Tóle bıdiń batasyn alǵan batyr

Sámen batyr kezinde kópshilik tarapynan da, tarıhshy-ǵalymdar jaǵynan da óz baǵasyn alǵan-dy. Búkil sanaly ǵumyryn el men jerdi qorǵaýǵa arnaǵan batyr týraly halyq jadynda saqtalyp qalǵan jáne urpaqtan-urpaqqa aýyzsha jetken jyrlar men shejirelerde  onyń  erligi aıshyqty dárip­te­ledi. Sonyń biri – Tilemis Esbolulynyń «Er О́tegen» dastany. Das­tandy shyǵarýshy T. Esboluly (1860–1933) el esinde saqtalǵan shejirelik málimetterge súıenedi. Onda qazaq batyrlarynyń jońǵar shapqynshylyǵy tusyndaǵy erlik qımyldary, erjúrek qolbasy­la­ry­nyń qaharmandyq joly beınelengen. XVIII ǵasyrda ómir súrgen О́tegen batyrdyń jáne onyń Cámen batyr sekildi úzeńgiles serikteriniń qaharmandyq erlik jolyn jyrlaıdy. «Tilemis jyraý aıtqan dastannyń óne boıynan XVIII ǵasyrda qazaq halqy bastan keshken tarıhı shyndyq oqıǵalary anyq kórinedi. О́tken ǵasyrlardaǵy jyraý-jyrshylardyń oqıǵany dastandap, destelep birinen-birin týdyra, sabaqtastyra baıandaý mánerin saqtaǵan. Sol kezderdegi soǵys salý tásili, urys júrgizý óneri qyzǵylyqty sýretteledi. Batyrlar qoldanǵan qarý-jaraq túrleri jarq-jurq etip kóz aldymyzdan ótedi», dep jazady zertteýshi M. Úmbetaev.

О́tegen batyrdyń shópshegi Tilemis aqyn Sámen batyr týraly jaqsy bilgen. Onyń jubaıy Sámen batyrdyń urpaqtarynyń biri Núrel Tásibekulynyń qyzy Jupar eken. Aqyn Sámen batyrdyń urpaqtarymen aralas-quralas júrip, shejireshil kónekóz qarııa­lardan shynaıy málimetterdi estip-bilip, jyryna arqaý etken. Sondyqtan da Tilemis aqynnyń atalǵan dastany О́tegen, Sámen, Raıymbek, Naýryzbaı, Shinet, Ersary men Baısary, Qabanbaı, Bógenbaı, Moldabaı, Jánibek, Tólek, Taýasar syndy batyrlardyń jaýyngerlik tulǵasyn jasaýda shynshyldyǵymen aıryqsha nazar aýdartady.

Sámen batyr týraly shejire biletinder, tarıhı bilimdi saqtaýshylar onyń urpaqtarynyń jáne aǵaıyn-týystarynyń, sondaı-aq jerlesteriniń arasynda da az bolmaǵan. Solardyń qatarynda Dıqanbaı bı Qapsalańuly, Qadir Moldashuly, Kúláısha Mákeıqyzy (Mansurqyzy), Mútash Ábdimálikuly, Janasbaı Ábjatuly, Qýanyshbek Nuraliuly, Saǵynbek Jábiluly, Tynaıqul Jábiluly, Shaıymqul Mahaıuly, О́mirbaı Nurkeıuly, jazýshy Maral Ysqaqbaı, qoǵam qaıratkeri Asanbaı Asqarov jáne t.b. ataýǵa bolady. «...Sonymen Sámen bizdiń besinshi atamyz bolady. Ol kisiniń batyrlyǵy jóninde áńgime kóp. Sonyń bárin ózim estidim, biraq kópshiligi oıymda qalmapty», dep eske alady K.Moldashev. Sámen batyr urpaqtarynyń biri Kádir aqsaqaldyń áńgimesin 1943 jyly mamyrda tarıhshy, Qordaı óńiriniń týmasy Ábilqasym Dilibaev jazyp alady. Sámen batyrdyń ádebı-tarıhı beınesi jaıynda Alash arystarynyń biri M.Tynyshbaev, jazýshy B. Ábildauly, ólketaný­shy­lar Ú.Búrkitbaeva, Á.Aqpeıilov, aqyn Á.Qosbasaruly, tarıhshylar K.Nurpeıisuly, arnaıy bolmasa da I.Erofeeva jáne t.b. eńbekterinde baıandalady. Sámen batyr týraly en­sık­lopedııalyq maqalalar da jarııalanǵan.

Degenmen de, búginge deıin batyr beınesin somdaýǵa arnalǵan úlkendi-kishili baspasóz betterinde jarııalanǵan maqalalardyń birazy bir saryndas bolyp keletinin aıta ketken jón. Derektik málimetterdiń qaıtalanýy da oryn alǵany baıqalady. Keıbir maqalalarda batyrdyń tegin, ómir súrgen ýaqytyn, zamandastaryn shatas­tyryp alý sııaqty keleńsiz jaıttar da ishinara kezdesip qalady. Sondaı keleńsizdikterge qarsy Sámen batyr urpaqtarynyń biri Q.Estaevtyń «Prezıdent jáne halyq» (10.03.2017 j.) atty gazette «Qatelikter túzetilýi tıis» atty maqalasy jarııalanǵany belgili. Otandyq tarıhnamada jalpy qazaq batyrlaryna qatysty qatelikter men burmalaýshylyqtardyń oryn alýy tulǵataný baǵytynyń áli de bolsa kemshin túsip jatqanyn ańǵartsa kerek. Buǵan bir sheti muraǵattyq derektik málimetterdiń azdyǵy, ekinshiden, aýyzsha jetken jyr-dastandarda ketken aǵattyq, ıa bolmasa jazba derekterde ketken baspa qatelikteri de sebepker bolyp jatady. Mysaly, «Tóle bı» shejiresinde Sámen batyr qyrǵyzdyń Sadyr batyryn jekpe-jekte jeńip, mert qylǵany, Tóle bıdiń oǵan batasyn bergeni baıan etiledi. Biraq munda eskeretin bir jaıt – qyrǵyzdyń ataqty batyry Sadyr Arzymatuly Tóle bı men Sámen batyrdan keıin qaıtys bolǵany. Sadyr batyr men onyń uly Dosqulynyń qazaq-qyrǵyz soǵysynda 1779 jyly kóz jumǵany qazaq-qyrǵyz tarıhshylaryna belgili málimet. Atalǵan shejirede oqıǵalardyń shatasyp berilgeni anyq.

Al M.Tynyshbaev jınaǵan shejirede Rysbek batyr qoly bastaǵan sıqymdar, Qoıgeldi batyr bastaǵan shymyrlarmen qatar Álmes pen Sámen qolynyń 1798 jyly Tashkentti qorǵaýǵa qatysqany jóninde aıtylady. Alaıda bul mezgilde atalǵan batyrlardyń bári derlik kóz jumǵanyn eskersek, oqıǵa atalǵan jyldan buryn bolǵanyn ańǵartady. Sondyqtan da shynaıylyqqa jetý úshin shejirelerdegi málimetterdi muqııat basqa derektermen salys­tyrý qajettiligi týyndaıdy.

Patsha ókimetiniń sheneýnikteri arasynda P.Rýmıansev jáne t.b. eńbekterinde jońǵarlardy jeńgennen keıingi kezdegi Sámen batyrdyń Jetisý jerine kósh bas­tap kelýi, olardyń qonystary týraly aıtylady. Vernyı ýezi qazaqtarynyń sharýashylyq jaıyn zerttegen P.Rýmıansev «Shaǵataı ózeni», «Shaǵataı toǵany», «Dıqanbaı toǵany», «Kóltoǵan», «Shanybaı toǵany», t.b. jer-sý attaryn kórsetip ótedi.

Sámen batyrdyń shyqqan tegine kóz salar bolsaq, Dýlat, Botbaı, Shaǵaı, Kúshpentaı, Esenbaı, Sarman, Janály, Shaǵataı, О́tep, Dánen batyrlardy kóremiz (K.Mákeıqyzynyń shejiresi boıynsha). О́tepten 3 bala – Maman, Dánen, Jolan, al Dánennen 2 ul – Álmes pen Sámen týǵan. О́z zamanynyń alyp tulǵalary, alys-jaqynǵa tanymal batyrlar áýletinen shyqqan Sámen Dánenulynyń bala kezden ór tulǵasynyń qalyptasýyna ósken ortasy ıgi áserin tıgizbeı qoımady.

Sámen Dánenuly, shamamen, 1704 jyly Almaty oblysy Jambyl aýdany Jaısań aýyly mańynda týǵan. Batyrdyń tegi týraly kezinde akademık Keńes Nurpeıisuly: «Sámen Dánenuly tórt Dýlatqa (Sıqym, Janys, Botbaı, Shymyr) kiretin Botbaıdyń Shaǵataı rýynan shyqqan batyr, ol HVIII ǵasyrda ómir súrip, jońǵar shapqynshylyǵyna qarsy qazaq halqynyń uzaq jyldarǵa sozylǵan azattyq soǵysynda erekshe kózge túsken eren tulǵa» dep jazdy. Sámen batyrdyń tegi botbaı rýynyń ishindegi jaýyngerligimen, baılyǵymen «Jýan Botbaı» atalǵan Shaǵataı atasynan taraıdy. Bul eldiń ejelgi qystaýy Saıram tóńireginde bolsa, jazdan kúzge deıin Jetisýdyń Ile bo­ıyn, Balqashtyń teriskeı-batys jaǵalaýyna deıingi aralyqta aýyldary kóship-qonatyn bolǵan.

Sámen batyrdyń ákesi Dánen de batyrlyǵymen alys-jaqyn elderge tanylǵan. Alaıda Dánen batyr erte qaıtys bolyp, Sámendi ákesiniń inisi Jolan batyr tárbıelep, erjetkizedi. Sámen zor deneli, janary ótkir, túri susty, erjúrek te alyp kúsh ıesi bolyp qalyptasady. Jas Sámenniń asaýdy quıryǵynan tartyp toqtatatyn alyp kúshi men jigeri jurtshylyq nazaryn aýdart­­paı qoımaıdy.

Sámen batyrdyń ómir súrgen ýaqyty – XVIII ǵasyr jońǵar-qazaq soǵystary júrip jatqan tar zamanǵa tuspa-tus keldi. XVIII ǵasyrdyń ortasyna deıin jalǵasqan júzjyldyq soǵystyń, Otandy qorǵaý jolyndaǵy soǵystyń aýyr zardabyn Sámen ǵana emes onyń arǵy atalary da bastan keshti. Atadan balaǵa jalǵasqan áskerı óner, sheberlik, batyldyq, eptilik – osyndaı qasıettiń bári jas Sámenge de darydy. Batyrlar áýletinde týyp, tálim alǵan bala batyr el basyna kún týǵanda aq naızanyń ushymen, aq bilektiń kúshimen týǵan jerin qorǵaýǵa jas kezinen atsalysty. Jas Sámen jońǵarlarmen bolǵan jaýgershilik soǵystarǵa botbaı rýynyń sıyrshy atalyǵynan shyqqan Qoq batyrmen birge 14 jasynan qatysyp, erjúrektigimen kózge túsedi. Keıinderi Tóle bıdiń tóńiregine toptasqan О́tegen, Qoıgeldi, Rysbek, Elshibek, Qulan, Tilek sııaqty batyrlardyń qata­rynda Sámen batyr da boldy.

XVIII ǵasyrda áskerı qarý-jaraǵy, ásker sany, daıyn­dyǵy jaǵynan basym túsken joń­ǵar­lardyń basa kóktep kirýi qazaq­tar men qyrǵyzdardyń soltústikte Reseı shekarasyna qaraı, al ońtústikte ortalyq­azııa­lyq han­dyq­tar jerine ótýine májbúr etti. Zertteýshi N.Bekmahanovanyń kórsetýinshe, Uly júz, Orta júz jáne Kishi júzdiń 150 myńǵa jýyq qazaǵy Hıýa, Qoqan handyqtary aýma­ǵyndaǵy qysqy turaqtaryna qaraı kóshedi. 1720 jyly jońǵarlar Tashkent, Saıram, Túrkistandy basyp alady. Bas saýǵalaǵan Kishi júz qazaqtary Buhara men Hıýaǵa, Orta júz – Samarqan men Buharaǵa, Uly júz Samarqan, Hodjent, Ferǵana, Qarategin, Pamırge qaraı yǵysady.

1723 jyl qazaqtar úshin asa aýyr jyl boldy. Osy jyldyń kóktemine qaraı qazaqtar men olarǵa qońsy otyrǵan qyrǵyzdardyń ahýaly asa qıyndap ketedi. Jońǵar qontaıshysy Sevan-Rabdan qyrǵyz ben qazaqtyń kóp jerin basyp alyp, qyrǵyzdar «Qazaq qaıyń saýyp, qyrǵyzdyń Ysarǵa (Gısar) kirgeni» dep, al qazaqtar «Aqtaban-shubyryndy, Alqakól sulama» dep ataǵan aýyr qasyretke ushyraıdy. Osy tusta Sámen batyrdyń aýyly da ózge qazaqtarmen birge jer aýyp, bosqynǵa aınaldy. Shubyrǵan jurtty tutqıyldan shapqan jaý qolyna qarsy turyp qorǵaýda Sámen batyr bastaǵan jasaqtar da tys qalmady. Qazaqtar tek qorǵanyp qana qoımaı, kezi kelgen jerde jaý qolyna ózderi de shabýyldap, toıtarys berip otyrdy.

Úsh júzdiń handary, bıleri men batyrlary kúsh biriktirip, elimizdi azattyqqa úndegen 1726 jylǵy Ordabasy taýyndaǵy uly jıynǵa Sámen batyr qazaq qolbasshylarynyń biri retinde qatysady. 1726–1727 jyldary úsh júzdiń batyrlarymen qatar Tashkentti azat etýge 2000 botbaı jigitterinen quralǵan qoldy bastap shyǵady.

1756–1758 jyldary Qytaı ásker­lerine qarsy qazaqtar atame­kenderin qorǵaýǵa kóteril­gende, Sámen batyr alǵashynda Botbaı qolyn, keıinirek Aıagózdegi jalpyqazaq shekarashy áskerlerin basqaryp turady. Osy sharany uıymdastyrýshy Abylaı da Sámen batyrdyń erlik isterine razy bolady. Hannyń keńesshisi bolǵan Buqar jyraý batyrdy: «Sámenim, erim Botbaıym, eki kózi ottaıym» dep baǵalaǵan eken. Aıagóz qalasynyń túbinde «Sámen aýyly» atty eldi meken HH ǵasyrdyń aıaǵyna deıin saqtalyp kelgen jáne Semeı oblysynyń kartasyna da túsken.

Sámen batyrdyń otbasynda tárbıelengen urpaqtyń bári derlik el men jerdi qorǵaýda shet qalmaǵan. Shejireshi Kúláısha Mákeıqyzynyń málimetine qara­ǵanda, Sámen batyrdyń úsh áıe­linen 10 ul týǵan. «Áke kórgen oq jonar» demekshi, Sámen uldarynyń arasynda Qapsalań, Tekebaı, Baı­serke ákelerimen birge talaı jo­ryqqa qatysyp, áıgili bolady. Batyrdyń jalǵyz qyzy Maqpal da erjúrektiligimen elge tanylady. Er-azamattar soǵysqa ketkende Maqpal Sámenqyzy aýyl­da qalǵan mal-jandy barymtashylardan qorǵap turady eken. Uldardaı qarýly, sadaq tartyp, at jalynda oınaıtyn shabandoz batyr qyz barymtashylarǵa qarsy shapqan soǵystyń birinde erlikpen qaza tabady. Dánen batyrdyń eki ulynyń – Álmes pen Sámenniń urpaqtary arasynda batyrlyq dástúrin jalǵastyrǵandar az bol­maǵan. Sámen batyrdyń aǵasy Álmes Dánenuly men onyń uly Qasabolat Álmesuly, t.b. jońǵarlarǵa qarsy shabýyldarda batyrdyń janynan tabylyp, erlikpen shaıqasqan.

Sámen batyrdyń urpaqtary­nan qara qyldy qaq jaratyn, jer daýy men jesir daýynda ádil tórelik etip, tarıhta aty qalǵan talaı bıler shyqty. Olar: Baıserke Sámenuly, Dıqanbaı Qapsalańuly, Dıqanbaıdyń uldary – Tásibek, Rústembek, Kelgenbaı jáne Samyltyr, Qarynbaı Tásibekuly, Abaıylda Kelgenbaıuly jáne t.b. edi. Din jolyn tutyp, qajyǵa bar­ǵan urpaqtary arasynda Kelgenbaı Dıqanbaıuly men Qarynbaı Tásibekulynyń aty atalady.

Sámen batyrdyń ólgen jyly jáne qazaǵa ushyraýy týraly ártúrli derek bar, olardyń birinde Ańyraqaı shaıqasy kezinde, ekinshisinde Arqarly asýynyń shyǵysynda 1 kúnde ­8 ret jekpe-jekke shyǵyp, jaý qolynan qaza boldy degen málimet berilse, úshinshi bir derekterde qartaıǵan shaǵynda óz ajalymen kóz jumdy delinedi. Ázirshe, bul derekti aıqyndaı túsý ýaqyt enshisinde qalyp tur. Qazirgi sámentanýshylar Ańyraqaı shaıqasynda qaza tapqan Sámen emes, botbaı rýynan shyqqan Sámet batyr Maılyuly ekenin dáleldep otyr. Sebebi Sámen batyr, shamamen, 1877 jylǵa qaraı kóz jumǵan.

Er esimi – el esinde demekshi, batyrdyń tabany tıgen jerlerde búgin de izi saırap jatqandaı. Almaty oblysynyń Kerbulaq aýdanynda «Sámen» atty aýyl jáne «Sámen qudyǵy», «Sámen taýy», «Sámen qystaýy» bar. Almaty oblysynyń Jambyl aýdanyndaǵy «Samsy» aýylynda 2003 jyly batyr babaǵa eskertkish ornatyldy. Osy jyly Almaty oblysynyń Kerbulaq aýdanynda Sámen batyrǵa arnalyp kúmbez turǵyzyldy. Taraz, Almaty qala­laryndaǵy kóshelerge, qazaq-qytaı shekarasyndaǵy zastavaǵa Sámen esimi berildi. Qazaq tarıhynda ózindik orny bar Sámen Dánenulynyń týǵan jerdi qorǵaý jolyndaǵy erlik isteri, batyrlyq ónegesi urpaqtan-urpaqqa jalǵasa bererine senim mol.

Aıtkúl MAHAEVA,

tarıh ǵylymdarynyń doktory, Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń professory