Ár ulttyń tarıhyndaǵy keıbir eleýli oqıǵalar sol halyqtyń bolashaǵyna túbegeıli ózgeris jasap, keleshek taǵdyryn aıqyndap beredi. Qazaqtyń basynan ótken sondaı tarıhtyń biri – Jeltoqsan kóterilisi. Táýelsizdiktiń alǵashqy otyz jyldyǵynda osy bir tarıhı tolqýdyń saıası mánin tómendetip jaı ǵana «oqıǵa» dep sanaıtyndar da az bolǵan joq. Dese de Jeltoqsandaǵy dúmpý KSRO-nyń kúıreýiniń bastaýy bolǵanyn halyq jaqsy biledi.
1986 jyldyń 16-18 jeltoqsan kúnderi Almaty qalasynda qazaq jastary bas kóterip, alańǵa shyǵyp, keńestik totalıtarlyq júıeniń sheshimderine qarsylyq kórsetti. Bul saıası oqıǵaǵa saıasattanýshy, zańger, tarıhshylar tarapynan áli tushymdy baǵa berilgen joq. Jeltoqsan dúmpýine qatysty resmı baǵa berilmese de, halyq ol oqıǵany ult-azattyq kóterilis deńgeıinde sıpattap, táýelsizdikke umtylǵan dúbirli kúnder jóninde kórkem týyndylar týǵyzyp, ǵylymı shyǵarmalar jazyp úlgerdi. Iаǵnı keńestik kezeńde búkilodaqtyq baspasóz betteri alańǵa shyqqan jastardy «buzaqylar», «aramtamaqtar», «qoǵamǵa jat elementter», «nashaqorlar», «shekten shyqqan ultshyldar» dep qaralap, olardyń áreketin qansha «oqıǵa» dep ataǵanymen, keńester odaǵynyń shańyraǵyn shaıqaltqan shyndyqty jasyryp qalý múmkin bolmaı qaldy. Adam quqyǵyn qorǵaý jónindegi Helsınkı toby bul oqıǵany azattyqqa umtylǵan ulttyń «tolqýy» retinde tanydy.
1986 jylǵy oqıǵany búge-shegesine deıin zertteý maqsatynda Qazaq KSR Joǵary Keńesi Prezıdıýmynyń arnaýly komıssııasy qurylyp, uzaq jáne jemisti eńbeginiń nátıjesinde biraz dúnıeniń beti ashyldy. Muhtar Shahanov basqarǵan komıssııa da Jeltoqsan qubylysyn «tolqý», «qaqtyǵys» dep baǵalap, joǵaryda atalǵan Helsınkı tobynyń pikirin bekitti.
Belgili jýrnalıst Qaıymmunar Tábeıuly Jeltoqsan kóterilisin Reseı tarıhyndaǵy 1825 jylǵy Dekabrıster búligimen salystyryp, alǵash ret oqıǵaǵa qatysty «kóterilis» termınin paıdalandy.
Qostanaı pedagogıka ınstıtýtynyń professory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Amanjol Kúzembaı 1986 jylǵy Jeltoqsandaǵy jastardyń bas kóterýine qatysty «Jeltoqsan tolqýy», «Jeltoqsan oqıǵasy», «Jeltoqsan kóterilisi» sııaqty uǵymdardy paıdalanyp kele jatqanymyzdy tilge tıek etip, Ábish Kekilbaevtyń tujyrymyna toqtaý kerek ekenin aıtady.
«Ábish Kekilbaev bul oqıǵany 1916 jylǵy Ult-azattyq kóterilispen salystyryp, «Ortalyqtyń ozbyrlyǵy ulttyq bolmysty túgelimen shaıqap jańa sapalyq órege kótergeni úshin 1986 jyldyń Jeltoqsan oqıǵasyn «kóterilis» dep te tanýymyz kerek. Sebebi oqıǵa uıymdastyrylmaǵanymen, búkil bir ulttyń azattyqqa degen umtylysyn baıqatyp, memlekettiń taǵdyryn aldyn ala anyqtap bere aldy» degen baılamǵa kelgen», dep sanaıdy A.Kúzembaı.
Á.Kekilbaevtyń Jeltoqsannyń mártebesin anyqtaýǵa qatysty aıtqan paıymyna qarap, biz de bul oqıǵany «kóterilis» degen tujyrymǵa kelgenimiz durys ispetti. Osy taqyrypqa alǵashqylardyń biri bolyp qalam tartqan – kásibı tarıhshy, akademık Manash Qozybaev edi. Ol 1986 jylǵy Jeltoqsandaǵy dúmpýge qatysty: «1986 jyldyń 16-18 jeltoqsanynda Qazaqstannyń astanasynda bolǵan qandy shaıqas halqymyzdyń tarıhyna toń-toń bolǵan sheri men muńy bar, qatpar-qatpar syry bar kúnderi bolyp máńgi hattalady», dep jazdy.
Ǵalym osy bir tarıhı qubylystyń shyndyǵynyń tolyq ashylmaý sebepterine de toqtaldy.
«Birinshiden, beıbit demonstrasııaǵa, manıfestasııaǵa shyqqan shyn mánindegi reformator urpaqtyń ókilderin qanǵa bóktirýge qatysqandar – áli aramyzda. Ekinshiden, júıe alǵashqy jyldary Jeltoqsan qozǵalysyna baılanysty negizgi derekterdi qurtyp úlgerdi. Úshinshiden, 1986 jylǵy Jeltoqsan problemasyn zertteýge tarıhshylar, qoǵamtanýshy ǵalymdar áli aralasqan joq. О́ıtkeni faktiler jınalyp, odan oqıǵa, oqıǵalardan qubylys, qubylystardan tarıhı zańdylyq órbitý úshin ýaqyttyń uzarýy kerek», dedi ol.
Manash Qabashuly shyǵarmasynda qozǵalys pen kóterilis anyqtaýyshtaryn qatar paıdalanǵan.
Osy qozǵalystyń eń basty zertteýshisi jáne 2016 jyly Astanada ótkizilgen «Qazaqstandaǵy Jeltoqsan (1986) kóterilisiniń tarıhı jáne halyqaralyq mańyzy» konferensııasyn uıymdastyrýshysy, Qazaqstanǵa eńbegi sińgen qaıratker, zań ǵylymynyń kandıdaty Sabyr Qasymov sonaý 1996 jyly ótken «Jeltoqsan-86-nyń» on jyldyǵyna arnalǵan birinshi ǵylymı-praktıkalyq konferensııada bul tarıhı qubylysqa «kóterilis» degen tolyqtaı ǵylymı anyqtama berdi. Osy pikirin gazet tilshilerine bergen suhbaty men maqalalarynda birneshe ret qaıtalady. Ol Jeltoqsanǵa tek quqyqtyq baǵa men qorytyndy berip qoımaı, sonymen qatar mańyzdy saıası tanymdyq usynystar men tujyrymdamalar jasady. Mysaly, ol «Jeltoqsan» fenomenin jastardyń kórsetken jappaı batyrlyǵy jáne otansúıgishtik sezimniń eń joǵary deńgeıi dep esepteıdi. Saıyp kelgende Jeltoqsannyń sol bir yzǵarly kúnderinde halqymyz, onyń ishinde qazaq jastary bostandyqqa umtylýdyń jan aıamas serpilisin kórsetti. Qazaq jastarynyń yzǵarly jeltoqsan kezindegi erligi týraly jazbaǵan gazet jýrnal joq shyǵar. Ondaǵan ǵylymı konferensııalardyń taqyrybyna aınaldy.
Máskeýlik bılik qazaq qoǵamyn basqarý, sondaı-aq onyń qoǵamdyq ómirin túbegeıli qaıta qurý isin bútindeı óz mindetine ala otyryp, ony júzege asyratyn jospary da bolmady, oǵan nıet te bildirmedi. Ortalyqtyń mundaı kúrdeli iske daıyn emestigin kóp uzamaı ómirdiń ózi kórsetip berdi. 1929–1932 jyldary Qazaqstanda keńestik reformalyq sharalarǵa qarsy 372 qarýly bas kóterýler, kóterilister keńestik bıliktiń negizsiz reformalaryna qarapaıym halyqtyń kórsetken qarsylyǵy edi. Kezinde 1920 jyly 17 mamyrda Ahmet Baıtursynuly Lenınge joldaǵan hatynda keńes ókimetiniń ortalyq pen jergilikti halyq arasynda ózara senim ornyqtyra almaı otyr degen oıdy ashyq bildirgen. 1986 jylǵy 17-18 jeltoqsan kúnderi Almatydaǵy ortalyq alańda jáne búkil el kóleminde bolyp ótken qandy qaqtyǵystar men tolqýlar keńes ókimeti men qazaq ulty arasynda ózara senimsizdiktiń qansha jyldar ótse de sol kúıinde qalǵanynyń naqty aıǵaǵy.
Qazaq jastarynyń kóterilisi elimizge syrttan ákelingen basshynyń orys bolǵanyna ǵana emes, Qazaqstannyń memlekettik, ulttyq múddesiniń eskerilmegeninen týyndady. Muny 17 jeltoqsan kúni sherýge shyqqan jastardyń qoldaryna ustaǵan «Eshqandaı ultqa eshqandaı artyqshylyq bolmasyn», «Ult saıasatynyń lenındik ustanymyn syılaýdy talap etemiz» degen urandar aıǵaqtaıdy.
Jeltoqsan kóterilisi – keńestik Qazaqstan tarıhynda erekshe oryn alatyn betburysty kezeń. Bul – ulttyq rýhtyń jańǵyrý, qaıta túleý úderisiniń basy, ult-azattyq qozǵalysynyń jańa satyǵa kóterilgeni. Bul halyqtyń dúnıetanymyna, ómirine áser etip, ulttyq sanany ósirdi, azattyqqa umtylysty jandandyrdy.
Jeltoqsan kóterilisi Qazaqstandy jańa álemdik keńestikke alyp shyqty. Batystyń demokratııalyq kúshteri keńestik totalıtarızmniń zorlyq-zombylyǵyn aıyptady. Jeltoqsan kóterilisi odaq kóleminde jalǵasyn tapty. Odaqtyń quldyraýyna, ydyraýyna ákeldi. Odaqtas respýblıkalardyń memlekettik egemendigin jarııalanýyna mol múmkindik berdi. Tbılısıde, Bakýde, Vılnıýste, Rıgada, Sýmgaıtıde jáne basqa qalalarda totalıtarlyq júıege qarsy oqıǵalar órbidi. Osylaısha, bizdiń Jeltoqsan respýblıka sheńberinen shyǵyp, eýrazııalyq sıpat aldy. Joǵaryda atalǵan halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııaǵa qatysýshylar Polshanyń Qazaqstandaǵy burynǵy elshisi Vladıslav Sokolovskıı, Túrkııadaǵy Erdjıes ýnıversıtetiniń professory Abdýlkadır Iývaly, Majarstannyń Qazaqstandaǵy tótenshe jáne ókiletti elshisi Andrash Baranı «Kóteriliske qatysýshylardy bılik aıaýsyz qýdalaýmen birge azaptap túrmege japty. 1986 jyly jeltoqsanda Almatyda sondaı jaǵdaı boldy. Jeltoqsan kóterilisi – sonyń dáleli» degen tujyrym jasady jáne olar biraýyzdan ózderi qabyldaǵan Qararda qazaq jastarynyń áreketine kóterilis degen anyqtama berdi.
Atalǵan konferensııaǵa qatysýshy tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Hangeldi Ábjanov Jeltoqsan kóterilisin: «Iá, Jeltoqsan kóterilisi ult tarıhynyń qasterli de qasiretti betterin jazdy. Ol ǵasyrlarǵa sozylǵan otarlaý men totalıtarlyq zorlyq-zombylyqtan qazaq halqynyń súrinse de jyǵylmaǵanyn, órshil rýhty azattyqty ańsaıtynyn barsha álemge pash etti. Ol ult muraty men múddesinen, jer men eldi saqtaýdan bıik eshqandaı qundylyqtyń bolýy múmkin emestigin dáleldedi. Jeltoqsan halyqtyń uıytqysy da, qorǵany da óz ortasynan shyǵatynyna kóz jetkizdi», dep sıpattaıdy.
Árıne, keńestik kezeńde qazaq ultyn talaı másele oılandyrǵan. «Nege men ana tilimde bilim ala almaımyn? Nege qazaq mektepteri az? Nege qazaq tili ómirdiń kóptegen salasynda qoldanystan yǵystyrylǵan?» degen sııaqty saýaldar totalıtarlyq bılikke qarsy narazylyq týǵyzǵany belgili.
Qazir qazaqtyń tarıhy ulttyq kózqarasta jańasha jazylý kerek degen talap qoıylyp jatyr. Endeshe, Jeltoqsan ult-azattyq kóterilisine baılanysty burmalanǵan faktilerdi qaıtadan zerdeleý, jiberilgen qatelikter men kemshilikterdi qaıta qarap, tarıhı baǵasyn berý, jeltoqsanshylardyń mártebesin anyqtaý sııaqty máselelerdi qolǵa alyp, bir sheshimge keletin ýaqyt jetti. Ulttyq mańyzy bar osyndaı máselede samarqaýlyq pen salǵyrttyqqa jol berýge bolmaıdy.
Meıram BAIǴAZIN,
Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi