Jatyr moınynyń obyry áıelderde jıi kezdesetin qaterli isikterdiń ishinde sút bezi isiginen keıin ekinshi orynda. Zertteýler kórsetkendeı, buryn aýrýdyń osy túri egde jastaǵy áıelderden anyqtalsa, qazir 50-ge tolmaǵandar arasynda kezdesedi.
Álemde jyl saıyn 600 myń naýqas jatyr moıny qaterli isiginen qaıtys bolady. Elimizde jyl saıyn osy dıagnoz 1900-ǵa jýyq áıelge qoıylady, saldarynan 600-deı áıel kóz jumady. Búginde barlyq elde jatyr moıny obyryna skrınıngtik tekserý júrgiziledi. Bizde skrınıngten jergilikti emhanada 30–70 jas aralyǵyndaǵy árbir áıel 4 jylda bir ret ótedi. О́kinishke qaraı, aýrýdyń qaýpin elemeı, tekserýge ýaqtyly barmaıtyndar kezdesedi.
Aýrýdyń osy túriniń paıda bolýyna basty sebep – adam papıllomasy vırýsy ekeni áldeqashan anyqtalǵan. Osyny eskergen Úkimet vaksına satyp alýǵa qyrýar qarjy qarastyryp, byltyrǵy qyrkúıekten 11–13 jas aralyǵyndaǵy qyzdarǵa papılloma vırýsyna qarsy vaksına salý bastaldy. Mindetti vaksınasııa keleshekte jatyr moıny qaterli isiginen qorǵaýǵa septigin tıgizedi. Tájirıbeni sátti engizip, jatyr moıny obyrynan túgel qutylǵan elder de bar. Mysaly, 2006 jyly Aýstralııada adam papıllomasy vırýsyna qarsy alǵash ret vaksınasııa júrgizilse, qazir onda jatyr moıny qaterli isigi tolyǵymen joıylǵan. APV vaksınasynyń tıimdiligi men qaýipsizdigi halyqaralyq deńgeıde dáleldengen, ekpe Ulttyq vaksınasııa kúntizbesine engen. Búginde álemniń 135 elinde qoldanylady. Birneshe el vaksınanyń arqasynda APV-nyń taralýyn 90%-ǵa deıin tómendetken. Balalarǵa ata-anasynyń ǵana ruqsatymen salynady.
Jatyr moıny obyryn skrınıngtik tekserý elimizde 2008 jyldan bastalǵan. Áýelide 35–65 jas aralyǵyndaǵy áıelder skrınıngten ótse, syrqattyń jasarýyna baılanysty 2017 jyldan 30–70 jas aralyǵyndaǵy áıelder 4 jylda bir ret ótetin boldy. Eger adam papıllomasy vırýsyna shaldyqqan pasıent ýaqyt ozdyryp, tekserýden ótpese, 8–10 jylda vırýs qaterli isikke aınalýy múmkin.
«Ulttyq ǵylymı onkologııa ortalyǵy» basqarma tóraǵasynyń medısınalyq qyzmet jónindegi orynbasary Ádilbek Muqajanov: «Ulttyq ǵylymı onkologııa ortalyǵy qazir jańa ǵımaratqa kóship, munda em-sharalardyń ozyq ádis-tásilderi engizilip jatyr. Buryn jatyr moıny obyryna hırýrgııalyq tásil qoldanylatyn, dári-dármekpen de emdeletin. Qazir sáýleli terapııa keńinen qoldanylady. Kóp uzamaı jańa dıagnostıkalyq jabdyqtarmen tolyǵady. Bizdiń ortalyq sheteldik ortalyqtardan kem emes. Tehnologııalyq jaǵynan damydy, mamandardyń biliktiligi joǵary. Jańa ortalyq salynyp bitkenshe, kóptegen maman shetelde bilimin shyńdady», deıdi.
Jatyr moıny obyryn erte dıagnostıkalaý men aldyn alýdyń mańyzy erekshe. Áıelder ýaqtyly skrınıngten ótse, qyzdar vaksına alsa, qaterli isik edáýir azaıady.
«Aldyn alýdyń birinshi joly – vaksına. Ekinshi joly – skrınıng. Skrınıng jatyr moıny obyryna deıingi ahýaldy, obyrdyń alǵashqy satysyn anyqtaýǵa múmkindik beredi. Elimizde osy jumys jaqsy úılesse, obyrdy birshama azaıtýǵa bolady. Skrınıng arqyly isik aldy aýrýlardy anyqtasaq, ony erte emdeımiz. Bul ekonomıkalyq jaǵynan da tıimdi. Sebebi isik aldy aýrýlardy emdeýden medısına shyǵynǵa batpaıdy. Qaterli isikti emdeýge kóp qarajat jumsalady. Jalpy, elde onkologııalyq aýrýdyń qaı túri bolsa da, onyń shyǵynyn memleket óteıdi. Ortalyqta sáýlelik em ádisi engizilip jatyr. Oǵan kezekke turyp jatqan pasıentter kóp. Burynyraqta hırýrgııalyq emdi qoldandyq. Degenmen obyrdyń barlyq satysynda hırýrgııalyq em qoldanyla bermeıdi. Ol qaterli isiktiń birinshi satysynda qoldanylsa, ekinshi, úshinshi satysynda sáýlelik em durys», deıdi ortalyqtyń onkogınekologııa sektorynyń meńgerýshisi Aıda Shakırova.
Ulttyq ǵylymı onkologııa ortalyǵynda jatyr moıny obyryna qatysty tańnan keshke deıin 100 adamǵa deıin qabyldaýǵa múmkindik bar. Onkogınekologııa sektorynda tórt dáriger jumys isteıdi. Olar ortalyqqa kelgen turǵyndarǵa onkosıtologııa jóninde qyzmet kórsetedi. Qajet bolsa ÝDZ-ǵa túsiredi. Eger taǵy da naqtylap tekserýge týra kelse, jatyr moınyn kolposkoppen (mıkroskop) qaraıdy.
Ortalyqtyń radıasıalyq-onkologııa dárigeri Ǵaını Oljataeva jatyr moıny obyryn emdeýdiń jańashyl ádis-tásilderi engen saıyn shetelde biliktiligin shyńdaıtyn mamandar kóbeıgenin aıtady.
«Qaterli isik bastapqy satyda anyqtalsa, pasıent hırýrgııalyq emmen tolyq emdelip shyǵa alady. О́kinishke qaraı, skrınıngtik tekseriske qaramastan, ekinshi, úshinshi satydaǵy naýqastar jıi ushyrasady. Sondyqtan elimizde qazir barlyq sáýleli terapııa júrgizetin qurylǵylar jańartylyp jatyr. Osylaısha, naqty isiktiń oshaǵyna em júrgizilip, saý tinderdi qorǵaýǵa basymdyq berilip keledi. Terapııalyq emnen keıin adamnyń ómir súrý sapasy artady. Árbir onkologııalyq ortalyqta sáýleli bólimsheler, radıasııalyq onkologter bar. Zamanaýı apparattar kóbeıgen saıyn sáýleli emdi josparlaý kúrdelenip keledi. Mamandar shetelde bilimin shyńdap, jergilikti jerdegi onkologııalyq ortalyqtarda emniń jańa tásilderin batyl engizip jatyr», deıdi Ǵ.Oljataeva.
Mamandar elde júrgizilip jatqan skrınıngtiń tıimdiligi artyp kele jatqanyn aıtady. Mysaly, 2012 jyldary jatyr moıny obyryna shaldyqqandardyń 60–70%-ynda aýrýdyń erte satysy anyqtalsa, qazir jatyr moıny patologııasynyń 89%-y erte anyqtalady. DDSU ımmýnızasııa baǵdarlamasynyń úılestirýshisi Qanat Sýhanberdıevtiń pikirinshe, jatyr moıny obyryn umytyp, aýrýdyń bul túrin tarıh qoınaýynda qaldyrýǵa bolady. Osy maqsatqa talpynǵan elder jyldan-jylǵa artyp kele jatyr, biz de sol elderdiń qataryna qosyldyq.
Jatyr moıny obyrynyń paıda bolýyna 99% adam papıllomasy vırýsy áser etedi. Bizde 26 jasqa deıingi áıelderdiń vaksına alýǵa múmkindigi bar. AQSh-ta 45 jasqa deıingi áıelder de vaksına saldyra alady. Ekpeniń 11–13 jastaǵy oqýshylarǵa salynatyn sebebi – ımmýnıtet erte qalyptassyn degen ustanym. Onkolog dárigerler shetelde oń nátıje kórsetken, barlyq derlik el qoldap jatqan em-sharanyń eshqandaı qarsy áseri joq ekenin málimdeı otyryp, alyp-qashpa áńgimelerge ermeýge shaqyrady. Búginde jatyr moıny obyrynyń aldyn alýdyń eń tıimdi joly osy bolyp tur.