2024 jyl Qazaqstan úshin zańnyń ústemdigin aıǵaqtap, demokratııalyq qundylyqtaryn bekemdegen jyl boldy. Bıyl elimizde adam quqyqtary men bostandyǵyn qorǵaýdy sapaly júzege asyrý maqsatynda birneshe zań jobasy qabyldandy.
Áıelder men balalardyń quqyǵy qorǵalady
Elimizde áıelder men balalardyń quqyqtaryn qorǵaýǵa aıryqsha mán berildi. 2024 jylǵy 15 sáýirde Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev turmystyq zorlyq-zombylyqpen kúresýge baǵyttalǵan zańǵa qol qoıdy.
Jańa zań áıelder men balalarǵa qatysty qylmystar úshin jazany kúsheıtýdi kózdedi. Osylaısha, buryn uryp-soǵý jáne densaýlyqqa qasaqana jeńil zııan keltirý ákimshilik quqyq buzýshylyq retinde saralanyp kelse, endi osy tektes qylmystar úshin qylmystyq jaýapkershilik engizildi. Jazalarǵa 80-nen 200 AEK-ke deıin aıyppul, 200 saǵatqa deıin qoǵamdyq jumystarǵa tartý jáne 50 táýlikke deıin qamaýǵa alý jatady.
Jábirlenýshini azaptaǵany úshin 600 saǵatqa deıin qoǵamdyq jumystarǵa tartý nemese 3 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý, densaýlyqqa ortasha aýyrlyqtaǵy zııan keltirgeni úshin – 2 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý, densaýlyqqa aýyr zııan keltirgeni úshin – 3 jyldan 8 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý jazasy qarastyrylady.
Pedofıldi óltirgeni úshin ómir boıyna bas bostandyǵynan aıyrý, kámeletke tolmaǵan 16 jasqa tolmaǵan balalardy jynystyq qýdalaý úshin 200 saǵatqa deıin qoǵamdyq jumystarǵa tartý jáne 50 táýlikke deıin qamaýǵa alý qarastyrylǵan. Kámeletke tolmaǵandy zańsyz bas bostandyǵynan aıyrǵany úshin – 5 jyldan 10 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý, al kámeletke tolmaǵan balany urlaý – 10 jyldan 15 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý sharasy qoldanylady.
Bul zań jobasynyń qalyptasýyna Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy Adam quqyqtary jónindegi ýákil mekemesi de óz úlesin qosty. 2023 jyldyń qarasha aıynda Adam quqyqtary jónindegi ýákil keńsesi Turmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy kúres máseleleri boıynsha halyqaralyq konferensııa ótkizdi, onyń barysynda memlekettik organdarmen, sarapshylarmen, ÚEU jáne daǵdarys ortalyqtarynyń ókilderimen birlesip, turmystyq zorlyq-zombylyq jasaýǵa yqpal etetin negizgi faktorlar talqylandy. Nátıjesinde zańnamalyq túzetýler paketi qalyptastyrylyp, Qazaqstan Respýblıkasy Parlamentine joldandy.
Býllıng úshin aıyppul salynady
Osy zań aıasynda Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekske balalardy qorǵaý maqsatynda jańa bap qosyldy. Ol 127-2-bap. Kámeletke tolmaǵan adamdy jábirleý (býllıng, kıberbýllıng) dep atalady. Bala býllıngke ushyrasa, aldymen eskertý jasalady nemese 10 AEK aıyppul salynady. Eger dál osy áreket bir jyl ishinde taǵy qaıtalansa, quqyqbuzýshy 30 AEK aıyppul arqalaıdy.
Eger býllıngti 12 jastan 16 jasqa deıingi balalar jasasa, onda ata-analary nemese olardy almastyratyn adamdar eskertý alady nemese 10 AEK aıyppul tóleıdi.
Sońǵy kezderi jolaqysyn tólemegen nemese bıleti joq balalardy aýa raıyna jáne basqa da jaǵdaılarǵa qaramastan qoǵamdyq kólikten túsirip tastaý oqıǵalary jıilep ketti. Kóbine balalar mektepke jáne qosymsha sabaqtarǵa óz betinshe barady. Osyǵan baılanysty jańa zańmen ata-anasy jáne (nemese) zańdy ókili ertip júrmegen 16 jasqa tolmaǵan balany qoǵamdyq kólikten májbúrlep túsirýge tyıym salyndy.
Saqtandyrý túrleri boıynsha Eýrohattama engizildi
2024 jyldyń basynan bastap mindetti saqtandyrý túrleri boıynsha saqtandyrý jaǵdaılaryn onlaın retteý jáne mindetti avtosaqtandyrý boıynsha jol-kólik oqıǵalary (JKO) kezinde tólemderdiń ońaılatylǵan tártibi (Eýrohattama) engizildi.
Saqtandyrý jaǵdaılaryn onlaın-retteý saqtandyrý tólemin alý rásimin jeńildetýge jáne ashyq etýge múmkindik beredi. Tutynýshy keńsege barmaı-aq saqtandyrý kompanııasynyń saıty arqyly saqtandyrý tólemin alý úshin ótinish pen qujattar toptamasyn bere alady. Eýrohattama JKO qatysýshylaryna polısııa men sot sheshimin kútpeı-aq oqıǵany sol jerde tez tirkeýge múmkindik beredi. Bul ásirese kishigirim zaqymdaný bolǵan kezde óte mańyzdy, sebebi ol ýaqytty únemdeıdi jáne keptelisti azaıtady.
Osy jyldyń basynan bastap Eýrohattama mobıldik qosymshasy arqyly 9 366 jaǵdaı boıynsha 1,7 mlrd teńge somasyna tólemder júzege asyryldy. Bul rette tólemniń ortasha merzimi kúntizbelik 15 kúndi qurady.
Qazaqstanda onlaın petısııa iske qosyldy
2024 jylǵy 4 sáýirde Qazaqstanda memlekettik saıt-elektrondyq petısııalardyń agregatory resmı túrde iske qosyldy. Osylaısha, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń 2020 jylǵy 1 qyrkúıektegi Joldaýynda aıtylǵan «azamattardyń reformalar men usynystardy bastaýy úshin biryńǵaı zańdy onlaın-petısııalar ınstıtýtyn qurý» týraly tapsyrmasy iske asyryldy.
2021 jyldyń 1 shildesinen bastap Qazaqstanda e-О́tinish memlekettik organdaryna ótinish berý qyzmeti iske qosyldy. Qazirdiń ózinde jaqsy qalyptasqan e-О́tinish qyzmetiniń negizinde e-Petısııa qyzmetin ázirleý jáne engizý júzege asyryldy. e-Petısııa saıtyna ótý e-О́tinish saıtynan júzege asyrylady.
Elektrondy petısııaǵa qatysatyn azamattar – bastamashy retinde de, qol qoıýshy retinde de-saıasatqa qatysý tájirıbesin, máselelerdi talqylaý múmkindigin jáne qoǵamdaǵy jańa baılanys arnasyn alady. Bul saıası saýattylyqty jáne jalpy saıası belsendilikti arttyrýǵa yqpal etedi. Belsendi, saýatty jáne dáleldi azamattyq qoǵam qurýǵa járdemdesý elektrondyq petısııalar tetigi jumysynyń negizgi nátıjesi bolyp tabylady.
Adam saýdasy men bótenniń múlkine zııan keltirý jazasy kúsheıtildi
5 shildede Qasym-Jomart Toqaev adam saýdasyna, vandalızmge jáne múliktik zalalǵa qarsy kúres sharalaryn kúsheıtýge baǵyttalǵan mańyzdy zańnamalyq aktilerge qol qoıdy.
Zań alǵash ret qabyldanyp, adam saýdasyna qarsy kúrestiń uıymdyq-quqyqtyq negizderin jan-jaqty aıqyndap berdi. Zań adam saýdasyna qarsy kúrestiń maqsattary men mindetterin, qaǵıdattaryn belgileıdi, sondaı-aq memlekettik organdardyń, jergilikti atqarýshy organdardyń jáne ózge de sýbektilerdiń adam saýdasyna qarsy kúres jónindegi quzyretin aıqyndaıdy.
Qylmystyq kodekste adam urlaý, zańsyz bas bostandyǵynan aıyrý, adamdardy, onyń ishinde kámeletke tolmaǵandardy satý, jezókshelikpen aınalysýǵa tartý jáne t.b. sııaqty áreketterdi qamtıtyn «adam saýdasymen baılanysty qylmystar» jańa tujyrymdamasy bekitildi. Zań taraptardyń tatýlasýyna baılanysty mundaı qylmystar úshin qylmystyq jaýaptylyqtan bosatýǵa tyıym salady. Zań alǵash ret kámeletke tolmaǵan adamnan jezókshelikpen aınalysý nemese seksýaldyq qyzmet úshin qylmystyq jaýapkershilikti engizdi. Zań kámeletke tolmaǵan adamdy seksýaldyq sıpattaǵy qyzmetterdi kórsetýge, sonyń ishinde úgit-nasıhat nemese jarnama arqyly tartý úshin qylmystyq jaýapkershilikke tartyldy.Vandalızm jáne múliktik zalal
Áleýmettik, ulttyq, násildik nemese dinı óshpendilik, sondaı-aq adamdar tobynyń aldyn ala sóz baılasý boıynsha, paıdakúnemdik nemese birneshe ret jasaǵan áreketteri boıynsha jaýapkershilikti aýyrlatatyn vandalızmniń bilikti elementteri engizildi. Bótenniń múlkin qasaqana joıǵany nemese búldirgeni úshin jaýapkershilik kúsheıtilip, ony adamdar toby nemese qylmystyq top jasaǵany úshin jaýapkershilik engizildi. Memleket qorǵaýyna alynǵan tarıhı, mádenı jáne basqa da obektilerdi qasaqana joıý nemese zaqymdaý úshin bilikti belgiler belgilendi. Aýyr vandalızm úshin qylmystyq jaýapkershilikke tartylý jasy 16 jastan 14 jasqa deıin qysqartyldy.Elektromobılder turaqty orynmen qamtyldy
Qazaqstan toqpen júretin kólikterdiń naryǵyn damytý jáne ol úshin qajetti ınfraqurylymdy jańǵyrtýdy qolǵa aldy. Depýtattardyń bastamasymen elektromobılderdi yntalandyratyn zań jobasy qabyldandy. Máselen, joldyń qurylysy jobalanǵan kezde elektrmen qýattaý beketterine arnalǵan oryndar qaralýy tıis. Olar jol boıyndaǵy mindetti qyzmetterdiń sanatyna jatqyzylady. Buǵan qosa elimizdiń qalalarynda elektr qozǵaltqyshy bar kólik quraldary tegin turaqpen qamtamasyz etiletin arnaıy oryndar paıda bolady. Al ondaı jerge janar-jaǵarmaımen júretin temir tulpar qoıylsa aıyppul salynady.
Májilis ekologııalyq taza kólikterdi yntalandyrý jáne elektr qýatymen júretin kólikterdiń ınfraqurylymyn damytý máselelerine qatysty osy jáne ózge de zańnamalyq aktilerge túzetýler engizýdi kózdeıtin zań jobasyn birinshi oqylymda maquldady. Sondaı-aq qujatqa «gıbrıdti avtomobıl» jáne «elektrli mobıl» uǵymdary engizilgen. Bul osy kólik túrleriniń zańdyq negizde ara jigin anyqtaýǵa múmkindik beredi.
Depýtattyq túzetýlerge sáıkes, endi ortalyq energııa kózimen jabdyqtaý jelilerine shyǵý múmkindigi bar erekshe qorǵalatyn aýmaqtarda da toqpen júretin kólikterdi qýattandyrýǵa bolady. Jalpy zań jobasy elimizdegi parnıktik gazdar shyǵaryndylaryn azaıtý strategııasyn iske asyrý aıasynda ázirlengen.
Kollektorlardyń qyzmeti shekteldi
Memleket basshysy «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine kredıt berý kezinde táýekelderdi barynsha azaıtý, qaryz alýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý, qarjy naryǵyn retteýdi jáne atqarýshylyq is júrgizýdi jetildirý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańyna qol qoıdy.
Zań aıasynda 2026 jylǵy 1 mamyrǵa deıin bankter men mıkroqarjy uıymdaryna azamattardyń qaryzyn kollektorlyq agenttikterge berýge tyıym salyndy. 2026 jylǵy 1 mamyrdan bastap kollektorlyq agenttikterge jeke tulǵalardyń quqyqtaryn (talaptardy) berý sharttary qatańdataldy. Dál osy kúnnen bastap tek bereshek týyndaǵan sátten 24 aı ótken jáne bereshekti retteý jónindegi rásimder mindetti túrde júrgizilgen jaǵdaıda ǵana qaryz alýshy jeke tulǵalarǵa qatysty quqyqtardy (talaptardy) kollektorlarǵa berýge bolady.
Bank ombýdsmanynyń barlyq banktik qaryz sharttary boıynsha daýlardy qaraý quzyreti keńeıtildi (buǵan deıin ol tek ıpotekalyq sharttarǵa qatysty daýlardy qaraıtyn) jáne mıkroqarjy ombýdsmany ınstıtýty engizildi. Jeke tulǵalar ombýdsmandardyń sheshimimen kelisken jaǵdaıda, mundaı sheshimderdi qarjy uıymdary oryndaýǵa mindetti.
Ombýdsmandar halyqtyń áleýmettik osal toptaryna jatatyn boryshker jeke tulǵalardyń ótinishterin qaraǵan kezde kepilge alynǵan jyljymaıtyn múlikti óndirip alýǵa tyıym salynady. Sondaı-aq osy sanatqa jatatyn azamattar buǵan deıin mindettemeni oryndamaǵanyna baılanysty bank balansyna ótip ketken jaldamaly baspanasyn satyp alýǵa quqyly.
Kámeletke tolmaǵan balalary bar otbasylardy jáne 1 nemese 2 toptaǵy múgedektigi bar adamdardy jylytý maýsymynda jalǵyz baspanasynan májbúrlep shyǵarýǵa tyıym salyndy.
О́ndirip alýǵa jatpaıtyn jáne bereshekti májbúrlep óndirip alý sharalaryn qabyldaǵan kezde qaryz alýshynyń banktik shotynda qalýǵa tıis aqsha somasy eń tómengi kúnkóris deńgeıiniń (43 407 teńge) eki eselengen mólsherine (86 814 teńge) deıin ulǵaıtyldy.
Azamattardyń bankrottyq rásimine ótinish berý tártibi jeńildetildi. Endi ol úshin kredıtorlar tizimin, merzimi ótken bereshekti retteý jáne óndirip alý rásimderiniń júrgizilgenin rastaıtyn qujattyń kóshirmesin berý talap etilmeıdi. Mundaı derekter kredıttik bıýrodan suratylady. Al kredıtorlar oǵan tıisti málimetti jiberýge tıis.
Qarapaıym halyq deklarasııalaýdan bosatyldy
Qarjy mınıstri Mádı Takıev Memleket basshysynyń jalpyǵa birdeı deklarasııalaý tásilderin qaıta qaraý jónindegi tapsyrmasyn oryndaý barysynda deklarasııalaý júıesiniń tórtinshi kezeńine sáıkes, 2025 jyly 8 mln-ǵa jýyq qazaqstandyqty bosatýdy usyndy. Úkimetten qoldaý tapqan bul usynys jeke qurylymdardyń qyzmetkerlerine, zeınetkerlerge, úı sharýasyndaǵy áıelderge, stýdentterge jáne azamattardyń basqa sanattaryna qatysty. Olardyń avtomattandyrylǵan salyqtyq baqylaý múmkindikteri eskerildi. Bastama osy sanattaǵy jeke tulǵalardyń 90%-dan astamyna áser etedi.
«Bul rette deklarasııalaýdy Qazaqstan Respýblıkasynan tys jerlerde aktıvteri bar, bir jyl ishinde quny 20 000 AEK astam satyp alýlar jasaǵan, óz betinshe salyq salynatyn tabys tapqandar úshin saqtaý usynylady. Budan basqa, azamattarǵa erikti túrde deklarasııalaý quqyǵy beriledi», dep atap ótti mınıstr.
Jeke tulǵalardyń qolda bar aktıvterin tirkeý úshin barlyq sıfrlyq derekqorlardan, onyń ishinde ekinshi deńgeıdegi bankterden málimetter alý tetigi qamtamasyz etiletin bolady.
LGBT ókilderine jetim balalardy asyrap alýǵa tyıym salyndy
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev osy qaǵıdany ustanatyn «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine bilim berý, tálimgerlik jáne balalardyń qaýipsizdigi máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańǵa qol qoıdy. Zańdaǵy túzetýlerge sáıkes endi LGBT ókilderiniń jetim balalardy asyrap alýlaryna jáne tálimgerlikke alýlaryna jol berilmeıdi.
Zań boıynsha myna tulǵalar jetim balalarǵa tálimger bola almaıdy:
– Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattyǵy joq jáne kámeletke tolmaǵan adam;
– sot áreketke qabiletsiz nemese áreket qabilettiligi shekteýli dep tanyǵan adam;
– sot jubaıyn áreketke qabiletsiz nemese áreketke qabilettiligi shekteýli dep tanyǵan adam;
– sot ata-ana quqyǵynan aıyrǵan nemese ata-ana quqyqtaryn shektegen adam;
– Qazaqstan Respýblıkasynyń zańymen ózine júktelgen mindetterdi tıisinshe oryndamaǵany úshin qamqorshy mindetterinen shettetilgen adam;
– densaýlyǵyna baılanysty ata-ana quqyqtaryn júzege asyra almaıtyn adam;
– turaqty turǵylyqty jeri joq adam;
– dástúrli emes jynystyq baǵytty ustanýshy adam;
– tálimger bolyp taǵaıyndalǵan kezde qasaqana qylmys jasaǵany úshin ótelmegen nemese alynbaǵan sottylyǵy bar adam;
– tálimgerlikke alý kezinde Qazaqstan Respýblıkasynyń zańnamasynda belgilengen eń tómengi kúnkóris deńgeıin qamtamasyz etetin kirisi joq adam;
– narkologııalyq nemese psıhonevrologııalyq dıspanserde esepte turǵan adam.