«Jyrym meni eshqashan óltirmeıdi,
Ánim meni alysqa jeteleıdi», –
dep jazyp edi-aý Tumaǵań.
О́ziniń qadir-qasıetin qazaqtyń óleń deıtin ónerimen birge tym-tym alysqa keterin qalaı bilgen. Sırek bolsa da teledıdardan «Saǵyndyrǵan ánder-aı» atty jan-júregińdi terber dástúrli ánder shyrqalǵanda qaıran Tumanbaı, Qadyr Myrza Áli, Muqaǵalı Maqataevtardyń óleńderine jazylǵan júrekti terbep, janyńdy áldıleıtin ánderdi tyńdaǵanda shynynda naǵyz aqyndardyń, naǵyz sazgerdiń ánderi eshqashan óltirmeıdi eken-aý» degen oıǵa kelesiń. Án óleńderin osy aqyndar jazyp, mýzykasyn Nurǵısa Tilendıev, Shámshi Qaldaıaqov, Áset Beıseýovter shyǵarǵan ánderdi, olardyń avtorlary men kompozıtorlaryn saǵynasyń.
Qazir kez kelgen toı-tomalaqta, aǵaıyndar bas qosqan jıyndarda «Qustar áni», «Qustar qaıtyp keledi», «Ánim sen ediń», «Baqyt qushaǵynda», t.b. ánderin kópshilik bolyp shyrqaǵanda sońynda mynandaı ólmes mura qaldyryp, óleńin jazǵan Tumaǵańdar qandaı baqytty jandar edi dep oılaısyń.
Jastardy jetildirse, qarttardy ókindirgish júırik ýaqyt kúni keshe ortamyzda júrgen sol Tumekeń, sol Qadekeń, sol Muqańdar búginde basqa álemniń turǵyndary. Tek bizge qaldyrǵan ólmes óleń-jyrlaryn, ánderin ǵana qanaǵat qylamyz. Ásirese ómirde dostar, óleńde úzeńgi qaǵystyra qatar shapqan ári bir jyly týyp, qurdastyq qurǵan, birinsiz biriniń tirlikteriniń máni de, sáni de bolmaıtynyn bilgendeı jaryq jalǵanmen de bir jylda, araǵa aılar ǵana salyp qoshtasqan – Qadaǵań men Tumaǵańnyń ǵumyrlary tańdanarlyq. Jalǵyz tulpardyń júıriktigi basqa júırikpen jarys jolyna shyqqanda ǵana biliner. О́mirge qatar kelip, qazaq poezııasyna jańasha ún, jańasha ekpin berýleri, bálkim, shyǵarmashylyqtaǵy jaǵymdy básekeniń arqasy bolar. Tumekeń dosynyń atynan:
«О́zińnen Tumash,
baqandaı úsh aı úlkenmin,
Sol úshin láıim aǵa dep meni ardaqta», –
dep, alǵaýsyz dostyqtary týraly syr shertse, Tumekeń Qadyr aqyn ózinen buryn dúnıe salǵanda:
«Qadyrym meniń, qadirli asyl qurdasym,
Kettiń-aý erte, dúnıege syımaı
bir basyń...», –
dep kúńirenedi. Ekeýiniń de kitaptary kezinde qatar shyǵatyn. Tipti ataq-abyroılary da tútin úzbeı qatar kelip jatatyn. Qadaǵań Respýblıka komsomoly syılyǵyn 1966 jyly «Oı ormany» jyr jınaǵy úshin alsa, Tumaǵań 1968 jyly «Jańa dápter» kitaby úshin aldy. Qadaǵańa 1980 jyly «Jeruıyq» jyr jınaǵy úshin Qazaqstannyń Memlekettik syılyǵy berilse, Tumaǵańa 1982 jyly «Júrektegi jazýlar» kitaby úshin osy syılyq berildi. Endi, mine, jýyrda ǵana Qadyr Myrza Áliniń toqsanǵa tolǵan mereıtoıyn biraz jerde dúrildetip ótkizse, Tumanbaı Moldaǵalıev óziniń úsh aı kishiligin kútip, mereıtoıyn endi bastady.
Dombyranyń qos ishegindeı poezııa kóginde qatar jortqan qos aqyn, qos qurdastyń mereıtoılaryn halqy aman bolsa talaı-talaı ótkize berer.
Búgingi sóz qos júıriktiń biri – Tumanbaı Moldaǵalıev týraly bolǵandyqtan, ári ol kisimen on jyl bir keńsede qyzmet atqarǵandyqtan, onyń ini-dosy retinde qolyma qalam aldym.
Júregińdi shym etkizer óleńi men áýeni kelisken ánderin tyńdaǵan kezde, kitaptaryn aqtaryp, óleńderin oqyǵan kezde Tumaǵańnyń óz zamanynda jastyqty jyrlaǵan, adamnyń ishki jan-dúnıesin, sezimin, mahabbatyn áldılegen lırıkanyń kóshbasshysy bolǵanyn taǵy da sezine túsesiń.
Aı da búgin alasaryp, tóbemizden tónedi,
Sáýleshimdi ruqsatsyz
qaıta-qaıta kóredi.
Kólegeılep jabar edim albyraǵan
jar betin,
Biraq meniń ózimniń de
kóre bergim keledi.
Sonaý 1957 jyly qalyńdyǵy pyshaqtyń qyryndaı ǵana alǵashqy «Stýdent dápteri» atty jyr jınaǵy jastardyń izdep júrip oqıtyn kitabyna aınaldy. О́ıtkeni ol alaýlaǵan jastyq shaqty, móldir sezimdi, jan tazalyǵyn jyrlaıtyn tunyp turǵan lırıka bolatyn. Sol «Stýdent dápterinen» bastalǵan kitaptar kerýeni qyryqtan asypty. Áńgime kitaptyń sanynda emes, aqynnyń boıyndaǵy baryn qaldyrmaı berip úlgerýinde dep oılaımyn. Tek lırıkalyq óleńder emes, týǵan el, dos-jarandary, ásem tabıǵatty jyrlaǵan óleńderi, túrli taǵdyrlardy tolǵaǵan poemalary qanshama.
Biz jaqsy jyrdy oqyǵanda tamsanýshylar ǵanamyz. Sondyqtan ábden tanylyp bolǵan klassık aqyn jyrlaryna men úńilmeı-aq, esteligimdi aıtaıyn.
* * *
«Lenınshil jas» (qazirgi «Jas Alash») gazetinde júrgen kezim bolatyn. 70-jyldardyń basy. Redaktorymyz Seıdahmet Berdiqulov shaqyrtqan soń, kabınetine kirsem, janynda «Baldyrǵan» jýrnalynyń jaýapty hatshysy aqyn Tumanbaı Moldaǵalıev otyr eken. Ol kisiniń óleńderi merzimdik baspasózderde jıi jarııalanyp turatyn. Kitaptary da jyl saıyn derlik shyǵyp jatatyn ataq-abyroıy el ishine keń tarap úlgergen aqyn. Onyń kisi janyn baýrap alar ánderi aıtylmaı qalatyn toılar, otyrystar, saýyq-keshter bolmaıtyn.
Jyly-jyly sálemdesip jatyrmyn. Aqyn aǵamyzdyń ózi de qol alysyp amandasty. Sóz arasynda «Jazǵandaryńdy oqyp turamyn» dep qoıdy. Redaktorym betime qarap, ázil aıtty. – Tumash aǵań meni emes, seni toıǵa shaqyra kelip otyr.
– Qalaı? – deppin eshteńeniń baıybyna barmaı.
Tumekeńniń ózi meni qandaı toıǵa shaqyryp otyrǵanyn túsindirdi. О́ziniń týǵan jeri osy qalaǵa eń jaqyn Eńbekshi- qazaq aýdanynyń Jarsý degen aýyly eken. Sol aýyldaǵy qazaq orta mektebiniń 50 jyldyǵyn merekelemek kórinedi.
– Baýyrym, jerlesterimniń sol qýanyshtaryn gazetke jazyp berseń dep ótinish aıta keldim. Jazýdyń reti kelmese, tipti toılap... – deı bergen onyń sózin bólip:
– Kóńilderińizden shyqpaı qalmasa, jazamyn ǵoı. Bir qyzyǵy, meniń týǵan aýylym da Jarsý dep atalady, – dep jatyrmyn.
Bardyq. Jarsýlyqtarmen birge túnniń bir ýaqytyna deıin toıladyq. Týra óz aýylymdaǵy sııaqty saman kirpishten qalanǵan jataǵandaý mekteptiń ár jyldardaǵy túlekteri, ár jyldary qyzmet istegen ustazdar kóp jınalypty. Sóılegen kisilerdiń pikirlerin qoıyn dápterime jurtqa baıqatpaı túrtip otyrmyn. Tún ortasyna deıin toılap, qalaǵa qaıtyp kele jatqanda óz mashınasynyń rýlinde otyrǵan Tumekeń:
– Qalaı, aýylymnyń toıy unady ma? – dep suraıdy. Unasa gazetterińe jaqsylap jazshy. Aýdan, aýyl basshylarynyń bárine: «Lenınshil jasqa» maqala shyǵady», dep maqtanyp aıtyp qoıyp edim, – dep aqyn aǵam ótinishin aıtty.
Ol kisi bireýlerge ýáde berip qoısa jáne redaktoryma ózim ýáde berip qoıǵannan keıin bul maqalany jazbaı qoıar jónim joq bolatyn. Kóp keshikpeı gazetimizge «Shaǵyn aýyldyń shalqar toıy» atty kóldeı maqala jarq ete qaldy. Tumekeńdi qýandyra alǵanyma qýandym. Osydan keıin arada úsh-tórt jyl ótse de bir-birimizge degen dos-jar kóńilimiz jaqyndaı túskendeı.
Qyzmet baspaldaqtarynda kóp aıaldap otyryp qalmaı, jyljı bergendi kim jek kórsin. Qaıdan, qandaı oryn buıyrar eken degen oıdyń ıekteı bastaǵan tusy. Bul kezde ózim redaktordyń orynbasary bolyp isteıtin «Bilim jáne eńbek» (qazirgi «Zerde») – ǵylymı jýrnal bolǵandyqtan, ádebıetshi qaýym mol jınalatyn Jazýshylar odaǵyna qaraı kóz tastaı bastaǵanmyn. Kúni keshegi jastar gazeti redaksııasynyń bir bólmesinde qatar otyrǵan Ánes, Orazbek, Oralhan, Ahat, Káribaılardyń biri baspa dep, bireýleri Odaqtyń ózi dep, keıbireýleri gazet-jýrnal dep sol Jazýshylar odaǵy ǵımaratynyń ishinen oryn tapqan. Bir kúni Tumekeń qońyraý shalsyn. Ol sol odaq ǵımaratynyń ishindegi «Jalyn» almanaǵynyń bas redaktory bolyp jýyrda bekigen bolatyn.
Árıne, Tumekeńniń odaqtyń birinshi qabatyndaǵy kabınetine qustaı ushyp jettim. Aıtqanym aıdaı keldi. Tumekeń meni ózine orynbasarlyq qyzmetke shaqyrǵan soń, birden-aq qýana kelisimimdi berdim. Osylaısha, Tumekeńmen tabany kúrekteı on jyl boıy qyzmettes bolyppyn. Birinshi kúnnen-aq aǵaly-inili adamdardaı bir-birimizben tatý-tátti qyzmet isteppiz. Barynsha eńbekqor jan bolatyn. Eki aıda bir shyǵatyn almanahtyń kezekti sany jaryq kórgen soń, kelesi sanynyń jospary jasalady. Oǵan ári ketse bir jarym, eki saǵattaı ǵana ýaqyt jumsaımyz.
Ol kisiniń ekinshi bir erekshe qasıeti – barynsha kóńilshek, onda da aqyndarǵa ǵana tán aldy-artyna qaramaı, bireýge jaqsylyq jasaý úshin oılanbaı táýekel deıtin minezin aıtar edim. Aıtalyq, jýrnaldyń kezekti sanynyń baý-shýy jınalyp, baspahanaǵa jibergeli otyrǵanda bireýler kelip, biraz maqtap, aqyn kóńilin qorǵasyndaı balqytsa boldy, ol kisi ákelgen óleń ne áńgimeni nómirdegi bir materıaldyń ornyna saldyrýǵa tyrysar edi.
Áli esimde, almanahtyń kezekti bir sanyn baspahanaǵa jiberip qoıyp otyrǵanbyz. Kórshiles bólmede otyrǵan Tumekeń telefonmen shaqyrǵan soń, kabınetine kirsem, qııaqtaı ǵana murty bar, dóńgelek júzdi, qyzyl shyraıly toıǵan qozydaı tompaıǵan jigit otyr.
– Jumataı Jaqypbaev deıtin klassık aqyn, – dep redaktorym kelýshige joǵary baǵa berip, tanystyrdy. Onyń jaqsy aqyn ekeni týraly estigenim de, óleńderin oqyǵanym da bar edi, bastyǵymnyń bergen baǵasy jaqsy aqyndy qolma-qol moıyndaýy edi.
– Bylaı, – dedi Tumaǵań, – nómirge bara jatqan pálensheniń eki betke berilgen óleńderiniń ornyna dál sondaı kólemmen Jumekeńdi ornalastyr.
– Tumaǵa-aý, kelesi nómirge... – deı berip edim, sózimdi bóldi.
– Aldymen óleńderin oqy, sonan soń onyń klassık bolǵaly turǵanyna kóziń jetedi, – dedi. Árıne men sóz talastyrmaı, Jumataıdyń óleńderin qolyma aldym.
Keıinderi Ibragım basqa qyzmetke aýysqanda Jumataı almanahtyń poezııa bólimine qyzmetke keldi. Aıtyp aıtpaı, Jumekeń óziniń myqty aqyn ekenin dáleldep júrdi. Bir qyzyǵy, Tumekeń onyń jıi qaıtalaıtyn erkeligin kóteretin.
Redaktorymnyń maǵan ábden senip alǵany sonshalyq, jýrnaldyń kezekti nómiriniń josparyn jasaýǵa qatysyp, negizinen aqyndardan kimderdiń berilýi qajettigine kóbirek kóńil bóledi de, materıaldardy, ásirese proza, syn, basqa da maqalalardy «óziń durystap qara» deı salatyn. «Meniń dúnıelerim jýrnaldaryńa shyqpaǵaly pálen ýaqyt boldy ǵoı» dep bireý tilek aıtsa, ol: «Shynynda ana kisiden uıat boldy. Pálensheniń ornyna sony bereıikshi», dep josparǵa ózgeristi jıi engize beretin. Ondaı kezde men de aıtqanyn buljytpaı oryndaı bermeı: «Tumaǵa-aý, jýrnalymyzdyń osy jolǵy sanynda óńsheń jastardy berip otyrmyz ǵoı. Qatarlaryn buzbaı-aq qoıaıyq. Myna kisińizdi kelesi nómirge jaqsylap bersek te kesh bolmaıdy ǵoı» degen sııaqty ýáj aıtsam, «Meniń aıtqanymdy oryndaısyń» deıtin asa «prınsıpshil» keı bastyqtar sııaqty emes, «E, onyń da jón eken» deı salatyn.
* * *
«Eńbekqor jan bolatyn» degende, ol óziniń bar ýaqytyn, kúsh-jigerin tolaıymymen poezııa deıtin padıshasyna arnar edi. «Aqynǵa qara sózden óleń ońaı» degen támsildiń aqıqat ekenin osy kókemnen kórdim. Otyra qalyp, jazýǵa kiriskende, ár shýmaqty bireý qulaǵyna sybyrlap turǵandaı, sýyryp salyp, tize berer edi. Keı joldardy, sózderdi syzyp tastap, basqa joldarmen, sózdermen almastyrý degen ol kisiniń tájirıbesinde bolmaıtyn. Tipti bir jazǵanyn qaıta redaksııalap, jóndep te otyrǵanyn kórmeppin.
Bireýlerdiń toıyna, týǵan kúnderine Kúltaı jeńgeı tartý-taralǵy, shapan-shaqpytyn daıarlasa, Tumekeń óleń arnamaı barmas edi. On jyl qyzmettes bolsam, kóbine ol kisiniń týǵan kúnine barǵan ekenmin. «Eı, baýyrym, erteń meniń týǵan kúnim ǵoı, umytyp ketken joqsyńdar ma? Kelindi ertip, barlyǵyń keshkilik kele qalyńdar. Syı-sııapat izdep áýre bolmańdar. Týǵan kúnińde kóńil jeter jandarmen birge otyryp, áńgime-dúken qurǵanǵa ne jetsin» der edi. Ol kúnderi ózine arnap óleń jazbasa da, tyń shabytpen jańa jyr joldaryn jazyp, olarynyń qaısy birin bizge oqyp bergenge erekshe raqattanyp otyratyn. Tumaǵamnyń meniń týǵan kúnderime arnaǵan úsh-tórt óleńin oqyǵanda, «men shynynda da jaqsy kisi ekenmin-aý» dep ózimshe máz bolyp qalamyn.
Tumaǵańnyń jalǵyz uly men qyzdaryna degen ákelik meıirimi kóp jurtqa úlgi bolardaı bolatyn. Olardyń týǵan kúnderine analary tartý taralǵysyn usynyp jatsa, ákeleri olarǵa arnap óleńin oqyr edi. Ásirese, sózýarlyqtan ada, tipti ár sózin aýzynan sanaǵandaı ǵyp shyǵaratyn, kez kelgen kisini bııazy ǵana kúlkisimen rıza qylatyn Kúltáı jeńeshem ekeýiniń qabaqpen ǵana túsinisetin syılastyǵyna rıza bolatynbyz. «Rahaıly otbasy qandaı bolý kerek?» dese, meniń oıyma osy ekeýi oralar edi.
Aqynnyń jurtyna erterek qadiri artqany týrasynda bir mysal keltire keteıin. Eńbek demalysynda jyl saıyn basqa biraz jigitter sııaqty teńiz jaǵalap, ǵajaıyp jerlerdi izdep ketý degen mende joq. Men úshin eń ǵajaıyp jer – ózim týyp-ósken Saýyr taýynyń qolat-qoınaýlaryndaǵy jasyl jaılaýym. «Jalyn» almanaǵyna ornalasqan soń, kezekti demalysymdy alyp, taǵy da elge tartqanmyn. Ortalyqtarǵa kóp aıaldamaı, birden jaılaýymdy betke aldym. Mekteptiń bastaýysh klastarynda birge oqyǵan, bolmasa balalyq shaqtyń qyzyǵyn birge bólisken Qapsadyq, Qazybek, Káken sııaqty bala dostarym meniń kelisime máz bolysyp qalady. Olar maǵan eldiń jyl aınalǵansha bolǵan jańalyqtaryn, men astanadaǵy áńgime etýge turarlyq jaılardy aıtyp, bir jasap qalamyz. Olar ádettegideı úı ishiniń esendigin, sonan soń jumys jaıyn suraıdy. Men biraz buryn ózderi jazdyryp oqyp júretin «Jalyn» almanaǵyna, bas redaktor aqyn Tumanbaı Moldaǵalıevke orynbasar bolyp barǵanymdy aıtamyn ǵoı. Bir-birimizben emin-erkin ázil-qaljyń aıtatyn ádetimizge salyp, olardyń bireýi: «Áı, dos, maqtanǵannyń jóni osy dep ketken joqsyń ba?» – dep, sózime múlde senbeıtinin baıqatty. Shamasy buny Káken aıtty-aý deımin.
– Sonda sózime senbeı otyrsyńdar ma? – deımin ǵoı.
– Árıne, – deıdi ol betime qarap. – Tumanbaı aǵaı qaıda, sen qaıdasyń? Qazaqstanǵa belgili ataqty adam, al sen bolsań, bar bolǵany bizdiń janymyzda otyrsyń...
– Jandaryńda otyrmaı, aspanǵa ushyp ketýim kerek pe edi? Maǵan senbeseńder jýrnaldyń sońǵy betindegi málimetti ashyp qarańdar. Bıylǵy úshinshi sanynan bastap jazylatyn bolar.
– E, bopty, ol jýrnalǵa men jazylǵanmyn. Ol sany áli kele qoıǵan joq, qaraımyn ǵoı, – deıdi áli de kúmándi únmen. Bularǵa: «Men sóıttim de, men búıttim» dep artyq maqtana bermeıtin sııaqty edim, sózime senimsizdik kórsetýleriniń sebebi – Tumekeń bedeliniń tym bıiktiginen bolsa kerek...
Áldenege rıza bolmasa ashýlanbaı-aq: «óı, eneńdi» deı salatyn. Onysyn balaǵat sózge balap emes, «óı, aınalaıyn» degen sııaqty raıda aıtatyn.
Shyǵarmashylyq adamnyń qyzmet ornyn aýystyryp otyrýy ilgeri jyljýdyń bir kórinisi bolǵandyqtan, ol kisiniń de jaılyraq kresloǵa aýysýy on shaqty jyl ótken soń jarasymdy ári zańdy ózgeris boldy. Kóp ótpeı, Tumaǵań Qazaqstan Jazýshylar odaǵyna ekinshi hatshy bolyp aýysty.
Jańa qyzmetine qulshynyspen, rıza kóńilmen attanar aldynda ujymymyzdy kabınetine jınap qoshtasty. «Bir úıdiń balasyndaı boldyq» dep tolqı sóıledi. Jıynnan soń meni ońashalap alyp qalyp:
– Inim, erteńnen bastap aq kóılek, qara galstýgińdi taǵyp, ıne-jipten shyqqandaı bolyp keletin bol jumysqa. Anaý «úlken úıdegi» (partııanyń Orkomyn solaı ataıtynbyz) myqty kókelerińe seniń kandıdatýrańdy usyndym. Olar da qarsy emes sııaqty, – dep Tumaǵam keter aldyndaǵy syryn aıtty. Árıne, nesin jasyraıyn, aǵamyzdyń bul qamqorlyǵyna qýanyp qaldym.
Aq kóılekti pálen ret jýdyrǵan soń, bir kúni úlken úıińniń arnaıy kisisi de jetti. Qasynda aqyn Muhtar Shahanov bar. Aqyn retinde, qoǵamdyq jumystarǵa belsendi azamat retinde Muqańnyń da ataǵy dúrildep turǵan. Bas redaktor retinde tanystyrǵan soń, Muqań azamattyq sózin aıtty. «Bul orynǵa seni bekitkeli otyrǵan eken. Alaıda, maǵan bir qolaıly jumys taýyp berýge kómektespekshi asa qurmetti bir qarııany salyp, seniń jolyńdy kestim, renjı kórme» dep shynyn aıtqanyna rıza boldym.
Iá, aýzyn ashsa, júregi kórinetin, baladaı ańqaý, bireýlermen sharmaıaqtasyp, renjisý degendi bilmeıtin, tipti bireýdiń kóńiline keletin sóz aıtyp, syrtynan ǵaıbat aıtpaıtyn, ártúrli áreketke baryp qalmas úshin barynsha saq júretin, ómiriniń máni de, sáni de jyrlarym dep biletin, sol jyrlarymen ǵana syrlasyp, muńdasýdy ádetine aınaldyryp alǵan Tumanbaı Moldaǵalıevpen ótkizgen on jyl on kúngideı bolmaı óte shyǵypty. Osy ýaqyt ishinde jyl qurǵatpaı deýge bolardaı jaryqqa shyǵaryp turatyn tom-tom kitaptarynyń qýanyshyn birge bólistik. Aqynnyń kisilik kelbeti sanama óshpesteı bolyp jazylyp qaldy.
Kádirbek SEGIZBAIULY,
Memlekettik syılyqtyń laýreaty