Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq opera jáne balet teatry óner súıer qaýymǵa Altyn Ordanyń negizin qalaǵan Joshy hannyń esimin ulyqtaý jáne Joshy ulysynyń irgesi qalanǵanyna – 800 jyl tolýyna oraı «Han Sultan. Altyn Orda» atty opera spektaklin usyndy. Almatylyqtar jáne qala qonaqtary úsh kún boıy ortaǵasyrlyq alyp memleket – Altyn Ordanyń qurylýyna kýá bolyp, ǵasyrlar qoınaýyna jeteleıtin, uly sezimge toly esten ketpes saıahatty bastan keshti.
Álemniń talantty shyǵarmashylyq tulǵalarynyń birlesken eńbeginiń nátıjesinde dúnıege kelgen jańa ulttyq operada sezim men kóńilge qozǵaý salǵan áserdiń barlyǵy teatr ártisteri men balet bıshileriniń, hor men sımfonııalyq orkestrdiń jandy oryndaýy arqyly, sahnanyń transformasııalyq dekorasııalary, jaryq effektileri men beıneproeksııalardyń arqasynda júzege asyp, bul tehnologııalyq sheshimder ár kórermendi qoıylymnyń basty keıipkerindeı sezindirdi.
Qoıylym týraly sózge kirispes buryn, jańa premera aldynda uıymdastyrylǵan aýqymdy baspasóz máslıhatynda teatr dırektory jáne ıdeıa avtory Aınur Kópbasarovanyń operaǵa qatysty birtalaı jaıttan maǵlumat bergenin aıta ketken jón. «Han Sultan» operasyn sahnalaýǵa álemdik deńgeıdegi tanymal rejısser Davıde Lıvermor Italııadan arnaıy shaqyrylǵan. Onyń esimi qazaq kórermenine Túrkistan sazdy-drama teatrynyń sahnasynda qoıylǵan «Bórte», «Maǵjan» spektaklderi arqyly jaqsy tanys. «Italııanyń rejısseri Ispanııaǵa baryp nemese ıspan rejısseri Italııaǵa kelip spektakl daıyndaıtyny ónerde qalyptasqan belgili jaǵdaı. Men de Qazaqstan teatrlarymen tyǵyz baılanysta jumys isteı júrip, qazaq halqynyń tarıhyna qurmetim arta tústi», deıdi Lıvermor. Han Sultan, Joshy han, Shyńǵys han, Bórte, Túrken-qatyn, Shaǵataı, Berke, Batý, Taıshy, Qaısha, Orda Ejen, Sarhan-qatyn, Bektemish, Qunan noıan, Jasaýyl begi sııaqty súıekti keıipkerlerdiń obrazyn keıipteıtin ártister úsh quramǵa bólinip oınaıdy. Aqylyna kórki saı, sulý, qaısar minez Han Sultannyń rólinde Zarına Altynbaeva, Venera Alpysbaeva, Áıgerim Sháripbek syndy soprano daýysty belgili ártister oınaıdy. Sonymen birge Talǵat Kúzembaev, Gúlzat Dáýirbaeva, Dýlat Toqanov, Evgenıı Shagarov, Maqsat Samatov, Jámılá Baspaqova bastaǵan teatrdaǵy talantty ártisterdiń úlken shoǵyry kórinedi.
Eki bólimnen turatyn tarıhı dramanyń kompozıtory – Hamıt Shańǵalıev, dırıjer-qoıýshysy – Nurjan Baıbosynov. Jas kompozıtor keıipkerlerdiń ómiri týraly kitaptardy aqtaryp, kóp izdenip, Vagnerden bastap M.Tólebaevqa deıingi kompozıtorlardyń shyǵarmashylyq álemin zerttep, lıbrettoǵa mýzykany alty aı otyryp jazǵanyn aıtty. Aıtýynsha, bul klassıkalyq jáne zamanaýı mýzykanyń sıntezi sekildi ártúrli aralas janrdaǵy áýendi biriktirgen ózgeshe týyndy. Munda dramatızm de, lırızm de bar.
Sondaı-aq kostıým jónindegi bas sýretshi Aınur Erimbetova spektakldiń hor ártisteri qatysqan jáne kópshilik sahnasyna qurylǵan óte aýqymdy qoıylym ekenin jetkizdi. Bas sýretshiniń deregine qaraǵanda, tarıhı qoıylymnyń kıim úlgileri klassıkalyq stıl men zamanaýı kózqarasty etene úılestirip, arnaıy túster tańdalǵan. «Han Sultan. Altyn Orda» operasyna arnaıy 173 sahnalyq kostıým tigilgen. Sonymen qatar solıster, orkestr, hor, balet toptary, taǵy basqa qatysýshylardy qosa eseptegende, 300-ge jýyq ónerpaz sahnada bas qosady.
«Osy operany qoıýdy alǵash rejısserge usynǵanda, tarıhyn tereńnen tartqan Joshynyń ulysyn, baı salt-dástúrimizdi, halqymyzǵa tán qasıetterdi, adamı qundylyqtardy, otbasy tárbıesin, áıeldiń qoǵamdaǵy rólin basa kórsetýdi usyndym. Mysaly, Han Sultan sonaý Shyńǵys han bılep-tóstegen zamanda qýatty qaǵanattyń qyzyna tán batyldyǵymen, erkindigimen, Reseı knıazderimen dıplomatııalyq qarym-qatynas júrgizgen qabiletimen tarıhta aty qalǵan. Osyndaı túrki áleminiń analaryn búgingi urpaqqa nasıhattaý úshin, bir jaǵy, olarǵa ádil baǵa berý úshin, biz Uly dalanyń qaısar qyzdaryn sahnalaýdy jalǵastyra berýimiz kerek dep oılaımyn, deıdi Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq opera jáne balet teatrynyń dırektory Aınur Kópbasarova.
Operaǵa kelgen qarapaıym kórermendi eń aldymen «Han Sultan kim?» degen suraqtyń oılandyratyny, ózine beımálim keıipkerdiń bolmysyn tanýǵa qushtar bolyp keletini haq. Han Sultan – Altyn Ordany bılegen uly qaǵandardyń biri Berke hannyń anasy. Ulystyń negizin qalaǵan Joshy hannyń úshinshi áıeli. Horezm shahy II Ala-ad-Dın Muhamedtiń úlken qyzy. Áıgili Jálel-ád-Dınniń týǵan qaryndasy.
Shyńǵys hannyń Horezmdi jaýlaǵan kezeńinen bastalyp, Ordanyń alǵash qalyptasa bastaǵan kezimen aıaqtalatyn lıbrettonyń alǵashqy aktisi sahnada asa aýyr kórinispen ashylady. Sahnanyń ortalyq nysanynda ómir ózeginiń rámizi retinde alynǵan torańǵyl aǵashy, butaǵy synǵan, japyraǵy tonalǵan, jansyz, nársiz qý tomarǵa aınalǵan. Sahna ortasynda ólikter úıilip jatyr. О́lekse ańdyǵan qara quzǵyndardy qolymen jasqap, qýyp-úrkitken bolyp, sarbazdar qan sasyǵan dalany máıitterden tazalap júr. Kenet aıaq alyp júre almaıtyn ólikter arasynan áldebireý qozǵalǵandaı bolyp, shashy uıpa-tuıpa, bet-aýzy satpaq, kıimi shoqpyt bir áıel kóterilip kele jatady. Tarǵyl daýyspen joqtaý aıtyp, syńsyp salǵan zarly áninen áıeldiń tegin adam emes, tekti áýlettiń qyzy ekeni aıan bolady. Shyńǵys han 1221 jyly Horezmniń astanasy Úrgenishti baǵyndyrady. Horezm shahy Jalel-ád-Dın Mangýberdi bas saýǵalap qashyp ketedi de, Han Sultannyń ájesi, ataqty Túrken-qatynnyń Shyńǵys hannyń tutqynyna túsken beti eken. Tutqynǵa túsken Túrken-qatyn Shyńǵys qaǵanǵa dat aıtqanda: «Suńqar edim qondym, saǵan pende boldym... Taǵy bir ótinishim: Aı dese, aýzy bar, Qyryq qyzǵa tatıtyn, Nemerem bar – Han Sultan, Sol botamdy taýyp ber, Saraıyńa sán berer...» deıdi. Han Sultanǵa izdeý salynyp, dıýana bolyp, dala kezip júrgen jerinen Taıshy men áıeli Qaısha taýyp alyp, han ordasyna ákeledi. Sóıtip, Shaǵataı men Joshynyń arasyndaǵy olja bólisi kezinde Han Sultan Joshynyń enshisine buıyrady.
Horezm shahynyń qyzy retinde Han Sultannyń bási joǵary bolatyny túsinikti edi. Onyń basqa emes, Joshyǵa qosylýynda da kóp mán bar. Joshy Shyńǵys hannyń eń alǵyr uly ǵana emes, qaǵannyń taq murageri retinde atalyp júrgen ýaqyt. Han Sultan Joshymen otasqan alty jyl ishinde Berke, Berkeshar, Bóri Muhamed atty úsh uldy ómirge ákeledi. Jaýdan túsken olja retinde ǵana emes, shahtyń qyzy retinde saraı ishindegi tartystarda yqtımal básekeles retinde Joshynyń ózinen burynǵy áıelderi men ózge de yqpaldy áıelder tarapynan shetqaqpaı kórgeni anyq. Sý aǵysy astyndaǵy ańdysqan sóz, bir-birin qyjyrtqan qaqtyǵys Joshynyń aıaqasty óliminen keıin tipti tereńdeı túsedi. Berke áli jas bala, odan sońǵy eki ul tipti sábı.
Osyndaı qıyn kezeńde Han Sultan óziniń aqylymen, minezimen jáne arydan oılaıtyn suńǵylalyǵymen ózin de, uldaryn da qatarǵa qosady. Joshydan keıingi Altyn Ordanyń ataqty qaǵany Batýdyń kishi sheshesi retinde onyń qurmetin ıelenip úlgergen Han Sultan balalarynyń kóp hanzadanyń biri bolyp qalmaýy úshin baryn salady. Aqyry, óziniń úlken uly Berkeniń at jalyn tartyp minip, alǵashqy joryqqa shyǵyp, ataqqa jete bastaǵan kezinde qaıtys bolady.
Lıbretto osy bir tarıhtan málim de beımálim Han Sultannyń beınesin ashady, qazaq handarynyń atasy sanalatyn Joshy babamyzdyń zamanyn, dańqty tarıhyn jyrlaıdy. Lıbrettoda dańqty Bórte, tarıhtan belgili Bektemish bastaǵan birneshe áıeldiń beınesi somdalady.
Jas qalamger Almas Núsiptiń «Han Sultan. Altyn Orda» dramalyq shyǵarmasynyń jelisimen jazylǵan lıbrettonyń avtory Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Maraltaı Ybyraev áýelde jańa týyndynyń úsh nusqasyn ázirlegen. Alaıda klassıkalyq shyǵarmaǵa, ásirese mýzykaǵa qoıylatyn talapqa saı úılesimdi mátin jazyp shyǵý úshin aqyn az ter tókpegen. «Han Sultan» operasy da kartına ispetti. Kim ne kórgisi keledi, neni tanyǵysy keledi – kóńil qalaýyn tabady. Kóńili tasyp barǵan, erteńnen úmit izdegen adam eldiktiń, memlekettiliktiń bolashaǵyna boılaı alady. Al júregi qaraıǵan adam tamyry solyp, qýrap qalǵan qý tomardy ǵana kórip qaıtady» deıdi lıbrettonyń avtory Maraltaı aqyn.
«Han Sultan» – tyń taqyryptaǵy qoıylym. Jasampaz tulǵalardy dáripteıtin jańalyǵy bar kásibı qoltańbamen qazaq eliniń mádenı ómirine qanat qaqty. Mýzyka ónerinde búrkeýli jatqan beımálim taqyryp shymyrlyǵymen, shynaıylyǵymen umytylmas áser qaldyrady. Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq opera jáne balet teatry uly tulǵalardyń dástúrin saqtap qana qoımaı Qazaqstannyń jas talantty mýzykanttaryna jańa múmkindikter men shabyt syılady.
Qoıylym demeýshisi, bıznesmen Tımýr Týrlov pikirin bildirdi. «Bizdiń holdıng úshin Almatynyń áleýmettik-mádenı áleýetin damytatyn jobalardy qoldaý óte mańyzdy. Asqan uqyptylyqpen qaraımyz. Al Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatryn qaıta qalpyna keltirý tipten mańyzdy. Munda ashylatyn mýzeıge de kómektesip jatyrmyz. Bul teatrǵa respýblıkamyzdan ǵana emes, kórshi elderden, túrki áleminen kóptegen kórermen keledi. Sondyqtan biz teatrdyń uzaqmerzimdi seriktesi bolatynymyzǵa tolyq senimdimin», dedi ol óz sózinde.
«Han Sultan. Altyn Orda» qoıylymy sharyqtap kelip, túıindeler tusta dekorasııa júgin arqalap turǵan qý qańqa bolyp qýrap qalǵan qara aǵash japyraǵy jaıqalǵan máýeli báıterekke aınalyp, tóbesine kókten qalyqtap kelgen qyran búrkit qonady. «Altyn Orda dáýiriniń alaqandaı jurnaǵy, uly qaǵandyq pen uly ulystyń búgingi zańdy murageri Qazaq eli jahandyq kóshke jalǵasyp, keleshek keńistiginde tuǵyry jyljymaq emes» degen ıshara oı kóńildi eriksiz ıitti. Túrki áleminiń túp tamyry – Altyn Ordanyń saıası sahnasynda mańyzdy ról atqarǵan Han Sultannyń beınesi – qazaq ónerindegi analar men arýlar galereıasyn parasatymen tolyqtyratyn jańa obraz.
ALMATY