Bıyl uly Abaıdyń týǵanyna 180 jyl. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev sulý Kóksheniń Býrabaıynda ótken Quryltaıda Abaı ortalyqtary arqyly álemge qazaqtyń mádenıetin dáripteımiz dedi.
Abaıtanýshy ǵalym Seıdaly Orazalıev bul habardy qýana-qýana qabyldady. О́ıtkeni qazaq degenimiz Abaı. Abaıdy tanyǵanyń qazaqtyń kim ekenin bilgeniń. Al Abaıdyń rýhanı álemi Islam dininen tamyr tartady. Aqyn shyǵarmashylyǵynyń ózegi asyl dinde jatyr.
«Abaı óziniń óleńi men qara sózderinde shyn ıman ıesi bolýǵa, adaldyqtan attamaýǵa, ádildik jolyn tańdaýǵa, bilim men ǵylymdy súıýge shaqyrady. Ilim úırenýdi Islam dini quptaıdy. Quran men hadısterde bul jaıynda kóp aıtylǵan. «Ilim izdený ár musylman er men áıelge paryz». «Ǵylym úshin Qytaıǵa barsań da bilim al» degen sekildi hadıster tolyp jatyr. Islam oqý men tárbıege kóp kóńil bóledi. Sondyqtan Qunanbaı qajy Abaıdy moldadan saýat ashtyryp, aýyl balalaryna bir ımamdy jaldaǵan. Sondaı-aq Qunanbaı qajy óz aýylynan, Qarqara qalasynan meshit saldyrǵan. 1876 jyly Mekkege qajylyq saparǵa baryp, Ál-Haram meshitiniń janynan qajylar túsetin qonaqúı turǵyzady. Men ýmra qajylyǵyna barǵanymda sol oryndy izdep taptym. Qazir ol jerde 26 qabattyq záýlim qonaqúı tur. Onyń qurylysy bastalmaı turǵanda arabtar keńester odaǵynan Qunanbaı jaıynda surastyrǵan eken. Biraq Máskeýden mardymdy jaýap ala almapty. Árıne bul biz úshin ókinishti jaǵdaı» dedi ǵalym.
Abaıtanýshynyń pikirinshe uly aqynnyń minezi, bolmys-bitimi qazaqy-musylmandyq tárbıeniń negizinde qalyptasqan. Aqyn óziniń fılosofııalyq oılarynda kóbinese Quran, hadıs ilimine súıengen. Sodan rýhanı nár alǵan. «Bul Quran adamdardyń sanasyn jetildirý úshin jáne dinge berik sengenderge meıirbandyq úshin jiberilgen jetekshi» dep qasıetti kitaptyń Jasııa súresinde aıtylǵandaı, Abaıdan aldyńǵy Shyǵystyń shaıyrlary men oqymystylary da eńbekterinde Quranǵa kóp arqa tiregen. Ǵalymnyń aıtýynsha Alla Taǵalanyń «Rahman», «Rahım» degen esim-sıpattary bar. Sol ilimniń negizinde Abaıdyń «Mahabbatpen jaratqan adamzatty» degen oı-tujyrymdamasy týady.
Ǵalym óz sózinde Alash qaıratkerleri Abaıdyń «taza musylman, tolyq adam» anyqtamasyna kiretinin aıtady. О́ıtkeni olardyń kópshiligi jastaıynan moldadan saýat ashyp, musylmanshylyq tárbıeni boılaryna sińirip ósti. Elimiz táýelsizdik alǵanyna shúkir, táýbe deıdi abaıtanýshy aǵamyz. Sol egemendiktiń arqasynda eńsemiz tikteldi. О́shkenimiz janyp, joǵalǵanymyz tabyldy. Halqymyz quryp bara jatqan tilin saqtap qaldy. Umytýlyǵa aınalǵan salt-dástúr, tárbıesin qaıta jańǵyrtty. Eń bastysy ata-baba ustanǵan asyl dinge qazaq eli qaıta bet burdy. Táýelsizdiktiń bergen jemisi halyq dindi ustanýǵa erkindik alyp, ǵıbadat oryndary– meshitter men ilim ortalyqtary – medreseler paıda boldy degen oı bildirdi ǵalym.
«Abaı ómir súrgen dáýirde halyq eskishe hat tanıtyn. Sondyqtan arabsha oqyp, onyń ne maǵyna beretinin ajyrata alatyn. Sol sebepti Abaı qara sózderinde keıbir arabsha ataýlardy sózbe-sóz jazdy. Sóıte tura onyń túpki maǵynasyn, qupııasyn ashýǵa tyrysty. Máselen 38-qara sózinde «Alla tabaraka ýataǵalanyń pendelerine salǵan joly qaısy? Ony kóbi bilmeıdi. «Táfakkarý fıǵla ıllahı» degen hadıs sharıftiń «ınnalahý ıýhıbbýl mýqsıtın» degen aıattarǵa eshkimniń yqylasy, kóńili menen ǵylymy jetip quptaǵanyn kórgenim joq. «Átámýrýn ánnásá bılbırrı ýááhsáný ınnalahý ıýhıbbýl muhsın», «ýállázıná ámáný ýáǵámılý salıhatı ýlaına ashabýl jánnátı hám fıha halıdýn» degen aıattar qurannyń ishi tolǵan ǵamalýs-salıh ne ekenin bilmeımiz. «Ýa ámmálzına amáný ýáǵamılýs salıkatı fáıýáffıhım ýjýráhým ýallahý lá ıúhıb-býz-zalımın» aıatyna qarasań, ǵamalýs-salıh zalyqtyqtyń zıddy bolar. Olaı bolǵanda ǵadalát rafǵat bolýǵa kimde-kimniń ádileti joq bolsa, onyń haıasy joq, kimniń uıaty joq bolsa, onyń ımany joq degen, paıǵambarymyzdyń salallahý ǵalaıhı ýássállámniń hadıs sharıfi «mán-lá haıaýn lahý» degen dálel dúr» degen sekildi sózdermen oı sabaqtaıdy uly oıshyl. Osylaısha Abaı ıslamdyq tanym-túsinik arqyly adamdarǵa durys kózqaras pen tárbıe jolyn kórsetkisi keldi. Aqynnyń oıynsha adam kámildikke tek Jaratýshysyn taný arqyly jetedi. Zerdesi men amal-áreketi ıman nurymen qýat alǵanda ǵana musylman naǵyz tolyq adamǵa aınalady. Qudaıdan bezingen adam ar-uıat, adamgershilikten de jurdaı bolady degen oıǵa keledi. Ony aqyn «Rastyń bir aty – haq, haqtyń bir aty – Alla» degen sózimen rastaıdy. Uly aqyn qazaqty din Islamnyń shýaǵyna bóletip, ıman men adamgershilik sheńberinen shyqpaı ilim, bilim izdenýge talpyndyrdy» dedi S.Orazalıev.
Aıtqandaı aǵamyzdyń jýyrda «Quran tiliniń sózdigi» atty zertteý kitaby jaryq kórgeli jatyr. Ol rýhanııat salasyndaǵy tyń izdenis, úlken jańalyq bolmaq. Sebebi buǵan deıin qasıetti kitaptyń ishinde jazylǵan aıat, súre sózderiniń maǵynasyn aıshyqtap, túsindirip beretin qazaq tilindegi eńbek jaryq kórmegen. Oqýlyq Qazaqstannyń Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń din isteri komıteti tarapynan maquldanǵan. Bul eńbektiń qundylyǵy sonda onda hadısterden bólek «tolyq adam ilimine» negiz bop qalanǵan Abaı shyǵarmalarynyń túsiniktemelerine de keńinen oryn berilgen. Kitapta kónergen, qoldanystan shyǵyp qalǵan eski sózderdiń nemese arabsha ataýlardyń maǵynasy baıandalatyndyqtan til bilimin zertteýshiler úshin de qundy dúnıe bolmaq.
Ǵalymnyń pikirinshe, Abaıdy taný Islam ilimimen qatar júrýi tıis. Asyl dinge úńilip bolmaı aqynnyń bolmysyn ashý aıtqan oılaryn, shyǵarmalaryn tolyq túsiný múmkin emes. Qazaqtan Abaı ańsaǵan «tolyq adam ilimin» jasaý úshin halqymyz birinshi kezekte rýhanı kemeldikti babalar dástúri men dininen izdeýi tıis.