Sol bir zamanda...

*Qazaq handyǵy – 550

Qazaq handyǵynyń ómirge kelýine izashar bolǵan qarlyq rý-taıpalary konfederasııasy týraly

Osy jyly respýblıkalyq kólemde atalynyp ótetin Qazaq handyǵynyń 550 jyldyq mereıtoıy qarsańynda burynnan qazaq jerinde qurylǵan memlekettik qurylymdar tarıhyna da jete kóńil bólingeni durys. О́ıtkeni, olardyń barlyǵy da keıin qurylǵan Qazaq handyǵynyń qalyptasýyna úlken dárejede yqpal etti. Sondaı memlekettiń biri – kezinde damyǵan órkenıetti Qarahandar áýleti memleketi­niń negizin salǵan jáne onyń ydyraýy nátıjesinde Shyńǵys han shapqyn­shy­ly­ǵy qarsańynda birneshe handyqtar qury­lyp, keıin qazaq handyǵynyń qalyptasýyna úles qosqan qarlyq rý-taıpalarynyń konfederasııa­sy edi. Bul máselege qalam tartýshy tarıhshy ǵalymdardyń pikirlerine kóz júgirtsek: ǵalym M.Aqynjanov: «Qazaq halqyna negizinen alǵash uıytqy bolǵan Túrgesh pen Qarlyq odaǵy boldy», dep jazady. Qarlyq kaǵanatynyń qazaq halqyn qurýdaǵy rólin joǵary baǵalaı kelip, túrki jáne mońǵol shejirelerin jetik biletin qazaq ǵalymy Islam Qabysh­uly bylaı deıdi: «...qarlyq odaǵy­nyń tusynda qazaq halqy óziniń osy kúngi qazaq atymen ataldy. Onyń IX-X ǵasyrlarda óz aldyna jeke halyq bolyp qurala bastaǵany anyqtaldy. Onyń ekonomıkalyq tutastyǵy, mádenıet jáne qonys birligi bar edi. Al mádenıet bar jerde minez-qulyq birligi bolatyny da daýsyz. Sondyqtan tutas bir halyqtyq belgileri bar dep sanalady. Bul árıne halyq bolyp quralýdyń bastamasy. Osy qarlyq kezinde izi salynǵan halyqtyń uıytqysy joıylyp ketpeı baıandy bolyp qaldy. Bul uıytqyny syrttan kelgen shapqynshylar da buza almady. 1140 jylǵy qıdan, 1203-1220 jylǵy mońǵol  shapqynshylyǵy da bul birlikti ydyrata almady. Sóıtip, 1218-1380 jyldarda ár jerdegi qazaqtar qaıta bas qosqanda sol qarlyq atymen emes qazaq atymen birikken-di». Shynynda da qarlyqtardyń memleket­tik qurylymy keıin qurylǵan Qazaq handyǵyna uqsas boldy. Birinshiden qar­lyq­tar úshke bólinip, tarıh sahnasyna shyqqanda da «úsh qarlyq» bolyp ataldy jáne olardyń basqarýshylary alǵashqy kezde «jabǵý» nemese «ıabǵý» dep ataldy. Bul qazaqtyń bıler ınstıtýtyna sáıkes keledi. Kezinde akademık V. Bartold «ıabǵýdy» «peıgý» nemese odan keıingi evolıýsııalyq nusqasy «bıge» keletindigin paıymdaǵan bolatyn. Al «jabǵý» ataýyndaǵy «j» dıa­lektisi de kóńil aýdararlyq. Kórnekti ǵalym, Ortalyq Azııanyń tarıhy men etnografııasyn zertteýshi A.Bernshtam qarlyqtarda til jaǵynan eki, ıaǵnı «j» jáne «ı» dıalektisiniń bolǵanyn dáleldep kórsetken-di. Onyń bergi jaǵynda qarlyq rý-taıpalarynyń konfederasııasy Jetisýda toǵyz toptan turǵanda onyń ishin­de keıin qazaqtyń úsh júziniń de rýlary bolǵandyǵy belgili. Ol másele 2000 jyly shyqqan «Qarlyq memleketiniń tarıhy» atty monografııada baıandalǵan bolatyn. Sonymen qatar, Qarahandar handyǵynyń ishki jáne qaıshylyqtardyń shıelenisýi nátıjesinde kóshpeliligi basym, jekelegen Almalyq – qarlyq, Qaıalyq (Qoılyq) – qarlyq jáne Hazar – qarlyq handyqtarynyń Shyńǵys han joryǵynyń aldynda bólinip shyǵýy da qazaqtyń úsh júziniń paıda bolýy týraly tarıhı ańyzdy eske túsiredi. Ondaǵy Qyzyl Arystan han qasynda júrgen Úısin, Bolat, Alshyn bastaǵan qoldardyń basqa jerge baryp el bolyp ketýi tarıhı ańyzdyń negizgi jelisi.Mundaǵy Qyzyl Arystan han qarahandyqtardy basqarǵan seljuq Sanjar sultan ekeni de belgili. 742 jyly qarlyq, basmyl jáne uıǵyrlar birige otyryp Shyǵys Túrik qaǵa­natynyń saıası ústemdigin kúıret­ken­nen soń, 746 jyly Jetisýǵa qonys aýdaryp, batysqa qaraı Farab (Otyrar) óńirin qosa jaılaǵan edi. Osy kezde bul óńirde geo­saıası jaǵdaı óte kúr­deli-tin. Ońtústikten Arab halıfaty, al shyǵystan Qytaıdyń Tań ımperııa­synan qaýip tóndi. Osy óńirde eki ımperııalyq kúshterdiń múddeleri túıisken edi. Tań áskerleri Sýıabty basyp alyp, batys­qa qaraı Shashqa (Tashkent) jetti. Bul batystan ilgerilep kele jatqan arabtardyń múddelerine qaıshy keldi. Sóıtip, 751 jyly eki ımperııalyq kúsh­terdiń sheshýshi shaıqasy Talas ózeni boıyn­daǵy Atlah qalasynyń mańaıynda ótti. Eki úlken armııa bes kúndeı bir-birine bata almaı qarsy turǵan kezde Tań áskeriniń tylynan qarlyqtar shabýyl jasaǵan. Sol kezde arabtar da shabýylǵa shyǵyp, qytaı áskeriniń tas-talqanyn shyǵarady. Arab tarıhshysy ál-Asırdiń aıtýynsha osy shaıqasta qytaılyqtar 50 myń áskerinen ólideı aıyrylyp, 20 myńdaıy tutqyndalǵan. О́kinishke qaraı, qarlyqtardyń Atlah shaıqasyndaǵy róli derekterde belgili bolsa da, 1996 jyly shyqqan Qazaqstan tarıhynyń tórt tomdyq akademııalyq basylymynda aıtylmaı ketken. Qazirgi jazylyp jatqan kóptomdyqtarda bul jaǵdaı eskerilýi tıis degen pikirdemiz. О́ıtkeni, Atlah shaıqasynyń ortaǵasyrlyq dáýirdegi Ortalyq Azııa memleketteri men halyqtarynyń saıası jáne mádenı tarıhynda óte mańyzdy oryn alady. Osy shaıqastan keıin Qytaı ımperııa­sy óziniń Ortalyq Azııa aýmaǵynda belsendi geosaıası múddelerinen birneshe júzjyldyqtar boıy bas tartýǵa týra keldi. Onyń esesine arab-musylman órkenıeti ornyǵyp, aımaqta qurylǵannan keıingi handyqtardyń taǵdyr-talaıynda óshpes iz qaldyrdy. VIII-X ǵasyrlar aralyǵynda qarlyq rý-taıpalary Jońǵar Alataýynan Syrdarııanyń orta aǵysyna, Balqashtan Ystyqkólge deıin Ile, Shý, Talas ózen­deriniń jazyqtarynda, Hantáńiriniń eteginde, Isfıdjabtan (Saıram) Otyrar­ǵa deıińgi aralyqta, ıaǵnı H ǵasyrdaǵy arab geografy ıbn Haýkaldyń aıtýynsha shyǵysynan batysyna deıin júrip ótý úshin 30 kún kerek bolǵan. Qarlyqtardyń etnostyq damý úrdisi Qarahandar áýletine ulasýǵa deıin úsh kezeńnen ótkeni baıqalady. Birinshi, VII-VIII ǵasyrlarda úsh taıpadan quralǵan «úsh qarlyq» birlestigi ataýymen Túrik qaǵanaty ústemdigine qarsy kúresýshilerdiń biri boldy. Bul kezde qarlyq quramyna bulaq, shigil jáne tashly taıpalary kirgeni belgili. Ekinshi VIII ǵasyrdyń ortasynan bastap qarlyqtar batysqa jyljyp, burynǵy «On oq» eli men túrgeshterdiń arǵý jáne týhsı rý-taıpalaryn biriktirip, konfederasııa qurady. Osy kezeńde qarlyq birles­tiginiń kuramynda toǵyz rý-taıpa­lyq top bolǵany málim. Úshinshi, IH-XI ǵasyr­larda qarlyq konfederasııasyndaǵy taı­pa­lar ózara aralas ornalasqan shigil, oǵyz, ıaǵma, týhsı jáne soǵdylarmen úzdiksiz etnosaıa­sı jáne sharýashylyq turǵy­dan qarym-qatynasta boldy. Qarahandar memleketiniń paıda bolýy týraly qazirgi tarıhnama burynǵy Keńes dáýiriniń ıdeologııalyq sarynynan aryla qoıǵan joq. Onyń birden-bir kórinisi – bizdiń memlekettiligimizdiń tarıhyn áli de úzik-úzik etip kórsetý. Onyń «ortaq ssenarııi»: ortaǵasyrlyq túrki dáýirindegi memleketter tarıhyn jazǵanda bári de qulap, joıylyp, onyń ornyna basqa memleketter paıda bolady. Olardyń bir-birimen jalǵasyp, evolıýsııalyq damý úrdisinde bolǵandyǵyna kóńil aýdarylmaıdy. Bul jaǵdaı Qarahandar memleketiniń paıda bolýy týraly tarıhnamada da kórinis beredi. Ádette qalyptasqan tarıhnamada Qarlyq memleketi 940 jyly Qashǵardyń túrik bıleýshileriniń Balasaǵundy basyp alýyna baılanysty qulady delinedi. Al Qarahan memleketiniń tarıhy 942 jyldan, ıaǵnı Satýk Boǵra hannyń Balasaǵun bıleýshisin qulatyp, ózin qaǵan retinde jarııalaǵanynan bastalady dep kórsetedi. Shyn mánisinde, bylaı bolǵan edi: 840 jyly qarlyqtardyń jabǵýy, Ispıdjabty bıleýshi Bilge Kúl Qadyr Qara han qaǵan ataǵyn alyp, halyqqa jarııa etti. Mine, osy kezden bastap qarlyq memleketin bıleýshiler ózderin Qara han áýletinenbiz dep sanaı bastady. Bul 840 jyl. Al dástúrli tarıhnamada Qarahandar áýletin Satýk Abd al-Kerımniń ıslamdy qabyldap, qaǵan retinde ózin jarııalanýynan bastaıdy. Qaısysy durys? Bizdińshe, Qarahandar áýletiniń bıligin 840 jyldan, ıaǵnı Bilge Kúl Qadyr Qara han qaǵan­nan bastaǵan tarıhı ádildik bolar edi. О́ıtkeni, alǵashqysy men keıingisiniń arasyndaǵy aıyrmashylyq tek ıslam dinin memlekettik din retinde qabyldaýda ǵana. Dindi qabyldaý bútindeı memleketti onyń basqarý ınstıtýttaryn túbirimen ózgertedi degen tujyrym týdyrmaýy kerek. Bilge Kúl Qadyr Qara han ólgennen keıin qaǵanattaǵy bılik onyń eki balasynyń qolyna kóshti: Bazyr Arslan-han – Balasaǵundy, al Oǵulshaq Qadyr han Tarazdy bıleı bastady.Tarazdy samanılik Ismaıl ıbn Ahmad basyp alǵannan keıin (893 j.) Oǵulshaq Qashǵarǵa ketýge májbúr boldy. 904 jyly ol Samanıler ıeligine shabýyl jasady. Oǵulshaqtyń nemere inisi Satuq Boǵra han (915-955) Qarahandardyń musylmandyq áýletiniń negizin salýshy boldy. Bul jerde erekshe den qoıatyn jaǵdaı tarıhnamada qalyptasqandaı Satuq Boǵra han jalpy Qarahan áýletiniń negizin salýshy emes, onyń tek musylmandyq baǵytyn bastaýshy retinde qarastyrý kerek. Kezinde orys ǵalymy V. Grıgorev han­darda «qara» ataǵy bolýyna baılanys­ty «Qarahanıdter memleketi» dep, tarıhı eńbekterde bul ataýdy ornyqtyrdy. Alaıda onyń tek shartty ataý ekendigi belgili. Qarahandar memleketiniń qurylýy máselesinde talas pikirler áli tolas­taǵan joq. Osy máseleni anyqtaý úshin áýeli «qara» ataǵy men «Qarahandar áýletiniń» paıda bolý jáne onyń tarıh sahnasyna shyǵý máselelerine toqtalý qajet. «Qara han» tıtýlyn alǵash túrki­­ler handyǵynda Býmyn (Momyn) qaǵan­nyń úshinshi uly Tobo (Tobyq) han (572-581 jj.) alǵan edi. Ol óte batyl da erjúrek jáne dıplomatııalyq sheberligi zor, qytaıǵa da salyq tóletken, túrkiler mem­le­ketiniń terrıtorııasyn batysynda da jáne shyǵysynda da meılinshe ulǵaıtyp, Sasanıdtik Iran men Vızantııa ımperııasymen dárejesin teń ustaǵan han edi. Qytaı transkrıpsııasy negizinde L.N.Gýmılev bul hannyń túrki tilindegi atyn «tabaq», ańdyq stılinde «Arsıla» (Arystan) ekenin anyqtaǵan. Qazaq tilinde de «tobyq» ~ «tabaq», (orysshada da «chasha»- -«lodyjka» - «tabaq») maǵy­nasyn beredi. Ol kezde Tobo han býddızmdi qabyldap, osy dinniń dástúri boıynsha qolyna tabaq jáne jýan taıaq ustaǵan. Qazaq shejiresinde de bul jaǵdaı kórinis bergen. Mysaly Arǵyn shejiresinde Momyn (Býmyn) anadan týǵan tobyqty - «jýan taıaq tobyqty» dep atalǵan. Vızantııalyq tarıhshy Menandr da Tobo handy ańdyq stılinde «Arsıla», ıaǵnı «Arystan» ataýymen jazǵan. IX ǵasyrdyń jartysy men X ǵasyr­da qarlyq «jabǵýy» ataýynyń ornyna «qara» ataǵy qoldanyldy. Bul qarlyqtardyń ejelgi túrkilerdiń saıa­sı bılik murasyn óz qolyna alýyn bil­dirgendigi bolatyn. Bul — Bilge Kúl Qadyrhannyń ózin Qara qaǵan dep jarııa­laý ýaqytymen sáıkes keledi. Qarlyq­tardyń astanasy bolyp tabylatyn Bala­sa­ǵunda bıleýshilerdiń turatyn jeri – «Qara Orda» nemese «Kúz Orda» dep atal­dy. Orda ornalasqan taýǵa qarap, qar­lyqtar: «Munda barlyǵynan joǵary ıemiz turady, bizdiń bul sózimizden qudaı saqtasyn» dep jalbarynatyn bolǵan. Bul rette al-Masýdıdiń myna sózderin keltirgen oryndy: «Hakandardyń hakany solardan (qarlyqtardan) boldy, ol túrikterdiń basty memleketterin jáne olardyń patshalaryn óz qolastyna baǵyndyrdy. Afrasıab at-Túrki de osy hakandardan shyqty ..., Shana (ıaǵnı Ashna) da solardan (qarlyqtardan) boldy». Ortaǵasyrlyq tarıhshy Jamal Karshı qarahandardyń musylmandyq áýletin qurýshy Satýk Abd al-Kerımniń atasy qarlyq qaǵany Bilge Kúl Qadyr han boldy dep jazady. IX ǵasyrdyń ortasyna qaraı Qarlyq­tar­dyń tarıh sahnasyna shyǵýynan bas­tap, olardyń Ortalyq Azııada saıası ús­tem­­dikke qol jetkizýi men mońǵol shap­qyn­­shylyǵyna deıingi tarıhyn zert­teý­diń qazirgi túrkitildes halyqtar úshin ma­­ńy­­zy zor. Qarlyqtardyń rý-taıpalyq odaq­­­tary­nan qurylǵan handyq memleket Qa­­rahandar áýletiniń handyqtaryn qurý­­da bas­ty ról atqara otyryp, mońǵol shap­­qyn­shylyǵynan keıingi dáýirde qazaq, óz­bek, qyr­ǵyz jáne t.b. Ortalyq Azııadaǵy ja­ńa han­dyq­tar­dyń, sonyń ishinde Qazaq han­­dyǵynyń da qalyptasýyna zor yqpal etti. Qarahandar áýleti tusyndaǵy qarlyq kóshpelileriniń otyryqshylyǵy joǵary damyǵan aýdandardan(jaıylymdardyń tarylýyna baılanysty) bólinip shyǵyp, ózderiniń jekelegen erkin ıelikterin qurýy da keıin qazaq, qyrǵyz, ózbek, handyqtarynyń paıda bolýyn tezdetken úrdis retinde qarastyrýǵa múmkindik beredi. Sonymen qatar, qazaq halqynyń shyǵý tegi men onyń etnogenetıkalyq prosesterimen tyǵyz baılanysty qarlyq­tar men Qarahandar áýletiniń dáýiri Qazaqstan tarıhynyń áli jete zertteline qoımaǵan kezeńimen sáıkes kelýi, bul taqyryptyń ózektiligin kórsetedi. Áleýmettik-saıası shıelenisterdiń negizgi sebepteri jáne jekelegen Qarlyq handyqtarynyń bólinip shyǵýy. Osy ýaqytqa deıingi tarıhnamada kóshpendiler men otyryqshyldardyń qatynasy má­se­­lesinde ózara yqpaldastyǵy bir­shama jaqsy zerttelgenimen, olardyń áleý­mettik-ekonomıkalyq damýdyń bir keze­ńinde bir-birinen alshaqtaýy nemese bólinýi máselesine jáne onyń sebepterine jetkilikti mán berile qoıǵan joq. Bul máseleni durys qoıyp, ony sheshý qazirde qazaqtar jáne olardyń ata-babalarynyń taza kóshpendiler boldy ma nemese jartylaı kóshpendi boldy ma degen suraqqa túpkilikti jaýap berýge kómektesedi. Bul problemany sheshýdiń jolyn Qarahandar memleketiniń áleýmettik-saıası tarıhy mysalynda anyq kórýge bolady. Qarahandar áýleti qurǵan memlekettiń quramynda bolǵan kóshpeliligi basym qarlyq, oǵyz rý-taıpalarynyń (keıin qazaq, ózbek, túrikmen jáne qyrǵyz halyqtary men handyqtaryn qalyptastyrǵan) ózderiniń eldik bolmysy men tynys-tirshiligin jáne erkindigin saqtap qalý úshin únemi kúres jaǵdaıynda boldy. Qarahandar áýletiniń ekige bólinýi, olardyń únemi taqqa talas-tartystary, onyń ústine seljuqtardyń kóterilip, bılik basyna kelýi kóshpeli túrki rý-taıpalary qurǵan el irgesine úlken qaýip tóndirdi. Qarahandar, odan keıin seljuqtar qurǵan ıeliktiń bıleýshileri áskeriniń bir bóligi osy kóshpeli túrki rý-taıpalarynyń konfederasııasynan jasaqtalǵan bolatyn. Osy qyzmeti jáne tólegen salyqtary (belgili mólsherde mal basy) úshin olarǵa jaıylymǵa jáne basqa sharýashylyqtar júrgizýge jer berildi. Biraq qarahandar men seljuqtar áýletteriniń únemi saıa­sı talas-tartystary kóshpelilerdiń áskerı qyzmettegileri men dástúrli sharýa­shy­lyǵyna kóp zardaptaryn tıgizdi. Ádette, osy kezeńdi zertteýshilerdiń nazarynda qarahandar men seljuqtar áýletteriniń saıası kúresteri bolady da, saıası oqı­ǵalardyń sebep-saldaryna belgili bir dárejede yqpal etken áleýmettik-eko­nomıkalyq faktorǵa baılanysty sheshý­shi ról atqarǵan kóshpeli túrki rý-taı­palarynyń is-áreketteri tys qalady. Sondyqtan da bul máseleni ortaǵasyrlyq kóshpendiler men otyryqshyldyqtyń ara-qatynasy tarıhynyń «aqtańdaǵy» dese de bolady. Bizge belgili, kóshpeli sharýashylyq jalpy memlekettegi qalalardyń gúl­denýi­ne, saýda-sattyqtyń damýyna, sol kezdegi «Uly Jibek» jolynyń buryn­ǵydaı órkenıettik rólin qamtamasyz etýine úzdiksiz úles qosyp otyrdy. Sony­men qosa, kóshpelilerdiń jan basy men mal basy ósip, burynǵy bólinip beril­gen jerler tarshylyq etip, jaıylymdy keńeıtý qajet boldy. Munyń ózi sol kezdegi otyryqshyldyqtaǵy jer ıelený qatynastaryn barynsha damytqan qarahandar men seljuqtar áýletteriniń bıleýshileriniń isi saıası-áleýmettik qaı­shy­lyqtarǵa, tipti tikeleı áskerı-soǵys qaqtyǵystaryna ákelip soqtyrdy. Ol azdaı memleket bıleýshileriniń kóshpe­li­ler­men mundaı qaıshylyqtardy durys jolmen sheshe almaýy sol memlekettiń aqyr aıaǵynda kúıreýine ákeletini belgili. Dál osy jaǵdaı seljuq bıleýshileri men kóshpeliligi basym oǵyz-qarlyq rý-taı­pa­lary arasynda týyndaǵan saıası-áleý­met­tik qarama-qaıshylyqtardy týyndatty. Endi osyny sol kezeńdegi tarıhı oqı­ǵa­lar men naqtyly derekter negizinde qaras­tyryp kórelik. Mysaly, qıly zamandy basynan keshir­gen oǵyzdardyń taǵdyr-talaıy Qor­qyt ata kitabyndaǵy «Basattyń Tóbe­kóz­di óltirgen áńgimesiniń baıanynda» kórinis beretinin aıta ketken jón. Áńgime sıýjeti Qııan Seljuqtyń inisi Basattyń Tóbekózdi jeńip, oǵyzdar mereıin ústem etkeni týraly oqıǵalardan qurylǵan. Alǵashynda oǵyzdar ishinen shyqqan seljuqtar keıin ımperııalyq memleket qurǵan Sanjar sultan óz bıliginiń sońǵy kezeńinde oǵyz-qarlyq konfederasııasyndaǵy kóshpeli rý-taıpalarǵa qatty qysymshylyq (salyq mólsheriniń shekten tys ulǵaıýy kór­setti. Qorqyt ata kitabyndaǵy Tóbekóz tulǵasy sol kezde seljuqtar ımperııasyn basqarǵan sultan Sanjar bolýy kádik. Oǵyzdar atynan Qorqyt ata Tóbekózge baryp, salyq mólsherin azaıtýǵa kelisim jasasýǵa tyrysady. Salyq túri jazba derekterdegideı mal basymen (qoı) belgilengen. Sonymen qatar, jazba derekterden bir artyqshylyǵy Qorqyt ata kitabynda kóshpelilerdiń sultan áskerine er adamdy berý mindetkerligi de atalǵan. Kitap sıýjetinde: «jaıylymyna oǵyz elin qondyrmady», «oǵyzdarǵa salyq saldy», bıleýshilerge «tórt uly bary birin berdi, úsheýi qaldy. Úsh uly bary birin berdi, ekeýi qaldy» degen derekter kezdesedi. Sanjar sultannyń janyndaǵy áskerdiń deni kóshpeli oǵyz-qarlyqtardan quralǵanyn jazba derekterden bilsek, onda belgili bir mólsherde er adam basyn sultan áskeriniń qataryna berý kóshpelilerge de mindettelingenin baıqaýǵa bolady. Kóptegen jazba derekterde Sanjar sultan bıligi kezeńinde oǵyz-qarlyq konfederasııasyndaǵy kóshpeli rý-taıpalardy Qorqyt pen Týtı bek basqarǵany belgili. Jazǵandarymyz dáleldi bolý úshin HII-ǵasyrda Iran, Aýǵan­stan jáne Orta Azııaǵa saıahat jasa­ǵan Venıamın Týdelskııdiń qoljaz­basynda jaqsy kórsetilgen. V.Týdel­skıı­diń saıahatnamasynda Sanjar sultan orsan zor qolymen sheshýshi shaıqasqa birden túspegeni de aıtylady. V.Týdelskııdiń jazbalary ótken ǵasyrdyń 30-jyldarynda-aq Batys Eýropa tarıhnamasynyń aınalymyna engenimen áli de zertteýshiler nazaryna tolyq ilinbegendigin aıta ketý kerek. Oǵyz-qarlyq konfederasııasyndaǵy kóshpeli rý-taıpalar men seljuq sultany Sanjar arasyndaǵy qanquıly oqıǵalardan qóshpelilerdiń erkindik pen táýelsizdigi jáne eldigin saqtap qalýdaǵy jankeshti kúresi kórinis beredi. Mundaı jaǵdaı el esinde eleýsiz qalmaǵany jón sekildi. Sondyqtan da ol Qorqyt Ata kitabynyń bir jyry bolyp qalǵan. Munyń ózi tarıhta áldeneshe ret qaıtalanǵanyndaı, kóshpelilerdiń basty muraty – máńgi el, máńgilik erkindik pen táýelsizdik bolyp qala beretindigin taǵy da aıshyqtady. Sonymen, joǵaryda aıtylǵandardan shyǵatyn qorytyndy, kóshpeliler men otyryqshyldyǵy aralas ortaǵasyrlyq memlekette qoǵamnyń belgili bir damy­ǵan kezeńinde jer ıelenýshi boldy. Buǵan qosa otyryqshyl qaýym men mal sharýashylyǵymen aınalysatyn kósh­peliler arasynda jer úshin báseke­les­tik týyndaǵan. Eger memleketti bas­qarý­shylar bul máseleni durys sheshe almasa básekelestiktiń arty saıası qaqty­ǵys­tarǵa ulasyp, memlekettiń álsi­reýine jáne atalǵan sharýashylyq túrleri­men aınalysýshylardyń bir-birinen bólinýi­ne alyp keleri sózsiz. Dál osyndaı jaǵdaı Qarahandar memleketinde oryn alyp, kóshpeliligi basym rýlardyń bólinýine, sóıtip, olardyń ózderiniń táýel­siz handyqtarynyń paıda bolýyna alyp keldi. Nátıjesinde, Shyńǵys han jo­ryǵynyń aldynda Qarahandar memle­keti­nen bólinip shyqqan, negizinen jartylaı kóshpeli qarlyqtardan turatyn Qaıalyq (Qoılyq), Hazar-qarlyq jáne Almalyq-qarlyq handyqtary paıda bolǵan edi. Alaıda, bul handyqtardyń ózindik tarıhnamasy bolmaǵandyqtan jáne derekteri tapshylyqtyń áserinen tarıhta «aq tańdaq» retinde qalyp otyr. Onyń ber jaǵynda osy kezde bastalǵan Shyńǵys hannyń joryqtaryna baılanys­ty Ortalyq Azııa «seńdeı soǵylysqan» zamandy bastan keshirgen bolatyn. Osyndaı jaǵdaılar Qazaq handyǵynyń qurylýyna ákeldi. Eger Shyńǵys han jory­ǵy kedergi keltirmegende Qazaq han­dy­ǵy budan erte shańyraq kóterer me edi? Sataı SYZDYQOV, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ professory.