Mustafa Shoqaı men Álı Mardan bek Topchıbashy (ÁlimÁrdan báy álákbár oğlu Topçubaşov) esimi túbi túrki halyqtarynyń táýelsizdik jolyndaǵy kúresiniń eń bir kórnekti ókilderi retinde tarıhtan málim. Maqsat-múddeleri bir qos tulǵanyń túrki memleketteri múddesi jolyndaǵy kúreskerlik rýhy áli de óziniń mańyzdy rólin joǵalta qoıǵan joq.
Baýyrlas qos halyqtan shyqqan Mustafa Shoqaı men Álı Mardan bek Topchıbashynyń ómirbaıandyq derekteri men aıyrmashylyǵyna, ultyna, týǵan jerine qaramastan, eki tulǵanyń ómirinde uqsastyqtar men olardyń qyzmeti men kózqarastarynda túıisetin tustary barshylyq. Ekeýi de óz elinde belgili tulǵalardyń otbasynda ómirge kelgen. Mustafa aldymen medresede, sosyn orys gımnazııasynda oqyp, sodan soń Sankt-Peterbýrgtegi Imperatorlyq ýnıversıtettiń zań fakýltetin támamdaǵan. Topchıbashy da, Shoqaı da Reseı ımperııasy ezgisinen týǵan halqyn azat etý maqsatyn ustandy.
1905 jyly 15 tamyzda Nıjnıı Novgorodta Reseıdiń túrki-musylman halyqtary ókilderiniń alǵashqy sezi ótti. Ismaıl bek Gasprınskııdiń usynysy boıynsha sezd jumysyn Álı Mardan bek Topchıbashy men qazan tatarlarynyń ókili Iýsýf Akchýra basqardy. Topchıbashy «Biz – túrikter, tegimiz bir, dinimiz bir. Babalarymyz Batystan Shyǵysqa qaraı ulan-baıtaq jerge ıelik etken. Batyr halyq bolǵanyna qaramastan, búginde Kavkaz taýlarynda, Qyrym baqtarynda, Qazannyń keń dalasynda, babalarymyzdyń qonysynda, ózimizdiń tarıhı otanymyzda, óz jerimizde qajettilikterimiz ben shynaıy jaǵdaıymyzdy erkin aıta almaımyz...», dep ulttyq jáne dinı máseleleri týraly aýqymdy baıandama jasaıdy.
Sezge Kúngeı Kavkaz, Qyrym, Soltústik Kavkaz, Edil, Túrkistan, Oral jáne Sibirden delegattar qatysady. Olar saıası, dinı máseleler, zaıyrly qoǵam qurý týraly oılaryn ortaǵa salady. Saıası partııanyń ornyna bastapqy kezeńde «Ittıfak ál-mýslımın» (Musylmandar odaǵy) qurý týraly sheshim qabyldaıdy. Bul uıymdy uıymdastyrýshylar men belsendi músheleri túrki halyqtarynan quralǵandyqtan «túrkiler» uıymy dep te ataýǵa bolady.
Osy «Musylmandar odaǵynyń» negizin qalaǵan belsendi túrik qaıratkerleri, onyń ishinde Álı Mardan Topchıbashy 1906 jyly Baký gýbernııasynan Birinshi Memlekettik Dýmanyń depýtaty bolyp saılandy. Zań shyǵarý organynyń saltanatty ashylýy 27 sáýirde ótti. Alaıda Álı Mardan bek Sankt-Peterbýrgke 10 maýsymda ǵana keledi, kóp uzamaı Dýmanyń musylman fraksııasyn qurýǵa kirisedi. Birinshi Dýmanyń quramyna Reseıdiń musylman halyqtary men ulystarynyń 36 ókili saılandy.
II Nıkolaıdyń 9 shildedegi manıfesimen Memlekettik Dýma taratylady, patshanyń bul saıasatyna narazylyq bildirgen «Vyborg úndeýine» qol qoıǵandardyń arasynda basqalarmen birge Á.Bókeıhan, Á.Topchıbashy, S.Jantórın, S.G. Alkın, I. Zıathanov bolǵan edi, olar saıası quqyǵynan, 3 aıǵa bas bostandyǵynan aıyrylady.
Mustafa Shoqaıdyń úlken saıasatqa aralasýyna yqpal etken birden-bir adam Álıhan Bókeıhan edi. Ol Sankt-Peterbýrgte Seraly Lapın, Muhamedjan Tynyshbaevpen jáne basqa otandastarymen, saıasatkerlermen, qoǵam qaıratkerlerimen, Memlekettik Dýma depýtattarymen qarym-qatynasta bolady.
1917 jyly aqpan tóńkerisi bastalǵanda M.Shoqaı Sankt-Peterbýrgte Reseı musylman fraksııasy janyndaǵy bıýroda Túrkistan ókili bolatyn. 1917 jyly 14 sáýirde Sankt-Peterbýrgten Orynborǵa kelip, qazaq quryltaıyna qatysady, odan soń Túrkistanda Túrkistan ólkesi musylmandary Ortalyq Keńesin, «Yqtııat» uıymyn, «Birlik týy» gazetin, 1917 jyldyń 22 qarashasynda Túrkistan (Qoqan) avtonomııasyn qurýǵa atsalysady. 1917 jyldyń kúzinen bastap jalpy reseılik musylmandardyń I Quryltaı jınalysyna saılaýǵa daıyndyq jumystary júrgiziledi. Jer-jerde kandıdattar tizimin daıyndaý úshin sezd shaqyrylady. Quryltaı jınalysyna saılaýǵa Álı Mardan bek Topchıbashy kandıdatýrasy Kavkazben qatar Syrdarııa oblysynan, al Mustafa Shoqaı men Mamed Emın Rasýlzade Ferǵana oblysynan usynylady.
Álı Mardan Kavkazdaǵy, Mustafa Túrkistandaǵy bolyp jatqan saıası qozǵalystarǵa belsene aralasyp, ulttyq qozǵalystyń basty kósemderine aınalady. Alaıda Quryltaı jınalysynyń ıdeıasy ózin aqtamady. Bolshevıkter úkimeti 1918 jyly 6 qańtarda ony taratý týraly jarlyq shyǵardy. M.Shoqaı bul jóninde óziniń estelikterinde: «Taǵdyr bizge ókilder májilisine (Búkilreseılik quryltaı sezi) qatysýdy jazbady. Sol kezeńde ezgidegi búkil Reseı halyqtary úmit artqan ókilder májilisi qaıta oralmaıtyndaı bop máńgige ketti. Bizdiń sol kezdegi federasııa jaıly úmitimiz de joq boldy...» dep eske alady.
1918 jyldyń qańtarynda qarýly jumysshy otrıadtary men qyzyl gvardııashylar Qoqandy shabýylmen basyp alǵan soń, Mustafa Shoqaı 1919 jyly Baký, odan Tıflıs qalasyna, 1921 jyly Túrkııa arqyly Parıjge ótedi.
HH ǵasyrdyń 20-jyldarynda eki qaıratker de Parıjdi tóńirekteıdi, Álı Mardanbek Parıjdiń batysyndaǵy Sent-Klý qalashyǵynda turdy, al Mustafa qala mańyndaǵy Nojan-sıýr-Marn qalashyǵyna turaqtady.
Mustafa Shoqaı emıgrasııada júrip, búkil álem nazaryn Túrkistan problemasyna aýdardy. Túrkistandyqtar taǵdyryn basqa halyqtardyń tynys-tirshiliginen jeke qaramaǵanyn emıgrasııadaǵy qaıratkerlermen jazysqan hattarynan ańǵaramyz. Túrkistanmen qatar, «Prometeı» Reseıdiń ezilgen halyqtar Lıgasyna kiretin Ázerbaıjan, Grýzııa, Idel-Ýral, Qyrym, Kýban, Soltústik Kavkaz, Ýkraına elderiniń muń-muqtajyn kóre bildi. Ol: «Biz ózimizben taǵdyrlas jáne ózimiz sııaqty ulttyq táýelsizdikke umtylyp otyrǵan halyqtarmen tize qosyp, kúsh biriktirýdiń joldaryn izdestirýimiz kerek», deıdi.
M.Shoqaı táýelsizdik úshin kúreste memleketaralyq qatynastardyń yqpal etetindigine úlken mán berdi. Halyqaralyq máseleler jónindegi pikirleri batys elderindegi qoǵamdyq pikirge yqpal etedi, baspasóz betterinde talqylanady. Eń ǵajaby, Mustafa Shoqaıdyń Parıjdegi arhıv qorynda eki qaıratkerdiń ózara jazysqan jyp-jyly syılastyqqa toly birneshe haty saqtaýly.
Jalpy, túrki balasy men musylman halyqtarynyń kóshbasshysy, Kavkaz emıgrasııasynyń jetekshisi, aýqymdy tarıhı úderisterdiń bastamashysy Topchıbashy 1928 jyly 30 tamyzda jáne 18 qyrkúıekte M.Shoqaıǵa jazǵan hattarynda onyń qurmet kórsetip jibergen «Chez les Soviets» (Keńes bıliginde) kitabyn zor qyzyǵýshylyqpen oqyǵanyn, Túrkistan týraly kitaptyń der kezinde shyqqanyn, oılarynyń ortaqtyǵyn aıtady. Hat jıegine «20 qyrkúıekte jaýap jazyldy» degen belgi soǵylǵan. Keńestik Orta Azııaǵa baryp qaıtqan fransýz kommýnısteriniń apologetıkalyq ádebıetine jaýap retinde jazylǵan M.Shoqaıdyń bul eńbegi týraly Topchıbashy: «Fransııa jumysshylar delegasııasy músheleriniń toptary, olardyń ishinde sırııalyq Ali-Mira-nyń da barlyq sheteldikterge bolshevıkter buǵaýyndaǵy halyqtar ómirin «Sovkınonyń» tásili boıynsha kórsetken jalǵan jáne qısynsyz paıymdaýlarynyń Túrkistandaǵy naqty jaǵdaıǵa qanshalyqty qaıshy keletinin joramaldaýǵa is júzinde jınalǵan materıaldar, ásirese jergilikti «qyzyl» baspasózden alynǵan siltemeler men sıtattar múmkindik beredi. Siz aldaýǵa túsken «Keńestik jumaqqa» kelýshilerge laıyqty jaýap beripsiz, árıne, bul olardyń kinási bolmaýy da múmkin», dep jazady.
Kitaptyń ataýy týraly hat ıesi: «Keńester «dúnıejúzilik revolıýsııaǵa» umtyla otyryp, barlyǵyn joıǵysy, ózgertkisi kelgen. Olar úshin «Reseı» degen ataý joq. Olar «Orta Azııa atqarý komıtetiniń bıýrosyn» qurdy. Árıne, geografııalyq turǵydan alǵanda, Túrkistan da Orta Azııada, sonymen qatar, bul úlken eldiń tarıhta «Túrkistan» degen aty bar, bolshevıkter belgili tarıhı jáne geografııalyq ataýlardy birese óshirip, birese erteden anyq eldi bólshektegenmen (О́zbekstan, Tájikstan), ony óshire almaıdy. Onyń ústine bundaı ózgerister qalaı bolsa solaı jáne halyqtyń erkinen tys júrgizilip jatyr.
Meniń oıymsha, Túrkistanǵa enetin aýmaqtardy, biz, qalaı bolǵanda da Túrkistan dep ataýdy jalǵastyrýymyz kerek, ol barlyq túrki tektes halyqtar qurmetteıtin, tarıh pen geografııa aıqyndaǵan ataýǵa sáıkes keledi», dep óz oıyn bildiredi.
Mustafa jaýap hatynda áriptestermen aradaǵy túsinispeýshilik týraly aıta kelip, jeksenbi kúni 21 qyrkúıek ruqsat bolsa Sizge kelemin dep jazady.
Parıjdegi M.Shoqaıdyń jeke arhıvinde Topchıbashynyń 1933 jyly 4 qańtarda Mustafanyń jańa jyldyq quttyqtaý hatyn alǵanyn, syrqatynan tolyq aıyǵa qoımaǵanyn, Barıatınskııdiń «Estelikterin» oqyǵanyn, oǵan M.Shoqaıdyń jaýabyn oqyp birshama tynyshtanǵanyn, áıtse de ótirikshi avtor men «Poslednıe novostı» gazetine ashý-yzasy basylmaǵanyn aıtyp, ishki syrymen bólisken haty saqtalǵan. Munda jáne «Jaqynda Vachnadzeden Sizde Kerenskıı tóraǵalyq etken Búkilreseılik Memlekettik Keńestiń hattamalary men sóılegen sózder jınaǵy bar ekenin bildim, ony sonshalyqty kórgim keledi, múmkin bolsa poshta arqyly jiberersiz», dep ótinedi. Hat jıegine hatty M.Shoqaı 6 qańtarda alǵany týraly belgi soǵylǵan. 12 aqpanda jazǵan kelesi hatynan M.Shoqaıdyń ile-shala jaýap jazyp, suraǵan kitabyn jibergenin bilemiz. Sebebi Á.M.Topchıbashy qańtar boıy júrek aýrýymen, tumaýmen syrqattanyp, tósek tartyp jatyp qalǵanyn, «Memlekettik Keńes» týraly kitaby úshin rızashylyq bildire almaǵanyn, ne qaıtaryp bere almaǵanyn aıtyp, taǵy biraz ustaı tursam, Keńeske qatysýshylar retinde kezdeskende estelikterimizben pikir almasarmyz, deıdi. Sonymen qatar Álı Mardan bek «Shyńǵys han» týraly kitaptyń avtory Hara Davanmen hat almasyp turatynyn, ol Mustafanyń meken-jaıyn suraǵanyn, óz kitabyn jibermekshi ekenin aıtady, onyń ótinishin oryndaımyn deıdi. «Kelý múmkindigińiz bar ekeninen habardar etkendeı boldyńyz, 16 aqpanda kúndizgi úsh-tórtte kútemin, kele almasańyz qyzmetkerińizdi kútemin» deıdi. Álı Mardan bektiń kelesi haty 18 aqpanda jazylypty, «Asa yjdaǵattylyqpen jazylǵan hatyńdy oqydym, sizben pikir almasý múmkindiginen aırylǵanyma ókinem, siz suratqan «Dokýmenty ı materıaly po vneshnoı polıtıke Zakavkazıa ı Grýzıı» kitaby qazir qolymda emes, maǵan kelgen kezińizde qolyńyzǵa ustatam» dep kelesi kezdesýdiń ýaqytyn 22 aqpan, sársenbiniń sátine, saǵat úsh-tórtterge belgileıdi.
Á.Topchıbashyny 1934 jyly 8 qarashada aqtyq saparǵa shyǵaryp salǵanda M.Shoqaı: «Raqymsyz taǵdyr óz degenin istedi. Ázerbaıjan táýelsizdiginen aıyrylyp, qyzyl ımperııanyń buǵaýyna qaıta tústi. Bul kezde Ázerbaıjannyń Eýropadaǵy ulttyq ókildiginiń tóraǵasy mindetin atqaryp otyrǵan Álı Mardan bek ázerbaıjannyń muǵajyry bolyp qala berdi. Ol qaıda júrse de ulty men atamekeninen basqa eshteńeni oılamaǵan asa kúresker adam edi.
Muǵajyrlyq ómirdiń mashaqaty kóp-aq. Jasy egde tartqanda Álı Mardan bek muǵajyrlyq ómirdiń taýqymetin tartýyna týra keldi. Ol qandaı kúıde júrse de Ázerbaıjan men Kavkazııanyń bostandyqqa shyǵaryna záredeı de kúdiktenbedi. Kavkaz konfederasııasy – Álı Mardan bektiń esimi biriktirgen eń sońǵy tarıhı oqıǵa boldy. Kavkazııanyń bolashaǵyn aıqyndaýda mańyzdy ról atqarýǵa tıis osy konfederasııanyń týyna Álı Mardan esimi jazylary shúbásiz.
Biz, Túrkistan túrikteri, Álı Mardan bekti asa kórnekti túrik qaıratkeri retinde qurmetteımiz. Álı Mardandarǵa túrkistandyq túrik te, qyrymdyq túrik te óziniń ázerı túrikterimen birdeı edi. Ázerı túrikter Álı Mardan bekti ózderiniń eń iri ulttyq tulǵasy jáne táýelsiz Ázerbaıjan Respýblıkasynyń tuńǵysh parlamentiniń tóraǵasy dep qurmetteıdi. Kavkazdyqtar bolsa Álı Mardan bekti Kavkaz federasııasynyń qurýshysy» dep eske alady.
Topchıbashy da, Shoqaı da Ortalyq Azııa men Túrkistan tarıhynda mańyzdy ról atqarady, olar óz ýaqytynyń damylsyz alǵa jyljýyna, óz halyqtarynyń táýelsizdik ıdeıasyna, mádenı avtonomııasyna umtyldy. Olardyń qyzmeti búgingi kún turǵysynan da ulttyq rýh pen mádenı biregeılik jolyndaǵy jasampaz kúrestiń jarqyn úlgisi bolyp qala beredi.
Ǵazıza ISAHAN,
Astana qalasy memlekettik arhıvi ǵylymı-zertteý jáne
aqparattyq-túsindirý qyzmetiniń basshysy