóninde sóz qozǵalsa, eń aldymen, Saýytbek aqyn oıǵa oralady. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń yzǵarly kúnderi – 1942 jyly aqpannyń 13 juldyzynda osy qasıetti mekende dúnıege kelip, ákeden erte aıyrylyp jetimdiktiń ashy dámin tatqanyna qaramastan ónerge jastaıynan qanat qaqqan Aıaz Betbaevty Saýytbektiń izbasary desek, eshkim daý týdyra qoımas. Keshegi keńestik kezeńde ulttyq ónerdiń uly tulǵalaryn nasıhattaı almaı jatqanymyzda, Aıaz aqyn Saýytbek shyǵarmalaryn oryndaý arqyly mahabbattyń jarshysyndaı «Aqbópe» ánin asqaqtaı áýeletti. Jastaıynan Jambyl, Kenen, Jıdebaı aqyndardyń ánderin unatqandyqtan, Aıakeń jalyqpaı jattap ósken. Aýlyna arnaıy at basyn bura kelgen Kenekeńniń aldynan ketpeı, tań atqansha onyń óleńderin tyńdaıtynyn aıtatyn. Sondyqtan búkil respýblıka jurtshylyǵy kóleminde atalyp ótilgen Kenen Ázirbaevtyń 90 jyldyq toıynda:
«Jambyl men Sarybastan alǵan bata,
Assalaýmaǵalaıkúm Kenen ata!
Aryny basylmaǵan albyrt edim,
Sózimde keshirińiz bolsa qata.
Men edim Betbaıuly Aıaz atym,
О́leńge jastaıymnan boldym jaqyn.
Shamamnyń kelgeninshe jetkizeıin,
Júrektiń sizge degen mahabbatyn.
Ústinde toıyńyzdyń kezim keldi,
Qasıetti aldyńyzdan bata alatyn»,
dep tógilte-termeletip jyr arnaǵany dúıim jurtqa belgili. Osy toıda Kenen atamyz jyr dúldúli atana bastaǵan Aıaz ulyna aq batasyn beredi. 70-jyldardan beri qaımyqpaı, júreksinbeı jastarymyzdy ultjandy, ımandylyq baǵytpen rýhanı jańarý jolyna túsýge úndegen «Arýaqty babalardy ardaqtaǵan jyr» tolǵaýy eldiń esinde shyǵar.
Kıeli Shý óńirinde ataǵy jer jarǵan babalarymyzdyń birqatarymen úzeńgiles bolǵan Jaqsybaı Jantóbetov sekildi aqyn ómir súrgen. Aıaz Jaqsybaı atasyn jas kezinde kórgen eken. Birde ol kisi Aıazǵa bylaı dep bata beripti:
«Ániń mándi eken,
Sóziń dámdi eken.
Sálem berseń, baǵyń jansyn.
О́neriń jalyndasyn.
О́nerdiń joly qıyn jol:
Keıde qabynarsyń,
Biraq talmaı izdenseń,
Halqyńa tanylarsyń,
Áýmın!» – degen atamyzdyń aq batasy shyǵar, Aıakeń óner jolynda jalyqpaı-talmaı talaı asýlardy baǵyndyryp, halqyn jaýhar jyrlarymen sýsyndata bildi. Aıaz Betbaevtyń oryndaýyndaǵy on ǵasyrdan astam buryn ómir súrgen Shyǵystyń jeti juldyzynyń biri Omar Haıamnyń rýbaılary jáne «Jas týraly», «Qadirleıik dostardy», t.b. jyr-termelerimen qatar «Aq qaıyń», «Saǵynysh», «Mahabbat juldyzy», «Julynǵan gúl», t.b. lırıkalyq ánderi Áýlıeata aspany men Shý óńirinen tysqary jerlerde de áýelete shyrqalyp keledi. Máskeýdegi «Murager» qazaq mádenı uıymynyń prezıdenti Jánibek Elikbaevtaı darqan azamattyń demeýshiligimen jaryq kórgen «Jetisý áýenderi» án-kúı jınaǵy Reseı, Qytaı, Mońǵolııadaǵy qandastarymyzǵa keńinen taraldy. A.Betbaev Máskeýde ótken II Dúnıejúzilik halyq shyǵarmashylyǵy festıvaliniń laýrety atandy. Sonymen birge Aıakeń Tóle bı, Abaı, Baýyrjandaı dana da batyr babalarymyzdyń rýhtaryna baǵyshtalǵan óner keshterine qatysty. Halqymyzdyń qaharman ulyna aınalǵan Qaırat Rysqulbekovtiń arýaǵyna baǵyshtap qaıyrymdylyq konsertin uıymdastyryp, odan túsken qarjyǵa Moıynqum aýdanynyń Birlik aýlyndaǵy jas bozdaq eskertkishiniń aınalasyn jóndettirdi. Al 1996 jyly 13 naýryzda Qaırattyń 30 jasqa tolý qurmetine Almatydaǵy Sáýlet-qurylys akademııasyna súıikti shákirti Bazarbaı Asqartegimen arnaıy baryp, jastarǵa tálim-tárbıelik mańyzy zor kesh berdi.
«Shákirtsiz ustaz – tul» dep atalarymyz beker aıtpaǵan, onyń uzaq jylǵy shákirti Bazarbaı Mamytulynan basqa da Ázimbek (marqum) Janqulıev, Altynkúl Qasymbekova, Beıbit Shoshabaev, Muhametjan Tazabekov, Meırambek Besbaev, Ertaı Tazabekov syndy óner maıtalmandarynyń Aıakeńdi ustaz tutqany belgili.
Alash jurtyna tanymal aqyn, jyrshy-termeshi Aıaz Betbaev 1970 jyldan bastap taban aýdarmastan aýdandyq Mádenıet úıinde 40 jylǵa jýyq avtoklýb meńgerýshisi qyzmetin atqaryp, shalǵaıdaǵy malshylardyń rızashylyǵyna bólenip otyrdy. Shý aýdanynyń qurmetti azamaty Aıaz Beketaıulynyń óner salasyndaǵy uzaq jylǵy eńbegi baǵalanyp, «Qurmet» ordenimen marapattalyp, «Qazaqstannyń eńbek sińirgen mádenıet qyzmetkeri» ataǵyn ıelendi. 2018 jyldyń 8 sáýirinde halyqtyń Aıazy atanǵan aǵamyz 76 jastan asqan shaǵynda aýyr naýqastan máńgilik mekenine attanyp, Tarazdaǵy kıeli Tekturmasta jambasy jerge tıdi. Esimin el jadynda qaldyrý úshin, ásirese jastarymyzdy tálim-tárbıege, ónerge baýlý maqsatynda Tóle bı aýyly ortalyǵyndaǵy Mádenıet úıine Aıaz Betbaevtyń esimi berilse deımiz. Bizdiń bul usynysymyzdy tólebılikter ǵana emes, ısi qazaq jurty qoldaıdy degen senimdemiz.
Máken JUMADILULY,
Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi