Alash qaıratkerlerine qatysy bar ár otbasynyń aıryqsha tarıhyn bylaıǵy jurt bile bermeıdi. Meniń marqum anam Gúlnar – taıaýda ǵana Memlekettik keńesshi Erlan Qarınniń jalpy redaksııasymen shyqqan 12 tomdyq «Alashorda isi» atty jınaqtaǵy negizgi tulǵalardyń biri, kórnekti ult qaıratkeri Haıretdın Bolǵanbaıdyń týǵan qyzy. Naǵashy ájem (ıaǵnı Gúlnar Haıretdınqyzynyń anasy) Rahıma Ákbarqyzy – Alash qozǵalysyna qarjylaı járdemdesken, Aqmola qalasynyń qalyptasyp-damýyna atsalysqan kópes Ákbar Halfınniń perzenti.
Al ákeme kelsek, ol kisiniń aty-jóni – Tuıaq Baıandyuly Kámelov (1919–1964). Ekinshi dúnıejúzilik soǵys ardageri, mektep muǵalimi, dırektory. Ata-babalarymyz Kámel, Baıandy, Ybyraı – Qorǵaljynǵa belgili tulǵalar. Zamanynda mektep-meshit turǵyzyp, urpaǵy men aınalasyn aǵartqan eken. Ybyraı atamyz Ábýbákir, Tolybaı, Qozybaq sekildi el aǵalarymen birge patsha ókimetinen ruqsat alyp, Túrkııa arqyly Mekkege baryp, qajy atanǵan. Ybyraı Baıandyulynyń Qumjotadaǵy mektep-meshitiniń orny áli de bar. Qıyn jyldary atamyzdyń mal-múlkin kámpeskelegenmen, ózin jer aýdarmaǵan eken. Ybyraı atamyz 1930 jyly qaıtys bolǵan. Úlken tam-kesenesi Qorǵaljynnyń rýhanı-kıeli orny bolyp tur.
Saıası repressııa, fashızmge qarsy soǵys bizdiń áýletti aınalyp ótpedi. Baıandy, Ybyraı, Raıys bolshevızmniń talaı quqaıyn kórdi. Aǵaıynnyń birligi arqasynda jamandyqtan aman qaldy. Al Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa áýletimizden Kenjaly Ybyraıuly, Áljan Raıysuly, Kámel Ybyraıuly qatyssa, Kenjaly jáne Áljan atalarymyz qan maıdannan oralmady. Biri Voronejde, ekinshisi Stalıngradta oqqa ushty.
Ákem Tuıaq Baıandyuly soǵysqa deıin Qaraǵandy Muǵalimder ınstıtýtyn (ol kezde V.Molotov atyndaǵy) bitiripti. Sóıtip, maıdanǵa deıin ustazdyq etip úlgeripti. 1941 jyly soǵys bastalysymen áskerge shaqyrtý alady. Alǵash Ýlıanovsk qalasyndaǵy 1-tank ýchılıshesinde oqyp, «tank komandıri» dárejesin ıelenedi. Batys maıdanynyń 158-tank batalonynda komandır bolady. Ýkraın maıdanyndaǵy 108-tank brıgadasy quramynda Máskeýdi qorǵap, Berlınge deıin bardy. Ákemiz mingen tank «IS-122» eken. Bul aýyr tehnıka markasy «Iosıf Stalın» degendi bildiredi. Iаǵnı ár soǵystyń óz shyndyǵy bar.
Ekinshi dúnıejúzilik soǵystaǵy batyldyǵy shyǵar, ákemiz Tuıaq Kámelov keýdesine «Qyzyl Juldyz» ordeni men «Erligi úshin», «Germanııany jeńgeni úshin» medaldaryn taǵyp qaıtty. Sondyqtan ol kisini ózimiz qaharman sanaımyz.
Tuıaq Baıandyuly maıdanda júrip, elge «Jeńispen oralamyz!» atty óleńmen hat joldaıdy.
«Biz júrmiz halyq úshin qan maıdanda,
Damyl joq, kúnde ólim shybyn janda.
Aıamaı keýdedegi janymyzdy,
Eń sońǵy sarqylǵansha qasyq qandy.
Qurban qyp Otan úshin jas ómirdi,
Shaıqaspen ótkizdik biz keler kúndi.
Qorǵaýǵa týǵan jerdi maqsat etip,
Dushpanǵa jibermeımiz esemizdi».
Qandaı shynaıy rýh deseńizshi! Bul jyr tórt shýmaqtan turady. Ár shýmaqtyń kótergen júgi bar. Muny shartty túrde jiktesek: maıdan aqıqaty; namysty qaıraý; ana men Otan jaýapkershiligi; jeńiske degen senim. Jyrdyń áýen-mýzykasy da bolǵan sekildi. Sebebi «Aha-haý, týǵan jer! Saırandap ósken elim!.» dep bastalatyn qaıyrmasy da bar.
Eń mańyzdysy, osy jyr Qorǵaljyn aýdandyq gazetine jarııalanypty. Buǵan muryndyq bolǵan ákemizdiń nemere qaryndasy, keıingi belgili aqyn Yrysty Shotbaeva eken.
Ákemiz maıdandaǵy áńgimelerin ornymen aıtyp otyratyn. Ol Chelıabi tank zaýyty («Tankograd» dep atalypty) shyǵarǵan soǵys tehnıkalaryn baqylaý men qabyldaý komıssııasy quramynda bolypty. Tájirıbeli komandır retinde zaýyt ınjenerlerine paıdaly aqyl-keńes bergen. Taǵy bir tank týraly jetkizgen deregi: soǵys qyzý júrip jatqan ýaqytta ınjenerler áskerı kóliktiń shoıyn saýytyn (bronıa) jetildirip otyrǵan.
Sondaı-aq ol kisi mingen áıgili «IS-1», «IS-2» tanksiniń salmaǵy 44 tonnadan asqan. Alǵashqysy 130 dana ǵana, al sońǵysy 3 myńdaı shyǵarylypty. Saýytynyń qalyńdyǵy 30–40-tan 120 mıllımetrge deıin eken. Onyń 85 kalıbrli qarýy birneshe shaqyrym jerden jaýdyń qalyń saýytty tehnıkasyn op-ońaı byt-shytyn shyǵarǵan. Ákemiz tizgindegen «IS»-tiń 122 degen sany pýshkasynyń kólemin aıǵaqtaıdy.
Keńestik tankterdiń jyldamdyǵy men dáldigin jetildirýde Amerıka «Lend-lız» júıesimen bergen bólshekterdiń kóp paıdasy tıgenin de kózi ashyq inilerine aıtqany esimde qalypty.
Iá, osy «Jeńispen oralamyz!» óleńinde jazylǵandaı, ákemiz soǵystan aman-esen kelip, muǵalimdik qyzmetin jalǵastyrdy. Osy ustazdyq jumysta júrip, 1946 jyly anamyz Gúlnar Haıretdınqyzymen kóńil jarastyryp, otbasyn qurady. Sheshemiz de Qaraǵandy pedagogıka ınstıtýtyn bitirgen. Orys tili men ádebıeti pániniń muǵalimi edi (keıin Sabyndy orta mektebinde uzaq jyl dırektor boldy).
Ákemizdiń keńdigi men túsinistigi shyǵar, Alash qaıratkeri Haıretdın Bolǵanbaıdyń jary Rahıma Ákbarqyzy (ıaǵnı enesi) bizdiń qolymyzda turdy. Árıne, Tuıaq Baıandyuly anamyzdyń resmı ókimet unatpaǵan «halyq jaýynyń» qyzy ekenin bildi. Biraq óziniń tek-tamyryn da, Haırekeń naǵashymyzdyń deńgeıin de túsinip, sanaly túrde osy joldy tańdady.
Maıdanger Tuıaq Baıandyuly Qorǵaljynnyń Sabyndy mektebinde 10 jyl dırektor boldy. Tórt jyldyq mektepti jeti jyldyq mektepke aınaldyrdy. Kún-tún demeı ǵumyryn bilim qyzmetine arnady. Biraq soǵystaǵy túrli jaraqat pen «halyq jaýy» qyzynyń kúıeýi degen qıly domalaq aryz ákemizdiń densaýlyǵyna keri áserin tıgizdi. Ol bar bolǵany 45 jyl jasap, qabilet-qarymy der shaǵynda baqıǵa attanyp kete bardy. Ata-anamyzǵa Jaratqan buıyrtqan 18 jyldyq erli-zaıypty ǵumyrynda tatý-tátti turyp, otbasylyq syılastyqtyń ónegesin kórsetti.
Ákemniń muǵalimdik jolynda soǵysqa deıin de qyzyq, taǵylymdy faktiler jetkilikti. Máselen, ol 1940 jyly Qaraǵandy Muǵalimder ınstıtýtyn bitirgen soń, Qarsaqbaıdaǵy mektepke dırektor bolyp taǵaıyndalady. Sol kezde keıingi dańqty akademık, ǵylym qaıratkeri Qanysh Sátbaev osynda turady eken. Ákem Qanekeńniń jıeni, bolashaq áıgili arheolog Kemal Aqyshevty, sondaı-aq taý tulǵanyń Hanısa, Shámshııabaný, Meıiz syndy qyzdaryn oqytypty.
Soǵys synaǵan ákemiz Tuıaq Baıandyuly bilim men tárbıe salasynda Ybyraı Altynsarın men Anton Makarenko tájirıbesin, izdenisin jıi paıdalanypty. Ol kisiniń ómirlik ustanymy – «Adamgershilikke tərbıeleý quraly – eńbek jáne ata-ana ónegesi». Bul Y.Altynsarınniń dáıeksózi eken. Ustazdyq qalyń dápteriniń birinshi betine «Naǵyz pedagogıka – qoǵamnyń qaınaýynan shyqqan pedagogıka» (A.Makarenko) dep jazyp qoıypty. Mine, osy ómirsheń naqyl sózder qazir de qunyn joıǵan joq.
Árıne, ákesinen jastaı aıyrylǵan balanyń armany kóp bolady. Búginde jasym jetpiske taıasa da, maıdanger ákemniń kásibı ustanymyn árbir oqyǵan saıyn qatty tolqımyn.
Dostyq KÁMELOV,
«Haıretdın Bolǵanbaı» QB prezıdenti, saıasattanýshy