Memleket basshysynyń tapsyrmasyna oraı joǵary bilim men ǵylymdy damytýdyń 2023–2029 jylǵa deıingi tujyrymdamasyn iske asyrý maqsatynda elimizde shetel ýnıversıtetteriniń fılıalyn ashý jumystary jalǵasyp keledi. Memleketaralyq kelisimge sáıkes 2021 jyldan bergi aralyqta respýblıkada 23 shetel ýnıversıtetiniń fılıaly ashylǵan.
Bilim transferti arqyly ǵylym men ınnovasııany damytý, básekege qabiletti mamandar daıarlaýdy maqsat etip otyrǵan Úkimet jahandyq básekede basymdyqtarymyzdy qaıta qaraý qajettigin qaperge alyp, kúsh-jigerdi tehnıkalyq mamandyqty damytýǵa baǵyttap otyr. Buǵan deıin Prezıdent elimizde ekonomıst, zańger, menedjer mamandardy daıarlaýǵa kóńil bólinip ketkenin synǵa alyp, endigi kezekte ınjenerler daıarlaý isin shuǵyl qolǵa alýdy mindettedi.
Elimizde shetel oqý oryndaryn ashý tájirıbesi burynnan qalyptasqan. 2001 jyly L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde M.V.Lomonosov atyndaǵy MMÝ fılıaly ashylyp, 2019 jyly eki el arasyndaǵy kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly zańǵa qol qoıyldy. Keıingi jyldary Reseıdiń basqa da ýnıversıtetteriniń fılıalyn ashý qarqyn aldy. Osyǵan oraı Prezıdent tapsyrmasyna sáıkes keler jylǵa deıin 6 Reseı joǵary oqý orny fılıalyn ashý týraly úkimetaralyq kelisimderge qol qoıyldy. Mundaǵy basty maqsat – kórshi elmen bilim salasyndaǵy áriptestikti nyǵaıta otyryp, elimizde tapshylyǵy sezilip otyrǵan ınjener kadrlardy daıarlaý.
Búginde elimizde MESI О́skemen fılıaly, ChelMÝ Qostanaı fılıaly, Sankt-Peterbýrg gýmanıtarlyq kásipodaqtar ýnıversıtetiniń Almatydaǵy fılıaly, Máskeý avıasııalyq ınstıtýtynyń «Voshod» Baıqońyr fılıalymen qatar M.Dýlatı atyndaǵy Taraz óńirlik ýnıversıtetinde D.I.Mendeleev atyndaǵy Reseı hımııa-tehnologııalyq ýnıversıtetiniń, S.О́tebaev atyndaǵy Atyraý munaı jáne gaz ýnıversıteti bazasynda I.M.Gýbkın atyndaǵy Reseı memlekettik munaı jáne gaz ýnıversıtetiniń fılıaly, Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik ýnıversıteti bazasynda ashylǵan «Heriot-Watt» ýnıversıteti, taǵy da basqa birlesken bilim kelisimderi iske asyp, fılıaldar jumys istep jatyr.
Eki el arasyndaǵy yqpaldastyq sapaly bilim berýmen qatar qos dıplomdy baǵdarlamalar aıasynda aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalardy ıgerýge yqpal etedi. Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbektiń aıtýynsha, shetel ýnıversıetteriniń fılıaldaryn ashýda reıtıngine ǵana emes, strategııalyq áriptestikke de basty nazar aýdarylady. Reseı, Qytaı, Eýropa, Túrkııa, Amerıka ýnıversıtetteriniń fılıaldary bilim, ǵylym salasyndaǵy halyqaralyq áriptestikti nyǵaıtý maqsatynda tańdalǵan. Munymen qosa, sheteldik oqý orny jergilikti ýnıversıtetti halyqaralyq ýnıversıtetke aınaldyrýǵa mindettenedi. Al sheteldik áriptes oqý oryndaryn ashý aımaqtardaǵy suranysqa oraı irikteledi. Osyǵan oraı 2029 jylǵa deıin elimizde 2 myńnan astam biliktiligi joǵary maman daıarlaý kózdelip otyr.
Elimizde 2022 jyly Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde ashylǵan oqý orny – «Máskeý ınjenerlik-fızıka ınstıtýty» ulttyq ıadrolyq zertteý ýnıversıtetiniń fılıaly.
MIFI-di ashýdaǵy basty maqsat – qoldanbaly ǵylym salasyndaǵy yntymaqtastyqqa jol ashyp, bakalavrıat, magıstratýra jáne doktorantýra boıynsha ıadrolyq fızıka, lazerlik jáne plazmalyq tehnologııalar, atom energetıkasy, nanomaterıaldar salalarynda birlesip maman daıarlaý.
MIFI Ulttyq ıadrolyq zertteý ýnıversıtetiniń (Máskeý ınjenerlik-fızıka ınstıtýty) Almaty qalasyndaǵy fılıalynyń jetekshisi, fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory Asqar Dáýletovtiń aıtýynsha, «Sheteldik fılıaldardyń jaǵymdy jaqtary, árıne bar. О́ıtkeni kez kelgen júıeniń ashyqtyǵy, sonyń ishinde bilim berý sanalady. Bilim almasý ártúrli tájirıbelerdi baǵalap, salystyryp, úzdigin tańdaýǵa múmkindik beredi. Búgingi tańda MIFI fılıaly elimizde zańdy tulǵa retinde jumys istep jatyr ári Máskeýegi bas oqý ákimshiligine baǵynady. Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń ǵımaratyn kelisimshart negizinde tegin paıdalaný múmkindigine ıe. Fılıalda Qazaqstan azamattary Reseı Federasııasynyń baǵdarlamasy boıynsha bilim alyp, Reseı úlgisindegi dıplom alady. Oqý orny keńestik bilim berý dástúrin saqtap qalǵan, ondaǵy oqý júıesiniń ereksheligin de atap ketsek artyq bolmaıdy. Biraq fılıalǵa túlekterimiz Ulttyq biryńǵaı test tapsyrý arqyly túse almaıdy. Olarǵa bas joǵary oqý ornynyń talabyna sáıkes qatań synaqtan ótýge týra keledi.
Qazirgi kezde MIFI Ulttyq ıadrolyq zertteý ýnıversıtetiniń Almaty qalasyndaǵy fılıalynda bakalavrıatta 95 stýdent oqysa, magıstratýrada 39 stýdent bilim alady. Stýdentter Almaty qalasynda 3 jyl, oǵan qosa bir jyl Máskeý qalasynda oqıdy. Reseı Federasııasynyń zańnamasyna sáıkes fılıal qyzmeti oqytýshylar quramynyń 50 paıyzy bas oqý ornynan bolǵan jaǵdaıda ǵana tolyqqandy iske asady.
«Materıaldyq-tehnıkalyq, oqý-óndiristik, ǵylymı zertteý zerthanalaryna keletin bolsaq, ınjenerlerdi daıarlaý teorııalyq bilimmen ǵana baılanysty emes. Keleshekte sapaly bilimdi qamtamasyz etemiz desek, arnaıy jabdyqtalǵan zerthanalar, munymen qosa kórshi О́zbekstan elindegideı fılıaldarǵa jeke korpýstar qajet. Ázirge elimizde sheteldik oqý oryndarynyń fılıaldaryn ashý úrdisin jedeldetý men qarjylyq shyǵyndardy azaıtý úshin olardy bazalyq ýnıversıtetterde ornalastyrý júıesi iske asyrylǵan. Aldaǵy ýaqytta jeke kampýstar máselesi sheshilýge tıis. Al bolashaq ınjenerler elimizdiń eńbek naryǵyna daıyndalatyndyqtan, fılıaldardy qarjylandyrý jaǵy el ishindegi ındýstrııalyq áriptestermen birlese sheshilgeni abzal. Tek qana osyndaı tájirıbeli baǵyttalǵan qadam ǵana stýdentterdiń kásibı quzyrettiligin qamtamasyz etip, jumys berýshilermen tyǵyz baılanys ornatýǵa yqpal etedi», deıdi fılıal jetekshisi.
Eki el arasyndaǵy bilim almasý kelisimine 2003 jyly qol qoıylǵan. Osy aralyqtan beri elimizdegi oqý oryndaryna ǵylymı tájirıbe almasý maqsatynda ǵalymdar, oqytýshylardyń kelýi dástúrli sharaǵa aınalyp otyr. Munymen qosa birlesken ǵylym, bilim baǵdarlamalary iske asyp jatyr. Ekijaqty kelisimder kóp jaǵdaıda ýnıversıtetteraralyq kelisimder negizinde iske asyp keledi.
Sarapshylar elimizde shetel oqý oryndaryn ashýda týyndaıtyn birqatar sebeptiń birin biliktiligi joǵary oqytýshylardyń jetispeýshiligimen baılanystyrady. Ázirge elimizde bul másele tolyqqandy sheshimin tapqan joq. Orta bilim men ǵylym salasyndaǵy jasalyp jatqan reformalardyń nátıjeli kezeńi áli alystaý. Bilikti ǵylymı kadrlardyń shetelderge ketý úrdisi jalǵasyp otyr. Al sheteldik ýnıversıtetter fılıaldary daıarlaǵan mamandar sapasy – erteńgi kúnniń enshisindegi másele.
Osy oraıda ınjener kadrlardy daıarlaýǵa basymdyq berip, Reseı ýnıversıtetteriniń fılıalyn ashýǵa kóńil bólip otyrǵan el Úkimetin alańdatyp otyrǵan máseleniń taǵy biri – bilim salasyndaǵy emıgrasııany tejeý. Derekterge súıensek, elimizden bilim izdep ketken túlekterdiń 20 paıyzdan astamy Reseı oqý oryndaryn tańdap, kóp jaǵdaıda kórshi elde jumys istep turaqtap qalýǵa amalsyzdan májbúr.
Búginde Reseıde 70 myńǵa jýyq otandasymyz bilim alyp jatyr. Olar kórshi elde bilim alyp jatqan sheteldikterdiń kóshin bastap tur. Reseı úkimeti Qazaqstan stýdentteri úshin kvota berip, ár jyldarda 500–800 oryn qarastyrady. Reseı joǵary oqý oryndaryn tańdaý sebepterine baılanysty júrgizilgen saýalnamaǵa sáıkes túlekter elimizde oqý bitirgennen keıin jumys tabý múmkindiginiń azdyǵyn atap ótse, endi biri Reseıdiń Eýropa, Qytaı, Koreıaǵa geografııalyq jaqyndyǵynan jumysqa ornalasý múmkindigi mol ekenin aıtady. Munymen qosa órshi eldiń keıbir oqý oryndaryna túsý talaptary salystyrmaly túrde alǵanda, áldeqaıda jeńil. Olardy gýmanıtarlyq mamandyqtarmen qatar (shamamen 40 paıyz), metallýrgııa, taý-ken isi, munaı gaz, hımııa ónerkásibi (35 paıyz), medısına, fızıka, hımııa (25 paıyz) salasy qyzyqtyrady. Keıingi kezde IT-tehnologııa, nano-bıotehnologııa, robottehnıka, radıoelektronıka, ınformatıka men esepteýish tehnıkalary, ınjınırıng salasyna da suranys artyp otyr.
Sondyqtan elimizdegi ýnıversıtetter fılıaldary ǵana emes, ınjenerlik baǵyttaǵy tól oqý oryndarynda bilim alatyn túlekter úshin joǵary múmkindikter qarastyrylyp, elimizdiń óndirisi men ónerkásip sektory, zamanaýı tehnologııalyq salalardy damytýǵa úles qosýǵa, qalaǵan ýaqytynda biliktiligi men joǵary bilimnen keıingi bilimin jetildirýge baǵyttalǵan keshendi jobalar damýǵa tıis. Bul baǵytta shetel ýnıversıtetteri, ónerásip oryndary, IT-habtarynyń ozyq jetistikterin úırený – ýaqyt talaby. Bul óz túlekterimizdiń bilim, ǵylymdaǵy áleýetin taıaý jyldarda el ekonomıkasyna baǵyttaýǵa molynan múmkindik beredi.
ALMATY