Qazaqstanda 177 jyl buryn negizi qalanǵan metallýrgııalyq óndiris búgingi elimizdiń iri ónerkásip alpaýyttary – «Qarmet», «Kazakhmys» korporasııalarynyń bastaýynda tur.
XIX ǵasyrdyń ortasyna taman Aqmola ýezi Nildi bolysynda kók-jasyl (qazaqsha «nil») tústi taý jynystarynan turatyn mekende (búgingi Qaraǵandy oblysy Shet aýdany О́spen aýyldyq okrýgi Nildi stansasy) 1847 jyly mys keni ashyldy. Keıin Nildidegi Ýspen rýdnıgi dep atalǵan bul tuńǵysh mys kenishi týraly sol kezeńde ýaqytsha ıelik etken aǵylshyndyq metallýrgııa kásibiniń bilgiri Nelson Fell: «Bul kenish – álemdegi asa joǵary sapaly biregeı mys ken orny», dep aıtqanyn bireý biler, bireý bilmes.
HH ǵasyrdyń basynda elimizde fransýz-aǵylshyndyq «Spassk mys kenderi aksıonerlik qoǵamy» (The Spassky Copper Mine, Ltd) qurylardyń aldynda 1768-1774 jyldar aralyǵynda, Reseı ǵylym akademııasy ekspedısııa uıymdastyryp, ony P.Pallas basqarady. Ekspedısııaǵa qatysýshylardyń biri N.Rychkov boldy (1746-1784). 1772 jyly Sankt-Peterbýrgte «Kapıtan Nıkolaı Rychkovtyń 1771 jyly Qyrǵyz-Qaısaq dalasyna jasaǵan saıahaty týraly kúndizgi jazbalar» atty kitaby basylady.
Osyndaı ekspedısııalardan keıin 1846 jyly orys sarbazdary Ulytaýda bekinis salǵan. 1847 jyly qarashada Kókshetaý ýezdik buıryǵyna sáıkes, Ulytaýda alty mys ken ornyn ashýǵa orys kópesi Nıkon Ýshakov ótinim beredi. Biraq ken oryndary ashylmaı, ıgerilmeı qalady. Sebebi bul óńir búgingi Qaraǵandy qalasynan ońtústikke qaraı ornalasqan Spassk zaýytynan shamamen 500 shaqyrym qashyq, jer shalǵaı.
1847 jyly 16 shildede Reseıden kelgen taý-ken mamany N.Ýshakov Aqmola óńirlik buıryǵyna sáıkes, Saryarqanyń Nildi tóbeli-qyratty mys ken ornyn jergilikti turǵyn Qarabaqsy Bozdaqovtan 86 rýblge teńelgen kúmiske satyp alsa, 1848 jyldyń 1 sáýirinde Qaraǵandynyń tóbeli buıratty Igilik tamy óńirin sol jerlerdiń ıeleri Qoshqarbaı jáne Sattybaı Jumanovtardan 114 rýbl 30 tıynǵa satyp alady.
1852 jyly 16 aqpanda Ekaterınbýrg qalasynda Sorań (Saran), Nildi óńirindegi qazba baılyqtardy ıgerýge baılanysty jańa kompanııa qurylyp, A.Rıazanov 35%, T.Zotov 30 %, N.Ýshakov 20% jáne keıinirek N.Sebastıanov 10%-ben kiredi. Osylaısha, Saryarqanyń Nildi eldi mekeninde reseılik kásipkerler «Ýspenskıı rýdnıgi» dep atalǵan, jeke kapıtaly bar, elimizde alǵashqy aksıonerlik qoǵam paıda bolady. Kompanııa Aq-Buırat-Adyr shatqalynda Spassk mys balqytý zaýytyn salady (búgingi Spassk eldi mekeni, Qaraǵandy oblysy). Bul zaýytta Ýspen mys kenishinen alynatyn mys rýdalaryn balqytý úshin, Qaraǵandydan óndiriletin kómirdiń kesekterin 1855 jyly Oraldyń hımııalyq zerthanasyna jáne 1856 jyly Barnaýldyń bas zerthanasyna jiberedi. Kómirdiń taldaýy mys rýdasyn balqyta alatynyna zerthana anyqtama beredi.
Qaraǵandy basseınindegi uzyndyǵy men eni 10 shaqyrymdy quraıtyn jerdi Ýtepovter 1856 jyly 14 naýryzda Nıkon Ýshakovqa 250 rýblǵa satady.
Sodan 1857 jyly Spassk mys qorytý zavodyn iske qosady, ol Qaraǵandy kómir basseıninen 35 shaqyrym, al Nildi mys kenishinen 105 shaqyrym qashyqtyqta ornalastyrylyp, ekonomıkalyq turǵyda óndiris oshaqtaryn damytýǵa yńǵaıly etip salynady. Sóıtip, 1860 jyldan bastap mysty taza Qaraǵandynyń tas kómirimen balqytýdyń dáýiri bastalady.
1867-1868 jyldary Ýral hımııalyq laboratorııasy Nildidegi «Ýspenskıı rýdnıginde» óndirilgen mystyń kersetkishin teksergende, ondaǵy taza mys 99,5 %-dy quraıdy, bul Reseıdiń basqa óńirlerindegi zavodtardyń ónim sapasynan áldeqaıda joǵary bolyp shyǵady. 1870 jyly Sankt-Peterbýrg qalasynda ótken Búkilreseılik manýfaktýra kórmesinde Ýspen kenishiniń mys rýdasy sapalylyǵy jóninen kúmis madal ıelenedi.
Sankt-Peterbýrg, Ekaterınbýrg, Nıjegorod qalalarynda ótetin jármeńkeniń kórmesine Ýspen rýdnıginiń mys keni arnaıy Spaskiden 1200 shaqyrym jerge arbaǵa jegilgen túıelermen jetkizilgen. Osynshama qyrýar eńbek úshin 1 put (16 kg) kenniń Peterborǵa jetkizilýi 60 tıynǵa ǵana baǵalanǵan.
Sol kezeńdegi Reseı ımperatorynyń «qazaq dalasyna shetel azamattaryn jibermeý týraly» jarlyǵyna qaramastan, 1904 jyldyń 1 shildesinen bastap, Rıazanovtyń barlyq óndiris oshaqtaryn máskeýlik dvorıan P.F. fon Shteınniń aralasýymen, fransýz kásipkeri Klod Ernest Jan Karno 176 000 rýbl tólep, ken oryndaryn úsh jylǵa jalǵa alady.
XIX ǵasyrdyń jetpisinshi jyldaryna deıin N.Ýshakov, 1902-1904 jyldarǵa deıin Rıazanovtar ıelik etken bul kompanııany fransýz, aǵylshyn kásipkerleriniń jalǵa alý quqyǵy 1904 jyly kúshine engennen keıin, quryltaıshylar quramy ózgeredi. Kompanııanyń basqarma tóraǵasy bolyp, Anglııa memleketi parlamentiniń múshesi Artýr Fell (1850-1935), vıse-prezıdenti bolyp Jan Karno, al AQ-nyń atqarýshy dırektory bolyp Nelson Fell taǵaıyndalady. Spassk kompanııasynyń aksııalary bir kezeńde Parıj jáne London bırjalarynda bir ýaqytta naryqtyq belgileýge (kotırovka), lıstıngke jatady. Baqylaý paketteriniń aksııalary tek aǵylshyn-fransýz katysýshylarynda ǵana emes, sonymen qatar aksııalar Amerıka, Germanııa, Shvesııa, Aýstrııa, Ispanııa, t. b. elderdiń qarjygerleriniń de qolynda bolady. Spassk qoǵamyna sheteldik London-Lıverpýl kommersııalyq banki, Nemis banki jáne reseılik Azov-Don, Orys-Azııa, Sibir, Máskeý, Reseı saýda-ónerkásip, Peterbýrg jekemenshik kommersııalyq bankteri qyzyǵýshylyq tanytady.
Sheteldikterdiń kelýimen 1908 jyly Qaraǵandy shahtalaryna salmaǵy 400 kg-lyq 600 kg júk kóteretin «Vosse» zavodynyń 30 vagonetkasy ákelinedi. Sonymen qatar sheteldikter eýropalyq tehnologııalardy engize bastaıdy. 1905-1906 jyldary Ýspen rýdnıginen, Qaraǵandydan mys rýdalary men kómirdi endi Spasskige túıelermen emes, Fransııadan ákelgen eki úlken júk avtomobıl poıyzdarymen jetkizdi. Aqmoladan Spasskige, Ýspenge telegraf, telefon symdaryn tartady. Sheteldikter óndiristiń damýymen qatar jumysshylardyń da áleýmettik jaǵdaılaryn jaqsarta túsý maqsatynda, Qaraǵandyda 10 tas jáne saman úıler turǵyzady. Qaraǵandy jerinde tuńǵysh ret qyzyl topyraqtan kúıdirilgen birinshi kirpish úı salynady. Muny Qaraǵandynyń baıyrǵy turǵyndary «qyzyl aýrýhana» (krasnaıa bolnısa) degen atpen jaqsy biledi.
1906 jyldyń kóktem aıynda Ýspen rýdnıginiń basshysy aǵylshyn Martın men jubaıy Neldanyń qoldaýymen Nildi aýlynda mektep salynady. Ony uıymdastyrý 1905 jyly mundaǵy jumysshylar ereýilin bastaǵan osy eldiń qaıratkeri Áli Baıshaǵyrovqa júkteledi. Sonymen kúzde orys-qazaq bastaýysh mektebi ashylady.
Nildidegi Ýspen rýdnıginde mys óndirý keńes ókimeti kezinde jalǵasyn taýyp, tústi metaldardyń iri ken oryndary Saryarqada Jezqazǵan, Qońyrat, Aqshataý ken oryndarynyń ashylýyna baılanysty 1964 jyly jabylady. Elimizdiń ónerkásibine ólsheýsiz úles qosqan taý-ken óndirisiniń asa iri ǵalymdary retinde tanylǵan, keıin memleket qaıratkerlerine aınalǵan Qanysh Sátbaev, Dinmuhamed Qonaev, Ábilqas Saǵynovtar osy Nildi mys kenishinde óndiristik praktıkadan ótken.
Qazir Qaraǵandy oblysy Shet aýdanyna qarasty Nildi (О́spen) aýyly – óndiris salasy umytqan óńir. Q.Sátbaevtyń osy aýdandarda mys óndirýdi jandandyrý jospary, ıdeıasy osy kúnge deıin ózekti bolyp otyr. Munda tek qana mys emes, altyn men kúmisti de óndirýge múmkindik bar. Kezinde Q.Sátbaev bul jerdiń ken oryndaryn joǵary baǵalap, munda baǵaly metaldardy óndirý erte me, kesh pe jandanatynyn aıtqan edi.
Jumaǵalı MAǴZI,
Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri