Ulttyq panteon týraly kóp aıta bermeımiz. Sebebi onyń eldik te, ımandylyq ta, adamı da jaýapkershiligi bar.
Dástúrimizge qarasaq, Uly dalada keshegi kúnge deıin iri tulǵalardyń (han-sultan, batyr, bı, dindar, t.b.) molasy ıakı tamy alystan menmundalap turǵan. Ata saltymyzda «Jolda adassań, beıitke túne!» degen keńes te, «naýqas adamdy, aýyrǵan maldy zırat aınaldyryp júrgizedi» degen medet sóz de aıtylady.
Biz Parıjdiń áýlıe Jenevevtegi ulttyq panteonyna aýzymyzdy ashyp, kózimizdi jumyp júrip, Túrkistandaǵy Áziret Sultan kesenesindegi ıgi jaqsylar qorymyn nasıhattaı almaǵanymyz, sondaı-aq Ázerbaıjan astanasyndaǵy Qurmetti zırat alleıasyna tańǵalyp, Almatynyń Raıymbek dańǵylyndaǵy ult zııalylary beıitin tanymal etpegenimiz keıde opyq jegizip jatatyny ras.
Nege? Halqymyz «Ash bolsań, bazarǵa bar. Toq bolsań, mazarǵa bar» deıdi. Munyń túpki maǵynasy – «ata-babańdy qınalǵan kezińde ǵana emes, aqyl-esiń barda izde» degenge saıady. Toq bolý – tamaq qamy ǵana emes, bar-joqty oılaý, isińe aqyldy jetekshi etý.
Ateızmniń qylyshynan qan tamyp turǵan ári shekara jabyq kezeńde kóregen aqsaqaldardyń «Túrkistan – Mekkege baspaldaq» (qarapaıym tilde «ekinshi Mekke») degen oıynyń astarynda úlken tálim jatyr. Osy arqyly olar din men dástúrdi de, ıslam qundylyǵy men Túrkistan mártebesin de nasıhattaǵan.
Dál osyndaı pikirdiń zaıyrly deńgeıi HH ǵasyrdyń 60–70-jyldary Qazaqstanda elshil, namysty partııa-keńes qaıratkerleri men sol shaqtaǵy ǵalymdar tarapynan kóterilgeni tańǵaldyrady. Búgingi din, mádenıet, dástúr máselesimen shuǵyldanyp júrgen zertteýshiler bul taqyrypty aınalyp ótpeýi kerek.
Sonymen, biraýyz sóz keńes ókimeti tusynda Almatynyń Kóktóbesinde salynýy josparlanǵan Ulttyq panteon týraly.
Elimizde antropologııa (qazirgi eýropalyq keń maǵynasynda emes, taza kásibı mánde) salasynyń mamany saýsaqpen sanarlyq. О́ıtkeni muny meńgerý úshin birinshi bıologııalyq nemese medısınalyq bilimdi, ekinshi tarıh bilimin ıgerý shart. Bizde osy salanyń kóshbasynda búginde jasy 95-ke taıaǵan qos ǵalym – Noel Shaıahmetov (Qazaqstan basshysy bolǵan Jumabaı Shaıahmetovtiń balasy) pen akademık Orazaq Smaǵulov tur.
Noel Jumabaıuly Almaty medısına ınstıtýtyn bitirip, bastapqy jumysyn sot-medısınalyq saraptaý salasynan bastaǵan. Keıin áıgili Máskeýdegi antropolog Mıhaıl Gerasımov zerthanasynda istep, qazaq ǵylymyna olja salady. 60-jyldardan bastap ejelgi úısin adamy, Mahambet, Qurmanǵazy, Qobylandy, t.b. bassúıegin qaıta qalyptaıdy (rekonstrýksııa). 1969 jyly «Iz tmy vekov (portret po cherepý)» atty eleýli kitaby jaryq kóredi. Áıgili dáriger-ǵalym Saıym Balmuhanovtyń zertteý ınstıtýtyna shaqyrtý alady. Sol shamada ózin jas kúninen biletin D.Qonaevtyń qabyldaýynda bolady. 1967 jyly N.J.Shaıahmetov jumysy Ǵylym akademııasynda talqylanyp, Á.Marǵulan sekildi akademıkterden joǵary baǵa alady.
Munyń bári – ǵylym baǵytyndaǵy is-shara. Al Noel zertteýleriniń eldik hám ıdeologııalyq maqsat-muraty budan da keń edi. Sol kezdegi mádenıet mınıstri Ilııas Omarov Qazaqstan basshysy Dinmuhamed Qonaevtyń kelisimin alyp, N.J.Shaıahmetov zertteýleri negizinde (ıaǵnı qalpyna keltirilgen tarıhı tulǵalardyń súıegin qaıta jerleý men beıitine sol zamannyń úrdisine saı eskertkish ornatý) Almatynyń Kóktóbesinde ulttyq panteon turǵyzýdy josparlaıdy. Bul týraly Noel Jumabaıulynyń estelikteri keıingi jyldary birneshe merzimdi basylymda, derekti fılmde, YouTube arnalarynda, áleýmettik jelide jarııalandy.
О́kinishke qaraı, bul joba Ilııas Omarulynyń qazasy (1910–1970) men Dinmuhamed Ahmetulyna odaq ortalyǵynan aıtylǵan túrli synnan keıin oryndalmaı qalady.
Suraq týady: atalǵan joba oryndalǵanda ne bolar edi? Árıne, ol 60-jyldardaǵy keńestik «jylymyqtyń» aıasynda ult tarıhyn túgendeýge yqpal etetini sózsiz-tin. Mysaly, bul jazýshy ári ádebıettanýshy Muhtar Maǵaýınniń «Qobyz saryny» zertteýi men «Aldaspan» jınaǵyn (jyraýlar poezııasy) tolyqtyra túser edi. Qalaı degende osy joba daıarlanyp turyp baspadan shyqpaı qalǵan «Kochevnıkı. Estetıka (poznanıe mıra tradısıonnym kazahskım ıskýsstvom)» atty ujymdyq zertteýdiń kúıin keshti.
Endi bir sát sondaı panteon Kóktóbede ornatyldy dep eseptep kóreıikshi. Bul ult dástúrine qıǵash pa? Joq, keńestik zaıyrly tanymnyń eskertkishi retinde tarıhymyzdy, izdenisimizdi, alýan taǵdyrymyzdy aıǵaqtap turar edi.
О́tkendi eske alsaq, Venıamın Vostrov pen Marat Muqanovtyń «Rodoplemennoı sostav ı rasselenıe kazahov» (1968), Halel Arǵynbaevtyń «Qazaq halqyndaǵy semıa men neke: tarıhı-etnografııalyq sholý» (1973), Orazaq Smaǵulovtyń «Etnıcheskaıa odontologııa kazahov» (1982) atty monografııasy jaryqqa shyǵa salysymen Máskeý men respýblıka ıdeologteri uıymdastyrǵan urtoqpaqtyń astynda qaldy. Kitap dúkeni men kitaphanalardan alynyp, kádimgideı týraldy. Tarıhshy aspıranttardyń (árıne, jetekshilerine baılanysty) jappaı «KPSS pen kolhoz-sovhoz, zavod-fabrıka taqyrybyna» boı urýy, bet burýy da osy shamada.
Iá, ǵalymdar men parasattylar erligi umytylmaıdy. Muny halyq biraýyz sózge bylaısha syıdyrǵan: «Jamandyq paıda etpeıdi, jaqsylyq zaıa ketpeıdi». Mine, sondyqtan da búgin biz qıyn kezdegi zııalylar bastamasyn iltıpatpen eske alyp otyrmyz.
Aıtýǵan Dosbı