Túrki yntymaqtastyǵynyń jańa dáýiri

TMU-ǵa múshe baýyrlas memleketter arasyndaǵy árekettestik dástúrli mádenı baılanystar aıasynan shyǵyp, ózara tıimdi seriktestiktiń jańa baǵyttaryn qamtyp, barǵan saıyn pragmatıkalyq sıpatqa ıe bolyp jatyr. Bolashaǵy zor baǵyttardyń biri – sıfrlyq ıntegrasııa. Túrkııa qorǵanys ónerkásibi salasyndaǵy tehnologııalardy belsendi damytýda jáne ba­ýyrlas TMU elderine jasandy ıntellekt, kıberqaýipsizdik jáne telekommýnıkasııa­lar salasynda yntymaqtastyqty usynyp otyr. Qazaqstan memlekettik basqarýdy sıfrlandyrýǵa jáne qarjy tehnologııalaryn damytýǵa basa nazar aýdarady. Bul TMU-nyń biryńǵaı sıfrlyq platformasyn qurý úshin paıdaly bolýy múmkin. Ázerbaıjan, О́zbekstan, Qyrǵyzstan jáne Túrikmenstan da sıfrlyq tehnologııalardy damytyp, zaman talabyna saı bolýǵa umtylady.

Ekonomıkalyq baılanystardy tereń­detýge, kedendik rásimderdi jeńildetýge, kólik jelisin damytýǵa erekshe nazar aýdarylyp jatyr. Kópjaqty ynty­maqtastyqtyń negizgi quramdas bólikteriniń biri kólik ınfraqurylymyn damytý bol­dy. Munda «Orta dáliz» – Qytaı men Eýro­pany Qazaqstan, Ázerbaıjan jáne Túrkııa arqyly baılanystyratyn baǵdar erekshe mańyzǵa ıe. Geosaıası ózgerister men Batystyń Reseıge qarsy sanksııalyq saıasatyn eskere otyryp, bul jol Transsibir magıstraline, Soltústik teńiz jolyna naqty balama bolyp sanalady. Alaıda baǵyttyń áleýetin tolyq júzege asyrý úshin temirjoldardy jańǵyrtýǵa, porttar­dyń ótkizý qabiletin arttyrýǵa, jańa logıstıkalyq habtardy qurýǵa baılanysty ınfraqurylymdyq kedergilerdi eńserý qajet. Qazaqstan Aqtaý jáne Quryq porttaryn jańǵyrtý arqyly óziniń kóliktik múmkindikterin keńeıtýge belsendi ınves­tısııa salyp jatyr. Ázerbaıjan Baký halyqaralyq teńiz saýda portynyń qýatyn arttyrýda, al Túrkııa «Baký – Tbılısı – Karspen» biriktirilgen Kars temirjol torabyn damytý ústinde. Osy jobalardy qarjylandyrýda TMU-nyń strategııalyq bastamalaryn qoldaý úshin qurylǵan Túrki ınvestısııalyq qory mańyzdy ról atqarýǵa tıis. Jeńildetilgen kedendik dálizdi qurý týraly kelisimniń aldaǵy ýaqytta ratıfıkasııalanýy TMU elderine kedergisiz saýda keńistigin qalyptastyrýǵa qaraı jyljýǵa múmkindik beredi.

Ortalyq Azııanyń eń iri ekonomıkasy retinde Qazaqstan kólik logıstıkasy jáne ónerkásiptik kooperasııasymen baılanysty birlesken jobalarǵa ınvestısııa salýǵa daıyn ekenin kórsetedi. Atap aıtqanda, TMU elderine taýar aınalymyn jedeldetýge jáne qosymsha ınvestısııa­lar tartýǵa múmkindik beretin arnaıy túrki ekonomıkalyq aımaǵyn qurý ıdeıasy talqylanyp jatyr.

Osy turǵyda túrki memleketteri­niń ishki taýar aınalymy áli de bolsa olardyń ekonomıkalyq áleýetine sáıkes kelmeıtinin atap ótken jón. Kóbinese bul TMU-ǵa qatysýshy elderdiń negizgi saýda seriktesteri uıymnan tys jerlerde – Qytaıda, Reseıde jáne Eýropalyq odaq elderinde ornalasqanyna baılanys­ty. Túrkııalyq jáne ázerbaıjandyq sarapshylardyń oıy boıynsha birlestik­tiń tolyqqandy jumys isteýi, onyń aımaq­tyq kúshtiń jańa ortalyǵyna aınalýy úshin ekonomıkalyq yntymaqtastyqty ártaraptandyrý, Eýropa, Taıaý Shyǵys jáne Parsy shyǵanaǵymen qarym-qatynasty belsendi damytý qajet. Osyǵan baılanys­ty biryńǵaı ekonomıkalyq keńistik qurýǵa múmkindik beretin ózara ınvestısııalar, ekonomıkany sıfrlandyrý jáne qyzmet kórsetý salasyndaǵy erkin saýda týraly kelisimderdiń mańyzy zor.

Sonymen qatar energetıkalyq ynty­maqtastyq birtindep damyp keledi. Osy sala­daǵy 2023–2027 jyldarǵa ar­nal­ǵan ózara is-qımyl baǵdarlamasy dás­túr­li energetı­ka jáne jańartyla­tyn energııa kózderi máse­le­lerin qamtı­dy. Negizgi taqyryp – Túrik­menstandy Ázerbaıjannyń gaz ınfraqu­ry­lymyna qosý, bul túrikmen gazyn Eýropaǵa eks­port­taýǵa múmkindik beredi.

Ashhabadtyń TMU qyzmetine tolyq­qandy qatysýy energetıkalyq qana emes, sonymen qatar kólik-logıstıkalyq ynty­maq­tastyqqa da jańa serpin beredi. Túrik­menstan neǵurlym belsendi ózara áreket­tesýge daıyn ekenin kórsetip otyr: О́zbekstan men Qyrǵyzstanǵa elektr energııasyn eksporttaýdy ulǵaıtýda, sondaı-aq Qazaqstanǵa, Ázerbaıjanǵa, Túrkııaǵa tabıǵı gaz ben elektr energııasyn jet­kizý múmkindigin qarastyryp jatyr. Bul biriktirilgen aımaqtyq energııa tasymaldaý júıesin qurýǵa negiz bola alady.

Qaýipsizdik salasyndaǵy ózara áreket­testik kóbinese ekijaqty sıpatqa ıe jáne ony odan ári damytý TMU aıasyndaǵy ınte­g­rasııanyń bolashaǵy zor baǵytta­rynyń biri retinde qarastyrylady. Uıym­nyń 2023 jyly qurylǵan Azamattyq qor­ǵaý mehanızmi tabıǵı apattar men tóten­she jaǵ­daılarǵa birlesip áreket etýge baǵyttalǵan.

Uıym yntymaqtastyqtyń dástúrli baǵyttary – ǵylym, mádenıet jáne bilim berý boıynsha praktıkalyq qadamdar jasap jatyr. Túrki tilderiniń álipbılerin úılestirýge, tarıh pen ádebıet boıynsha ortaq oqýlyqtar daıyndaýǵa erekshe nazar aýdarylady. Zertteýler memleketter arasynda neǵurlym tıimdi kommýnıkasııany qamtamasyz etetin biryńǵaı álipbı qurýǵa baǵyttalǵan.

Túrki memleketteri uıymynyń qyz­meti sheńberinde túrki halyqtarynyń otbasy­lyq qundylyqtary men mádenı erekshelik­terin qorǵaýǵa erekshe mán beriledi. Túrkııa­da 2024–2028 jyldarǵa arnalǵan «Otbasyn qorǵaý jáne nyǵaıtý jónindegi kózqaras pen is-qımyl jospary týraly» qujat qabyldandy. Bul TMU-nyń basqa el­derin­d­e de osyndaı baǵdar­lama­lardy ázirleý­ge túrtki boldy. Bas­ty maqsat – jas otbasylardy qoldaý jáne ajy­­rasýǵa qarsy sharalar qabyl­daý. Bul jal­py túrkilik dástúrli qundylyq­­ta­r­dy il­geri­letý úshin negiz retinde qarasty­rylady.

Soltústik Kıpr Túrik Respýblı­kasynyń (SKTR) baqylaýshy retinde qabyldanýy Ankara úshin halyqaralyq arenada kıprlik túrikterdiń múddesin ilgeriletýde mańyzdy qural boldy. SKTR-nyń halyqaralyq oqshaýlanýyn eńserýge de baǵyttalǵan onyń mártebesin arttyrý Túrkııamen TMU-nyń Shyǵys Jerorta teńizindegi pozısııasyn nyǵaıtý úshin platforma retinde qarastyry­la­dy. Uıymmen yntymaqtastyqty jolǵa qoıýǵa Pákistan Islam Respýblıkasy da qyzyǵýshylyq bildirip otyr.

Búginde Túrki memleketteri uıymy ekono­mıkalyq, energetıkalyq, gýmanıtar­lyq jáne qorǵanys salalaryndaǵy ynty­maqtastyqty tereńdete otyryp, baýyrlas elderdiń uıymdyq áleýetin arttyrýdy jalǵastyryp keledi. Túrki ıntegrasııasy halyqaralyq saıasattyń naqty faktoryna aınalyp, túrki áleminiń sheńberinen shyǵyp, tartymdy maqsattary bar keń geosaıası formatqa aınalmaq.

Almat TOEKIN,

Syrtqy saıası zertteýler ınstıtýtynyń sarapshysy