Jıǵan-tergen dúnıeniń parqyn biletin halqymyz qaıyrymdylyq jasaýǵa kelgende tartynyp qalmaıdy. Sol asyl qasıet búgingi býynǵa da daryǵan. Qıyn-qystaý kúnderde birine-biri qarasyp, qorǵan bolǵan aǵaıynnyń isine ishiń jylıdy. Keıingi jyldary áleýmettik jelide tanymaldylyǵyn paıdalanyp «jylý» jınaıtyndar kóbeıdi. Baıqap qarasaq, keıde onyń barlyǵy biz oılaǵandaı qamqor, janashyr bola bermeıdi.
Elden jıǵan qarjynyń esebi bolýǵa tıis
Elektrondy úkimet portalyn ashyp qarasaq, elde áleýmettik baǵytta resmı tirkelgen 35 qor bar eken. Olar «Qamqorlyq» qaıyrymdylyq qory, «Azamat áleýeti» jeke qaıyrymdylyq qory, Bolat О́temuratov qory, «Dara», «Aıala», «Nıet», «Sábı» qory dep jalǵasa beredi. Odan ári ǵylymı, shyǵarmashylyq, bilim berý, mádenı, halyqaralyq, turǵyn úı baǵytynda qaıyrymdylyq qorlary tirkelgen. Osy tizimdi on aqtaryp, «Biz birgemiz» qaıyrymdylyq qoryn tappadyq. Qaıta, turǵyn úı baǵytynda jumys isteıtin, kópshilikke jaqsy tanys «Asar-Ume» qoǵamdyq qory men «Hareket» qaıyrymdylyq qory birden kózge tústi. Onyń ishinde birdi-ekili qorlar qarajat aınalymyn resmı saıtyna jarııalap, bólisip otyrady, al keıbirinde mundaı aqparat múlde joq.
Qaıyrymdylyq jasaýǵa asyqqan turǵyndar budan bylaı qor jumysyna qatysty osy aqparatty da eskere júrgeni jón. Negizi qaıyrymdylyq qoryn ashý zańdyq turǵyda qıyndyq týdyrmaıdy. Tek tıisti qujattaryn Ádilet departamentine tapsyrý qajet. Osyǵan qaramastan qaıyrymdylyqpen aınalysyp júrgen azamattardyń kóbi qujattaryn túgendep, zańdy jumys isteýge beıil bolmaı tur. Taqyrypqa qatysty pikir bildirgen Májilis depýtaty Dáýlet Muqaev, qaıyrymdylyq qorlary halyqqa esep berip otyrýǵa tıis degen usynysty qýattady.
«Adam alasy – ishinde, mal alasy – syrtynda». «Jyltyraǵannyń bári altyn emes». Biz qaıyrymdylyq qorlarynyń ashyqtyǵyna qatysty máseleni burynnan aıtyp júrmiz. Búginde qaıyrymdylyq qorlary ashylarda onyń jarǵylarynyń barlyǵy Ádilet mınıstrliginiń tekserisinen ótedi. Biraq odan ári qarajat aınalymy jiti baqylanbaıdy. Osyny eskere otyryp, biz Mádenıet jáne aqparat mınıstrligimen birlesip, tıisti zań jobasyn daıyndap jatyrmyz. Qaıyrymdylyq qorlarynyń barlyǵy ashyq bolýǵa tıis. Qazirgi talap boıynsha qorlar jumystyń esebin kórsetýi kerek bolsa da, ókinishke qaraı, muny ekiniń biri eskerip otyrǵan joq», deıdi Májilis depýtaty.
Joǵary aýdıtorlyq palatanyń tóraǵasy Álıhan Smaıylov memlekettiń qatysýymen nemese memlekettiń belgili bir fýnksııalary berilgen qorlarǵa aýdıt júrgizýdi usyndy.
«Joǵary aýdıtorlyq palatanyń qaıyrymdylyq qorlaryn tekserýge quzyreti joq. Palata memleket jumsaǵan bıýdjet qarajatyn, sondaı-aq memlekettik, kvazımemlekettik uıymdarda bar aktıvterdi paıdalanýǵa syrtqy aýdıt júrgizedi. Sonymen qatar Májilis qarastyryp jatqan jańa Bıýdjet kodeksi sheńberinde Joǵary aýdıtorlyq palataǵa memleket qatysýymen qurylǵan bıýdjettik emes qorlarǵa aýdıt júrgizý quzyreti týraly norma engizýdi usyndyq. Sonda bizde bıýdjettik emes qorlardy tekserý múmkindigi týady», dedi Á.Smaıylov.
«Kóp asqanǵa – bir tosqan»
Qarjylyq monıtorıng agenttigi eriktiler qozǵalysynyń belsendisi, «Biz birgemiz» qoǵamdyq qaıyrymdylyq qorynyń quryltaıshysy Perızat Qaıratqa qatysty tergeý júrgizip jatqanyn habarlady. Resmı aqparatta eriktiler qozǵalysynyń belsendisi kóktemgi sý tasqynynan zardap shekken azamattarǵa kómektesý maqsatynda jınalǵan 1,5 mlrd teńgeden asa qarajatty jymqyrdy degen kúdikke ilingeni jarııalanǵan.
«Qaıyrymdylyqtyń negizgi bóligi qymbat sán buıymdary men jyljymaıtyn múlikti satyp alý maqsatyna paıdalanyldy. Bıyl kóktemde ol elordadaǵy avtosalondardan 88 mln teńgege Mercedes-Benz S450, 80 mln teńgege Lexus LX-600, 39 mln teńgege Haval avtokólikterin satyp aldy. Osy kezeńde jalpy somasy 600 mln teńge bolatyn Astananyń premıým sanattaǵy «Akbulak Riviera», «Highvill Ishim Gold», «Kók Jaılaý» TK (turaq oryndaryn qosa alǵanda), sondaı-aq «Vela Village» kottedj qalashyǵynda jyljymaıtyn múlik nysandaryn satyp alǵan», dep jarııalanǵan habarlamada.
Eriktiler qozǵalysynyń belsendisi el azamattarynyń qaıyrymdylyqqa jibergen qarajaty esebinen Dýbaı, Doha, London, Ystanbuldaǵy «St. Regis, Shangri-La», «Palazzo Versace», «Kempinski» sııaqty bes juldyzdy qonaqúılerde demalǵan. Qylmystyq shemany iske asyrý maqsatynda dostary men týystaryna 8 paıyz syıaqy berip, qordyń aqshasyn qolma-qol aqshaǵa aınaldyryp otyrǵan. Osy habardan keıin atalǵan qorǵa, eldegi ózge de qaıyrymdylyq qorlarynyń jumysyndaǵy shıkilikterge qatysty pikirtalas qyza tústi. Buryn ashyq aıtylsa da quzyrly organdar men kópshilik qaýym asa mán bermegen taqyryp ortaǵa tastaldy. Kóp kidirmeı Májilis depýtaty Elnur Beısenbaev «Biz birgemiz» qaıyrymdylyq qorynyń «Amanat» partııasyna qatysy joǵyn málimdedi.
Halyqtyń senimimen oınaýǵa bolmaıdy
El ishinde qaıyrymdy azamattar az emes. Nebir qıyn-qystaý kezeńderde kómekke muqtaj jandarǵa qolushyn sozyp, demeý bolyp júrgender barshylyq. Kóktemdegi sý tasqynynda ár óńirdiń turǵyndary apat aımaǵynda qalǵan jurtqa jylý jınap jóneltti. Qarajat jaǵdaıy bolmaýy sebepti, qaıyrymdylyqqa qosqan úlesim bolsyn dep qural-saımandaryn kóterip, kómekke asyqqan jurttyń qarasy da mol boldy. «Oń qolyń bergendi sol qolyń kórmesin» degen. Osyny ómirlik qaǵıda retinde ustanatyn qaıyrymdy jandar burynnan bar, bola da beredi. Qazir tipti tabysynyń bir bóligin aı saıyn qaıyrymdylyqqa aýdaryp otyratyn jomart azamattar bar. Mol qarajat tappasa da, muqtaj jandarǵa, aǵaıyn-týys, kórshi qolańǵa qolda baryn berip, qarasatyndardyń áreketi – izgilik nyshany. Áleýmettik jeliniń aıasy keńip, onyń ishinde qaıyrymdylyqqa shaqyratyn aqparat kóbeıdi. Internet platformany paraqtaǵan saıyn kemi bir tanymal adamnyń nemese qor qyzmetkerleriniń jylý jınap jatqany týraly habary aldyńnan jylt etip shyǵa keledi. Osydan-aq qaıyrymdylyq jasaýdyń sánge aınalyp bara jatqanyn ańǵarý qıyn emes. Qaıyrymdylyq qorlaryna qatysty qalyptasqan qoǵamdyq kózqaras týraly áleýmettanýshy Baqyt Álmuratov mynadaı pikir bildirdi:
– Qaıyrymdylyq qorlary kommersııalyq baǵytta qurylmaǵan soń, onyń jumysyn baqylaýǵa osy kúnge deıin asa mán berile qoımady. Resmı, meıli beıresmı qaıyrymdylyqpen aınalysatyn azamattardyń kóbeıýine aqparattyq, sıfrlyq tehnologııalardyń da áseri bar. Sodan soń alaıaqtyqpen, qarjy jymqyrýmen aınalysqandardyń áreketi, jazadan ońaı qutylýy «qaıyrymdy jandardyń» áýelgi mıssııasynan aınýyna belgili bir deńgeıde áser etedi. Qaıyrymdylyqtyń aqshasyn qaltaǵa basyp júrgender de basqa kún týsa jazadan ońaı qutylamyn dep oılap júrse kerek. Halyqtyń senimimen oınaýǵa bolmaıdy. Qazir áleýmettik jelide qaıyrymdylyqqa shaqyratyn aqparat kóbeıdi. Ony jarııalap otyrǵan azamattar adamnyń psıhologııasyn jaqsy meńgerip alǵan. Qoǵamdyq kólikte, iri saýda oryndarynyń aldynda qolyna jáshik ustap, qaıyrymdylyqqa úles qosýǵa shaqyratyndardy ara-tura baıqaımyz. Jan-jaǵyna jaltaq-jaltaq qaraǵan jas jetkinshekterdi kórgende tipti júregiń aýyrady. Osynyń barlyǵyn kórip, bilip júrgen halyqtyń usynysy qaıyrymdylyq qorlaryn, qaıyrymdylyqpen aınalysyp júrgen jeke tulǵalardyń jumysyn baqylaý kerek degen pikirmen úndesedi, – deıdi B.Álmuratov.
Quqyqtyq memleket qaǵıdatyna qaıshy
Búgin adam tózgisiz jaǵdaıda ómir súrip jatqan bir otbasynyń taǵdyry jelini sharlap ketse, ertesine bútin bir shańyraqtyń taǵdyryna beıqam qaraı almaıtyn jandardyń kómegimen úıli bolǵanyn estip, ózimiz páter alǵandaı marqaıyp qalamyz. Adal, janashyr, jomart azamattar osyndaı-aq bolsyn deımiz. Degenmen qaıyrymdy bolyp kóringen alaıaqtardyń isi ádiletti, quqyqtyq memlekettiń qaǵıdatyna qaıshy keledi. Alaıaqtyq, sonyń ishinde ınternet alaıaqtyqpen alysyp, sıfrlyq saýattylyqty meńgerip kele jatqan qaýym barlyǵyna kúmánmen qaraıtyn boldy. О́kinishtisi, qorlardyń jumysyna qatysty qaptaǵan jaǵymsyz aqparattardyń salqyny qaıyrymdylyqpen adal aınalysyp júrgen azamattarǵa da tıedi. Qaıyrymdylyq qorlaryna, sonyń ishinde eriktiler qozǵalysynyń belsendisiniń áreketine qatysty Mádenıet jáne aqparat mınıstri Aıda Balaeva da áleýmettik jelide pikir bildirdi.
«Volonterler qozǵalysynyń belsendisi ári qoǵamdyq qaıyrymdylyq qorynyń quryltaıshysy Perızat Qaıratqa qatysty shýly tergeý qaıyrymdylyq kómegin kórsetý mehanızmderin jetildirýdiń qajettigin taǵy da eske salyp otyr. Qazirgi kezde Qazaqstanda volonterlik pen qaıyrymdylyq belsendi túrde damyp keledi. Alaıda bul sonymen qatar alaıaqtyq pen paıdakúnemdik áreketterge qolaıly jaǵdaı týǵyzady. Sondyqtan el azamattaryn qaıyrymdylyq kómek operatorlaryn muqııat zertteýge jáne tek tekserilgen ári senimdi seriktestermen ǵana jumys isteýge shaqyramyn», dedi mınıstr.
Mınıstr aıtqandaı, qaıyrymdylyq qorlaryn memlekettik qadaǵalaýdan bólek, azamattyq baqylaýdyń da mańyzy erekshe. Aıtalyq, qaıyrymdylyqpen aınalysatyn qorlardyń, jekelegen azamattardyń jumysynan shıkilik baıqasaq, birden quzyrly organdarǵa habarlaý kerek. Sondaı-aq qaıyrymdylyq jasar aldynda qor týraly ashyq derekterdi aqtaryp, zerttesek artyq etpeıdi. Azamattyq qoǵamnyń yntymaǵy osy jerde kórinedi. Azamattyq qoǵam qandaı myqty bolsa, memlekettiń zańdary da soǵan saı bolýǵa tıis. Mysaly, jurttan shetelde emdelýge, turǵyn úıge, muqtaj jannyń qajettiligine dep qarajat jınaıtyndardyń shamadan tys kóbeıgeni memleketke syn. Sonda el medısınasy emi kúrdeli aýrýlardy emdeýge dármensiz be? Memlekettiń múgedektigi bar, az qamtylǵan, kópbalaly, basqa da sanattaǵy kóptegen otbasyna kórsetip otyrǵan qamqorlyǵy qaıda qaldy? Bir biletinimiz, muqtaj jandarǵa memleketten bólek, ár oblys óz deńgeıinde járdemdesedi. Áleýmettik tólem alatyndar, úıli bolǵandar jeterlik. El medısınasynyń áleýeti de sheteldegiden qalyspaıdy. Tipti bolmady degen kúnniń ózinde dárigerlerdiń usynysymen shetelde tegin emdelýge múmkindik bar. Qaýzaı bersek, tolǵandyrǵan suraq kóp. Qaıyrymdylyq jasaımyn dep paıda tapqandardyń jumysyn zańmen retteıtin ýaqyt jetti. Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini osy.