«Qulynym meniń» – qundylyq qaınary

Iá, zamanaýı dramatýrgııa degende, ónerdi baǵalaýshy eń áýeli shyǵarmanyń kórkemdiginen bó­lek, qoǵamnyń ózekti túıtkilde­rin drama arqaýyna aınaldy­­ryp, keıip­ker somdaýdy da sol ól­shem aıasynan óristetýdi kókseı­di. Sah­nalyq shyǵarmadan árkim aına­lasyn­daǵy ahýal men óz za­man­dastary­nyń beınesin kór­kem obrazda kóre alsa hám týyn­dy oqyrmanyn (kórermenin) sony oılarǵa jete­leı alsa – dra­matýrgııa janry­nyń bas­ty ta­labynyń oryndalǵany. Osy talap turyǵysynan kelgen­­de Oral­han Bókeıdiń dramatýr­gııa­daǵy qaı­talanbas qoltań­basy, ási­re­se zamandastar beınesin ­somdaý­da aıryqsha daralanady.

«Qulynym meniń» – psıho­logııalyq drama. Aıtýly pesa­nyń sahnalanǵanyna jarty ǵasyrdan asypty. Alǵash ret 1974 jyly rejıs­ser Qadyr Jetpisbaevtyń qoltańbasyn­da kórermenimen qaýyshqan dra­ma uzaq jyl boıy M.Áýe­zov atyn­daǵy Memlekettik akade­mııa­lyq qa­zaq drama teatry sahnasynda úzilis­siz qoıyldy.

Aıtýly shyǵarmada ár keıip­ker ózindik minez ereksheligimen, ómirge degen kózqaras-tanymy­­men, ósken ortasymen erekshele­­ne­di. Sol ómirdi taný men qabyl­daý­daǵy tanym alshaqtyǵy da drama­nyń negizgi qaıshylyǵyn tú­zedi. Qalanyń shýly ortasy­nyń kóri­gin qyzdyrǵan jastar­dyń ­psıhologııasy men Boztaı­laq syndy dalanyń erkin ósken ula­ny­nyń ulttyq tini berik, tamyry be­kem, tunyǵy shaıqalmaǵan bol­mysy teketireske túsedi. Boztaı­laq – qaımaǵy buzylmaǵan qaza­qy qalyptyń aınasy. Ardakúreń­deı arǵymaqty aınymas serigi­ne balaǵan Boztaılaqtyń boıynda búgingi ǵylymı-tehnıkalyq tóń­keris tonaǵan tektilik pen tu­nyq­tyqtyń laılanbaǵan qaınary bar. Sondyqtan da ol ózgeler óre túregele umtylyp, tańsyq kóre tamsanyp jatqan teksizdený men ultsyzdanýǵa úrke qarap, aına­lasyn qorshaǵan qoǵamnan oqshaý­lanady. Shetsiz, sheksiz en dalada erkin tirlik keshýdi tańdaıdy.

Pesadaǵy Jannyń da, Anar­dyń da minezi óziniń kúrdeliligi­­men qyzyq. Ásirese Anar bolmysy­nyń qyr-syry mol. Anar úshin aýyl, qazaqylyq, erkindik deı­tin uǵym­dardyń basynda áje degen aıaýly esim tur. Sol úshin de boıjetken Boz­taılaqtyń qutme­ke­­­nin – aýyl­dy betke alady. Boz­taı­laq­­pen ja­qy­nyraq tanysyp, syr alys­qan jastardyń tanymyn­­da endi shyn máninde tóńkeris jú­re­di. Ájesi­niń boıynan ǵana sezin­­­gen qazaqy darqan peıil men shek­­­siz meıirimdi Anar endi Boztaılaq­­­tyń taý tulǵasy men tekti turpaty­­­nan tabady.

Al shyǵarmadaǵy bas keıip­kerler dıalogteri arqyly qoǵam­nyń túıtkildi máseleleri talqyǵa túsedi. Jastar psıhologııasynyń qatpary mol kúrdeli qyrlary ashy­lady. Teatr synshysy Áshir­bek Syǵaıdyń óz zertteýinde qal­dyrǵan tujyrymyna súıensek, «Oralhan, negizinde, problema qoıýǵa, tartys­ty materıal ja­saý­ǵa, shynaıy shyn­shyl keıip­ker­ler somdaýǵa qush­­tar edi. Qahar­mandarynyń baryn­sha qany týlap, qaıratqa mol bolyp ja­týyn qalaıtyn qalamger fılo­­so­fııa­lyq órege umtylyp, qajy­­mas, qaıt­pas jandardyń naq­tyly kes­­kinin jasaýǵa qumar boldy».

Jazýshynyń shyǵarmalaryn­da keskindegen keıipkerleri – rý­hy myqty, armany asqaq, ómir­ge bar peıilimen ǵashyq roman­tık jandar. Sol móldir álemi kóp jaǵ­daı­da olardy óz ortasynan, qo­ǵamy­nan jatsyndyryp, oq­shaý tirshi­lik keshýge ıtermeleıdi. Máselen, «Teketirestegi» Aqtan­nyń álemine, «Ataý keredegi» Erik pen Taǵannyń ómirge degen kózqarasyna, «Men sizden qor­qa­myn» dramasyndaǵy Aqbota men «Jylymyqtaǵy» Ja­nar­­­dyń rýhanı qınalysyna, bolmasa «Qar qyzyndaǵy» Amanjan, Baqytjan, Nurjandardyń ishki jan dúnıe qatparlaryna úńilip zerdeler bolsańyz, árqaısysy­nyń bir-birine múldem uqsamaı­tyn móldir muńy men jan áleminiń jalǵyzdyǵyna jolyǵasyz.

Jalpy, shyǵarma (oqıǵa) túıi­nin jumbaq kúıde qaldyryp, soń­ǵy túıindi oqyrman (kórermen­niń) ózine qaldyrý –  ásirese dra­matýrgııa janryndaǵy utymdy tásil ekenin qalamger jaqsy túsinedi jáne osy jumbaqtap jet­kizýdi – qyzyqty sıýjet qu­rýdyń qupııa kilti retinde ár shy­ǵarmasynyń ózegine aınaldy­ra­dy. Sondyqtan da Oralhan Bókeı ­týyndylary birsaryndy, birsydyrǵy emes, kerisinshe, qu­pııasy men syry mol, qym-qı­ǵash oqıǵaǵa qurylǵan, qııalǵa baı, dınamıkasy kúshti týyndy­lar retinde oqyrmany men kórer­meniniń júreginen birden oryn alady. Máselen, «Degenmen, dep oılaımyn men, Qumar sýǵa keterde qolyn nege bulǵady eken?» dep túıindeıdi «Qumar qol bulǵap­ty» hıkaıatynyń sońyn. Qalam­ger jumbaǵy. Osy jumbaq oqy­ǵan jannyń oıynda qalyp qoıady. Shyǵarma sońynda avtormen bir­ge oqyrmany da: «Qumar sýǵa keterde qolyn nege bulǵady eken?» dep tuńǵıyq oıdyń tereńine batady. Oqıǵa áserinen aıyǵa almaı, uzaq ýaqyt rýhanı tolǵanys­qa túsedi. Teńiz ústimen botasyn jetelep kúnge bet alǵan qyz sýreti... («Jetim bota»). Aıqaı men Jańǵyryq! («Bizdiń jaqta qys uzaq»), Ospandar qaı vagonda ketip barady eken? («О́z otyń­dy óshirme»), Aqshaǵyl shyńǵa DT-54 traktorymen órmelep bara jat­qan Esen... («Aspırant qyz­dyń traktorshy jigiti») nemese ıen dalada dúrsildep ári-beri ótip jat­qan poıyzdar... Aspanda ersili-qarsyly ushyp jatqan samoletter... Sol alyp ǵalamnyń baýy­ryn­da qumyrsqadaı qybyrla­­ǵan qarapaıym pendeler tirligi... – munyń barlyǵy da sıqyrly ǵa­lamnyń pendesine usynǵan tosyn saýaldary, qalamgerdiń óz oqyr­manyna jasyrǵan jumbaǵy, sýret­kerlik qupııasy. Oqyrman­dy da, avtordy da, ǵalamdy da oı­lanbasyna qoımaıtyn túıinder bul.