Elimizde ǵylym áleýetin áldendirý - dáýirimizdiń basty báıgesi. Ǵylymy órkendegen memlekettiń búgini men bolashaq taǵdyry jarqyn bolatynyn árkim-aq túısinedi. Mundaǵy negizgi qadam – naqty áreket. Al áreket tulǵanyń ózinen bastalady. Osy qaǵıdany ómir saltyna aınaldyrǵan jas ǵalymdar tobynyń jemisti nátıjeleri ár taraptan súıinshileı estilip jatady. Solardyń biri Qazaqstan úshin strategııalyq mańyzdy sala metallýrgııadaǵy ǵylymdy serik etken – Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik ýnıversıteti, «Metallýrgııa jáne taý-ken isi kafedrasynyń» aǵa oqytýshysy Asylbek Ábdirashıt. Asylbek metallýrgııa salasyna ınnovasııalyq tehnologııalardy engizý, naqty óndiristik jáne ekologııalyq máselelerdi sheshý arqyly ımportqa táýeldilikti azaıtý úshin ter tógip júr. Jas ǵalym ózi tańdaǵan jol - ónerkásipti jańǵyrtý jáne otandyq tehnologııalardy damytýǵa bastaıtynyna senimdi, dep jazady Egemen.kz.
Metallýrgııada ımportqa táýeldilikti azaıtqan jańalyq
Keıipkerimizdiń ǵylymǵa yntasy 2012 jyly Q. Jubanov atyndaǵy AО́Ý «Metallýrgııa» mamandyǵyna oqýǵa túskennen aýǵan.
«Jer qoınaýyndaǵy kenniń qundy metallǵa aınalý barysyndaǵy kóp qyrly úderisi erekshe qyzyqtyrdy. Sol sebepti mamandyǵymdy tereńirek túsinýge umtylyp, bakalavrıat deńgeıinde toqtamaı, magıstratýrada, sodan keıin doktorantýrada oqýdy jalǵastyrdym. 2018 jyly Qaraǵandy memlekettik ındýstrııalyq ýnıversıtetinde «Metallýrgııa» mamandyǵy boıynsha tehnıka ǵylymdarynyń magıstri, 2025 jyly PhD ǵylymı akademıkalyq ataǵyna ıe boldym. Ǵylym jolyn 2016 jyly Qaraǵandy qalasyndaǵy J.Ábishev atyndaǵy Hımııa-metallýrgııa ınstıtýtynyń «Pırometallýrgııalyq úderister» zerthanasynyń ınjeneri qyzmetinen bastadym. Jumys barysynda metallýrgııa salasyndaǵy jańa tehnologııalardy ázirleýge, sondaı-aq Hımııa-metallýrgııa ınstıtýtynyń ǵylymı-tehnıkalyq josparlaryna sáıkes Qazaqstannyń ónerkásiptik kásiporyndarymen sharýashylyq kelisim-sharttyq jumystardy oryndaýǵa, irgeli jáne qoldanbaly mańyzdaǵy zertteýlerge belsendi qatysyp júrmin» deıdi Asylbek Ábdirashıt.
Qazir ol Q. Jubanov atyndaǵy AО́Ý qabyrǵasynda marganes shyǵynyn azaıtý jáne úderistiń resýrs tıimdiligin arttyrý maqsatynda otandyq marganes shıkizatynan ortasha kómirtekti ferromarganesti balqytý tehnologııasyn zertteýmen aınalysyp júr.
«Zertteýdiń negizgi baǵyty totyqsyzdandyrǵysh retinde qaıta óńdeletin sılıkomarganes pen alıýmınıı synyqtaryn paıdalana otyryp, ońtaıly shıkiquram ázirleýge baǵdarlanǵan. Aldymen marganes kenin balqytýǵa jaramdylyǵyn baǵalaý úshin fızıka-hımııalyq zertteýler júrgizildi. Ári qaraı, termodınamıkalyq modeldeý arqyly (HSC Chemistry jáne FactSage baǵdarlamalarynda) marganestiń joǵary shyǵymyn jáne qoj fazasynyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etetin shıkiquramnyń ońtaıly quramy tańdaldy. Kelesi kezeńde qýaty 100 kVA elektr doǵaly peshte zerthanalyq jáne iri-zerthanalyq balqytýlar oryndaldy, olardyń nátıjesi boıynsha balqytýdyń tehnologııalyq reglamenti ázirlendi. Sondaı-aq, usynylǵan tehnologııanyń tıimdiligin rastaıtyn ferroqorytpa kásipornynda ónerkásiptik synaqtar júrgizildi. Nátıjesinde marganes shyǵymy 69% - ǵa deıin artatyn, fosfordy azaıtyp, qojdyń úgilgishtigin boldyrmaıtyn ortasha kómirtekti ferromarganesti alýdyń resýrs únemdeýshi tásili ázirlendi. Alynǵan qorytpanyń tájirıbelik partııasy quıý óndirisi jaǵdaıynda 110G13L markaly bolatty legirleý úshin sátti qoldanyldy», dep Asylbek Ábdirashıt jumys baǵdaryn ekjeı-tegjeı túsindirdi.
Sanamalap lezde baıandalǵan jumys barysy áste ońaı emes. Satylaı órge domalap kele jatqan tirliktiń bir sátte synýy bek múmkin. Mundaıda jas ǵalym bastapqy maqsatyn eske túsirip jigerin qaıta janıdy. Tabyndylyq tanytqannan bolar 2024 jyly doktorlyq dıssertasııalyq jumysyn qorǵaý kezinde otandyq marganes kenderinen orta kómirtekti ferromarganesti balqytýdyń resýrs únemdeýshi tehnologııasyn ázirlep, óndiriske engizgen. Jas ǵalymnyń bul ǵylymı jańalyǵy otandyq bolat jáne shoıyn óńdeý sehtaryn ferromarganes suryptaryn kórshi elderden eksporttaý táýeldiliginen aryltýǵa oń úles bolyp otyr.
«Elimizde marganes kenderiniń qory absolıýtti túrde Qazaqstannyń metallýrgııalyq kásiporyndaryn qamtamasyz etýge jetkilikti, alaıda olardyń sapasynyń qanaǵattanarlyq deńgeıde bolmaýy kenderdi paıdalanýǵa kedergi keltirip otyr. Ken quramyndaǵy fosfor men kremnezemge qoıylatyn talaptarmen qatar, temirdiń mólsherine de shekteý bar. Elimizdegi jumys istep turǵan kásiporyndardy joǵary sapaly shıkizatpen qamtamasyz ete alatyn marganes kenin óńdeýdiń ámbebap ıntegrasııalanǵan tehnologııasy joq. Qazirgi ýaqytta Qazaqstanda tek ferrosılıkomarganes óndiriledi, al tómen jáne orta ferromarganes óndirisi múlde joq. Bul eń aldymen joǵary sapaly bastapqy shıkiquram materıaldarynyń joqtyǵynan, sondaı-aq jańa óndiris jaǵdaılaryna beıimdelgen teorııalyq jáne qoldanbaly zertteýlerdiń joqtyǵymen baılanysty. Osylaısha, orta kómirtekti ferromarganesti balqytý úshin sapaly ferrosılıkomarganes, marganes kenderiniń jetispeýshiligi, túziletin úıindi qojdardyń (ferromarganes qojy) aımaq ekologııasyna zııanyn azaıtý jáne sapaly orta kómirtekti ferromarganes óndirý úshin ınnovasııalyq tehnologııalardy qoldaný múmkinshiligin qarastyrdyq. Naqty óndiris jaǵdaıynda ázirlenip jatqan tehnologııany tabysty iske asyrý taý-ken metallýrgııa kesheninde otandyq marganes kenderin jaratý jáne olardan álemdik naryqta básekege qabiletti ónim (orta kómirtekti ferromarganes) alý esebinen ımportty almastyrý deńgeıin arttyrady. Sondaı-aq QR aýmaǵynda shyǵarylatyn bolat pen shoıynnan jasalynatyn buıymdardyń suryptalymyn keńeıtedi», dep atap ótti ol.
Ǵylym men ónerkásip arasyndaǵy baılanysty nyǵaıtý mańyzdy
Buǵan deıin Asylbek Ábdirashıt 50-den astam ǵylymı materıal jazǵan. Onyń 30-dan astamy Scopus jáne Web of Science bazalaryna kiretin ımpakt-faktory bar halyqaralyq jýrnaldarda jarııalanǵan. Al ol ázirlegen tehnologııalar men ǵylymı tásilder naqty óndiris pen oqý úderisine engizilgen. 2019 jáne 2020 jyldary Aqtóbe óńirlik ýnıversıtetiniń «Úzdik jas ǵalymy» atanǵan ol respýblıkalyq oqý-ádistemelik keńes maquldaǵan úsh oqý-ádistemelik qural jazyp úlgergen. Onyń aıtýynsha otandyq ǵylym turaqty damyp keledi.
«Ásirese tehnıkalyq jáne qoldanbaly pánder salasynda turaqty ósim bar. Jarııalanym qyzmeti jandandyrylyp, zertteý nátıjeleri óndiriske engizilip jatqanyn aıtpaı ketýge bolmas. Ǵylym men ónerkásip arasyndaǵy baılanysty nyǵaıtý, sondaı-aq akademııalyq utqyrlyqty damytýǵa da aıryqsha den qoıý mańyzdy. Osy rette memleketimizdiń jas ǵalymdardy qoldaýǵa basa nazar aýdaryp otyrǵan qýantady. Bul qatarda konkýrstar, granttar, ǵylymı taǵylymdamalardy atap ótýge bolady. Sondaı-aq nátıjelerdi praktıkalyq salaǵa engizýge jáne halyqaralyq yntymaqtastyq jónindegi baǵdarlamalardy keńeıtýge kóp kúsh jumsalsa quba-qur ekenin qaperge salǵym keledi», dedi Asylbek Ábdirashıt.
Jas ǵalym jumysynyń bolashaq baǵdary retinde azaqstannyń mıneraldyq shıkizatynan temirdi, marganesti jáne nıkeldi selektıvti totyqsyzdandyrýdyń sýtekti tehnologııalaryn damytýdy belgilep otyr. Ol osy bastamasy arqyly metallýrgııa salasyna ekonomıkalyq, ekologııalyq jáne áleýmettik oń lep ákelmek.