Tamyry tereń týyndy

«Otandastar» qorynyń jaýapty hatshysy, tarıh ǵylymdarynyń doktory Q.Qobylandın oqyrmandarǵa jol tartqan kitaptardyń tanystyrylymynda tarıhı-tanymdyq sıpatta jazylǵan belgili ǵalym Abdýsattor Nuralıevtiń «Tájikstandaǵy qazaqtar» atty jınaqtyń mańyzy erekshe ekenin aıtqan edi.

Abdýsattor Nuralıev – qazaq mek­tebinde oqyp, qazirgi Ál-Farabı atyn­daǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetin bi­tir­gen. Birneshe ǵylymı-tanymdyq jınaqtyń avtory. Fılologııa ǵylym­da­ry­nyń doktory, professor. Bir sózben aıtqanda, júregi qazaq dep soqqan azamat. Onyń bul týyndysy halqymyzǵa degen súıispenshiliginen týǵan. Munda ǵalym Tájikstandaǵy qazaqtardyń tarıhy men qonystanýy jaıynda tyń derekterdi baıandaıdy.

Aıtalyq, Tájikstanda «Moǵol», «Marǵulan» jáne taǵy basqa qazaq tilin­degi kóne ataýlar saqtalyp qalǵan. Bul eki halyq arasyndaǵy tarıhtyń tamyry tereńde ekenin zerdeleıdi. Áıgili tarıhshy Muhammed Haıdar Dýlatıdiń «Tarıh-ı Rashıdı» atty eńbeginde qazaqtardyń orta ǵasyrda osy aımaqta tirshilik etkeni týraly anyq sıpattaǵan. Sondyqtan A.Nuralıev «Tájikstandaǵy qazaqtar» kitabynda ataqty tarıhshynyń eńbegindegi mazmundy málimetterge tarıhı derek retinde toqtalǵan.

Sondaı-aq avtor Tájikstandaǵy qazaqtardyń kóship-qoný sebebine úńilip, olardyń etnostyq tarıhyn zertteýge nazar aýdarǵan. Osy maqsatta zertteýshi Tájikstandy mekendeıtin túrki tektes halyqtardyń tarıhy men olardyń etnostyq quramy jóninde qysqasha maǵlumat beredi. Tájik jerine birneshe ǵasyr buryn laqaı, qońyrat, qurama, dúrmen, qarluq, marqa sekildi birqatar túrik taıpalary qonys tepken. Bul taıpalardyń keıbiri bizge rýlyq shejire jaǵynan jaqyn.

Ásirese laqaılardyń qazaqtarǵa salt-dástúr, ádet-ǵuryp, folklory óte uqsas. Máselen, ǵalym laqaılardyń maqal-máteli, el aýzyndaǵy óleńderi, «joqtaý», «bata berý» sekildi salty qazaqqa meılinshe jaqyn ekenin aıtady. «Jýk aýryn nar kóterer, eldıń aýryn er kóterer» nemese «Iаrabezen (jarapazan) aıtyp keldık eshıgıńe, Qochqardaı ýl bersın Hýdaı beshıgıńe» degen-di qazaq tiliniń dıalektisi deýge saıady. Bir jaǵynan, laqaıdyń «Avzı jaman eldı býlǵaıdı, Aıaǵy jaman tordi býlǵaıdı», «Jalqaý qarab votırıb charchaıdı» degen maqaly bul tildiń qazaq tilinen kóp aıyrmashylyǵy joqtyǵyn kórsetedi.

Shynynda da, laqaı jurty týraly A.Nuralıevtiń eńbeginen bilip otyrmyz. Laqaılar «ózbek emespiz, laqaı degen halyqpyz» dep aıtady eken. Osy­dan-aq­ ­laqaılardyń arǵy tegi qazaq­qa baryp tireletin el ekenine kóz jetkizesiz. Sondaı-aq 1924 jylǵy halyq sanaǵynda Tájikstan men О́zbekstannyń ońtústiginde 40 myńnan asa qońyrat mekendegen. Bul az san emes. Qońyrattardyń basym bóligi Surhandarııa oblysynda, 4 myńǵa jýyǵy Tájikstannyń Qarataý darııa boıynda Iаvansýda, sondaı-aq Kafarnıhan jazyqtyǵyn jaılapty. Al Gýlshanıdiń «Tarıhı Hýmaıýn» (1909) atty eńbeginde Shyǵys Buharada 15 myń úı qazaq tirshilik etken dep jazady. Qazaqtarǵa jaqyn bul taıpalar ózbektermen, tájiktermen aralasý barysynda birtindep assımılıasııaǵa ushyraǵan. Al bólek shoǵyrlanyp qonystanǵan qandastarymyz ana tilin, salt-dástúrin, ulttyq ereksheligin jaqsy saqtaǵan.

Professor A.Nuralıev kitabynda tájik jerine qonystanǵan qazaqtardyń kóship-kelý jaǵdaıyn 5 kezeńge bólip qarastyrǵan. Birinshisi – XVI ǵasyrdyń basynda Shaıbanı han bastaǵan kóshpendi ózbekterdiń Maýerannahr men Aýǵanstanǵa jasaǵan joryǵy kezinde ózbek-qazaq atalǵan taıpalar quramynda birge kelgen qazaqtar. Bular dúrmen, qataǵan, naıman, qońyrat jáne t.b.taıpalar bolatyn. Olardyń birazy laqaı jurtymen jaqyn aralasyp, sińisip ketti. Ekinshisi – 1723 jyly qazaq jerine jasaǵan jońǵarlardyń shabýyly kezinde jaýdan yǵysyp, údere kóshken qazaqtardyń bir toby osynda kelip, olar Bohtar, Vahsh, Qorǵantóbe, Ǵıssar jerine qonystandy. Úshinshisi – keńes ókimeti qurylǵan 20-jyldary el ishindegi dáýletti adamdar men din qaıratkerlerdi qýdalaý naýqany bastalǵanda, olar otbasy men mal-janyn aman saqtap qalý úshin Aýǵanstanǵa qaraı bet aldy. Sóıtip, olar qazirgi ońtústik Tájikstan aımaǵymen aýa kóshti. Bul kóshtiń birazy shekara jabylǵanǵa deıin ótip ketedi. Al shekaradan óte almaǵan qazaqtar amalsyzdan tájik jerindegi Qorǵantóbe, Vahsh alabyn mekendeıdi. Munda qazaqtar mal sharýashylyǵymen, eginshilikpen aınalysyp, jergilikti halyqpen qoıan-qoltyq aralasady. Tórtinshisi – 30-jyldardaǵy qoldan jasalǵan ashtyqtan bala-shaǵasyn aman saqtap qalý úshin biraz qazaq otbasy Aýǵanstan, Iran, Qytaıǵa qaraı kóshti. Solardyń birazy Tájikstannyń Ǵıssar alabyna kelip, qonys tepken. Alys joldan aryp-ashyp kelgen qandastarǵa tájikter qolyndaǵy barymen bólisip, kómek kórsetken. Besinshisi – 30-jyldardyń ortasyndaǵy qýǵyn-súrginnen boı tasalaǵan aǵaıyndardyń shaǵyn toby Tájikstandy kelip panalady.

Sonymen zamannyń túrli teperishi­nen tájik jerine qonystanǵan qazaqtar­dyń jalpy sany 70 myńnan asqan eken. Olar Tájikstannyń Hotlan oblysyn­daǵy Vahsh, Farhar, Kýlıab, Iаvan, Jyly­kól aýdandarymen qatar Qyzylsý, Ga­raý­tı eldi mekenderinde, sondaı-aq Ǵıssar óńiriniń keıbir aýdandaryna qonystanyp, bos jatqan jerlerdi ıge­rip, aýyl sharýashylyǵymen aına­lysqan.

Shyndyǵynda, tájik aǵaıyndar qazaqtardy jatsynbaı baýyryna tartyp, qamqorlyq kórsetken. Tájikstanǵa taǵdyr aıdap, qonys tepken adamdardyń arasynda Samarqan medreselerinde oqyǵan bilimdi azamattar az bolma­ǵan. Sonymen birge qazaqtar turǵan eldi mekenderdiń basshylyǵyna bıler ta­ǵaıyndalǵan. Buqara ámiriniń keńesshisi S.Gýlshanıdiń «Tarıhı Hýmaıýn» (1909) atty eńbeginde Ǵıssar bektigi qazyna­shysynyń dápterinde 7 bıdiń aty jazyl­ǵan eken. A.Nuralıev bı degen ataý tek qazaqtarda qoldanylǵanyn aıtady. 1989 jylǵy esep boıynsha Tájikstanda 12 myńnan asa qazaq bolǵan. Olar halyq sharýashylyǵynyń barlyq salasyn­da eńbek etken. Solardyń ishinde laýa­zymdy qyzmet atqarǵan azamattar da bar. Ásirese Tájikstan KSR Joǵar­ǵy keńesiniń 1-shaqyrylymynyń (1938–1947) depýtaty K.Sársenbaev, 1924–1926 jyl­dary Tájikstan avtonomııa­ly keńes respýblıkasynyń Ishki ister halyq komıssary bolǵan A.Iаrmu­ham­­medovti erekshe aıtýǵa bolady. A.Iаr­mu­hammedov – Tájikstanda eleý­l­i iz qal­dyrǵan qaıratker. Keıin Qazaqstanǵa oralyp, týǵan elinde de laýazymdy qyzmet atqardy. Sondaı-aq Tájikstanda kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri Temirbek Júrgenov te eńbek etti. Ol 1928–1930 jyldary Tájikstannyń qarjy komıssary, Ortalyq statıs­tıka basqarmasynyń basshysy bolyp istedi. T.Júrgenov Tájikstanda jazýshy S.Aınımen tanysady. Bul qalamger Buqaradaǵy «Kókiltash» med­resesinde ataqty aqyn, aýdarmashy T.Iztileýulymen qatar oqyǵan. 1934 jyly «Shahnamanyń» 1000 jyldyǵy toılanady. Sonda Temirbek Júrgenov «Shahnamany» qazaq tiline T.Iztileýuly ǵana aýdara alady dep S.Aınıge aıtady. Turmaǵambet Iztileýuly T.Júrgenovtiń tikeleı usynysymen áıgili dastandy túpnusqadan tikeleı aýdarǵan.

Sondaı-aq kitapta Tájikstandaǵy qazaqtardyń ishinde elge talantymen tanylǵan Álshekeı kúıshi, Baı Ishan, aqyn Shanaıuly, Saǵıdolla molda, músinshi K.Jumaǵazın, R.Ábdıev, dáriger-ǵalym Ǵ.Esenǵalıeva sekildi biregeı tulǵalar týraly baıandalǵan. Tájikstandaǵy qazaqtar jol salý, kanal qazý, dalaǵa sý shyǵarý, elektr stansalaryn salý, taǵy basqa da sharýashylyq salalarynda eńbek etken. Sonymen birge Tájikstannan Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa júzdegen qazaq azamaty áskerge alyndy. Solardyń kóbi maıdannan oralmaǵan. Máselen, avtor osy jınaǵynda Keńes Odaǵynyń batyry Chýtak Orazovtyń ulty qazaq ekenin jazady. Biraq qujatynda ózbek dep jazylǵan eken. Sondaı-aq «Dańq» ordeniniń tolyq ıegeri Asad Hasanov pen I, II dárejeli «Dańq» ordenin alǵan Ergen Ǵafýrovtyń soǵystaǵy erlikterine de toqtalǵan.

Jalpy, Tájikstandaǵy qazaqtar kóp shoǵyrlanǵan aımaqtarda ulttyq salt-dástúr, án-kúı men jyraýlyq óneri jaqsy damyǵan. Alaıda aqyn, jyrshy, dombyrashylardyń shyǵarmashylyǵyn zerttegen eshkim bolmaǵandyqtan, kóbi­niń esimi eleýsiz qaldy. Bir ǵana Álshekeı kúıshiniń 70-ke tarta kúıi bolǵan eken. Onyń bizge 10-ǵa jýyq kúıi jetti. Daryndy kúıshiniń shyǵarmalary týraly kórnekti qalamger, ǵalym Aqseleý Seıdimbek joǵary baǵa bergeni belgili.

Tájikstan jerine negizinen qazaqtar túrli zulmat kezeńderinde qazirgi Mań­ǵys­taý, Aqtóbe, Qyzylorda oblys­tarynan aýyp barǵan.

1992–1998 jyldary Tájikstandaǵy saıası jaǵdaıǵa baılanysty 10 myńnan astam qandasymyz táýelsizdigin alǵan atajurtyna qonys aýdardy. Búginde Tájikstanda 2 myńǵa tarta qazaq tura­dy. 2002 jyly «Tájik-Qazaq» dostyq qoǵamy qurylǵan. Sonyń aıasynda «Báı­terek» mádenı ortalyǵy jumys isteıdi.

Tujyrymdap aıtqanda, aıtýly ǵalym Ab­dýsattor Nuralıevtiń «Tájik­stan­­daǵy qazaqtar» atty kitaby – eki eldiń tarıhı tamyry tereńde ekenin baıanda­ǵan qundy eńbek.

Muhtar QAZYBEK,

jazýshy