Qazaqstandyq oqý-aǵartý, ǵylym jáne joǵary bilim qyzmetkerleri salalyq kásipodaǵynyń qurylǵanyna bıyl – 100 jyl. Bul mańyzdy datanyń Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev jarııalaǵan «Jumysshy mamandyqtar jylymen» tuspa-tus kelýi aıryqsha mańyzǵa ıe.
Salalyq uıym jylnamasy
Salalyq kásipodaqtyń 100 jyldyǵy el tarıhyndaǵy taǵy bir eleýli belespen – Qazaqstandaǵy kásipodaq qozǵalysynyń 120 jyldyq mereıtoıymen qatar atap ótilip jatyr. Bul – eńbekshil el tarıhynyń tutas bir ǵasyrlyq shejiresin ǵana emes, urpaqtar sabaqtastyǵy men qoǵamdyq sananyń ósý jolyn aıshyqtaıtyn aıtýly kezeń.
Elimizde kásipodaq qozǵalysynyń alǵashqy qarlyǵashtary HH ǵasyrdyń basynda boı kórsetti. 1905 jyly Qaraǵandy oblysyndaǵy Ýspen mys kenishinde jumysshylar odaǵy qurylyp, ol elimizdegi alǵashqy resmı kásipodaq uıymy retinde tanyldy. Bul tarıhı sát qarapaıym eńbek adamdarynyń uıymdasqan kúshiniń bastamasy boldy.
Ol dáýirde eńbek jaǵdaıynyń aýyrlyǵy men áleýmettik teńsizdik jumysshylardy birigýge, óz quqyqtary men kásibı múddelerin qorǵaýǵa májbúr etti. Ekonomıkalyq jáne turmystyq qıyndyqtardy eńserý úshin ujymdasa áreket etýdiń mańyzy arta tústi. Osylaısha, kásipodaq tek uıym emes, ádilet jolyndaǵy senimdi qorǵanǵa aınaldy.
Salalyq kásipodaq qozǵalysynyń alǵashqy naqty qadamdary 1924 jyldyń mamyr aıynda ótken úshinshi respýblıkalyq kásipodaq konferensııasynda kórinis tapty. Bul jıynda eldegi kásipodaq qurylymyn damytý, túrli sala qyzmetkerleriniń múddesin qorǵaıtyn respýblıkalyq uıymdar qurý máselesi qaraldy. Atap aıtqanda, aǵartý qyzmetkerleriniń respýblıkalyq kásipodaq komıtetin qurý týraly sheshim qabyldandy.
Elimizdegi bilim jáne ǵylym qyzmetkerleri salalyq kásipodaǵynyń resmı tarıhy 1925 jyldyń 21-24 mamyry aralyǵynda Qyzylorda qalasynda ótken Qazaq AKSR-i aǵartý qyzmetkerleriniń alǵashqy sezinen bastaý alady. Bul sezd – aǵartý isi mamandarynyń birigip, ortaq maqsat jolynda bas qosqan tarıhı jıyny ǵana emes, bolashaq kásipodaqtyń irgetasyn qalaǵan mańyzdy kezeń.
Búginde ǵasyrlyq joldy artqa tastaǵan bilim jáne ǵylym qyzmetkerleriniń salalyq kásipodaǵy ýaqyt kóshinen qalmaı, zaman talabyna saı jańaryp, ustazdar men ǵylym ókilderiniń senimdi tiregine aınalyp otyr.
Kásipodaq ǵasyrlyq tarıhynda qundy tájirıbelerdi qalyptastyryp, sala qyzmetkerleriniń áleýmettik-eńbek quqyqtary men múddelerin qorǵaýǵa zor úles qosyp, elimizdegi eń úlken qoǵamdyq uıymǵa aınaldy. Kásipodaq qozǵalysynyń tutastyǵy men birligin saqtap, sala qyzmetkerleriniń quqyqtaryn qorǵaýdaǵy jumystary óz nátıjesin berip, elimizdegi eńbek naryǵyn nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan aıshyqty qadamdar atqaryldy. Kezinde revolıýsııalyq qarsylyqtyń tiregi bolǵan kásipodaqtar búginde eńbek adamynyń úni men múddesin syndarly dıalog arqyly jetkizetin yqpaldy qoǵamdyq kúshke aınaldy. Bul ózgeris – qoǵamnyń damý deńgeıiniń, sosıomádenı transformasııasynyń naqty kórsetkishi.
2024 jylǵy 26 maýsymda ótken Salalyq kásipodaqtyń kezekti XV sezi uıym tarıhyndaǵy mańyzdy belesterdiń biri boldy. Bul jıynda kásipodaqtyń aldaǵy damý strategııasy bekitilip, qyzmetiniń basym baǵyttary men naqty mindetteri aıqyndaldy.
Kásipodaq músheleriniń quqyǵyn qorǵaý – basty nazarda
Kásipodaq qyzmetiniń negizgi baǵyttarynyń biri – quqyq qorǵaý jumysy, kásipodaq múshelerin qorǵaý tásilderiniń biri – ótinishtermen jáne quqyqtyq keńestermen qamtamasyz etilgen júıeli jumys. 2024 jyly kásipodaqqa 34 201 ótinish kelip tústi. Sonyń ishinde eń kóp kóterilgen másele – eńbekaqyǵa qatysty (13 382 ótinish), al 2 753 ótinish eńbek jáne ujymdyq sharttardyń oryndalmaýyna baılanysty boldy.
Quqyqtyq kómek kórsetý isinde kásipodaqtyń kásibı zańgerleri úlken ról atqarady. 2024 jyly zańgerler tarapynan eńbek daýlaryn sheshý, kelisý komıssııalaryna qatysý, sotqa deıingi qoldaý kórsetý boıynsha 717 jaǵdaı tirkeldi. Sonyń ishinde 52 is sotqa jetip, 24 zańsyz jumystan bosatylǵan kásipodaq múshesi óz jumys ornyna qaıta ornalasty.
Qoǵamdyq baqylaý – quqyqtyq qorǵaýdyń pármendi ári tıimdi tetigi. 2024 jyly kásipodaqtyń aralasýymen eńbek zańnamasynyń oryndalýyna 2 653 qoǵamdyq baqylaý sharasy júrgizilip, 4 828 zańbuzýshylyq anyqtaldy. Olardyń ishinde 1 355-i eńbekaqy tóleýge, 1 419-y eńbek qatynastaryn resimdeýge, 464-i jumys jáne tynyǵý ýaqytyna qatysty boldy. Jalpy quqyq buzýshylyq qurylymynda eńbek qatynastaryn rásimdeý (29,4%), eńbekaqy tóleý (28%) birinshi orynda.
Kásipodaqtyń quqyqtyq qyzmeti naqty ekonomıkalyq nátıje de beredi. 2024 jyly kásipodaq múshelerine zańsyz ustalǵan nemese tólenbegen qarajattyń jalpy kólemi 759 740 904 teńgeni qurady. Jalpy quqyqtyq qyzmettiń ekonomıkalyq tıimdiligi 2 355 423 388 teńgege jetti. Bul – kásipodaqtyń eńbek adamyn qorǵaýdaǵy qarjylaı tıimdiligin kórsetetin mańyzdy kórsetkish.
Eńbek qaýipsizdigi – basym baǵyt
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń 2025 jyldy «Jumysshy mamandyqtary jyly» dep jarııalaýy – eńbek adamynyń mártebesin kóterýge jáne olardyń qaýipsiz eńbek etý quqyǵyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan mańyzdy bastama. Osyǵan oraı, Salalyq kásipodaq eńbek qaýipsizdigi men eńbekti qorǵaý baǵytyndaǵy jumystardy júıeli túrde júzege asyryp keledi.
Bıylǵy 1 qańtardaǵy málimetke sáıkes, bilim berý mekemelerinde kásipodaq qatysýymen 8 305 óndiristik keńes quryldy. Bul ótken jylmen salystyrǵanda 283 keńeske artyq, ıaǵnı eńbek ujymdaryndaǵy qaýipsizdik mádenıeti nyǵaıa tústi.
Sonymen qatar tehnıkalyq eńbek ınspektorlarynyń sany artyp, 2024 jyly olardyń qatary 8 424 adamǵa jetti. Inspektorlar men óndiristik keńesterdiń bastamasymen 5 024 tekserý júrgizilip, 2 142 eńbek qaýipsizdigi talaptarynyń buzylýy anyqtaldy. Onyń 1 920-sy joıylyp, naqty sharalar qabyldandy.
Eńbek jaǵdaıyn jaqsartýda kásipodaq bastamalary naqty nátıje berýde. Tekserý júrgizilgen nysandardyń ǵımarattary men qurylystarynyń tehnıkalyq jaǵdaıy qanaǵattanarlyq deńgeıde. 2024 jyly ólimmen aıaqtalǵan jazataıym oqıǵalar tirkelmegeni – oń ózgeristerdiń aıǵaǵy. Alaıda jaraqat alý jaǵdaılary (jeńil – 5, aýyr – 23) oryn alǵan, bul kásipodaq tarapynan aldyn alý sharalaryn kúsheıtý qajet ekenin kórsetedi.
Áleýmettik áriptestik – tıimdi tetik
Memleket basshysy Q.Toqaev eńbek qatynastaryn retteýde kásipodaqtardyń medıatıvti róline erekshe toqtalyp: «Kásipodaqtardyń dánekerligi men medıasııa arqyly eńbekkerler men jumys berýshilerdiń teń quqyly dıaloginiń arqasynda ǵana eńbek qatynastaryn tıimdi retteýge bolady», dedi.
Bul qaǵıdany basshylyqqa ala otyryp, Salalyq kásipodaq pen Oqý-aǵartý jáne Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrlikteri arasynda áleýmettik áriptestik týraly salalyq kelisimderge qol qoıyldy. Bul qujattar áleýmettik áriptestik ınstıtýttarynyń biri retinde sala qyzmetkerleriniń eńbek, áleýmettik-ekonomıkalyq quqyqtary men zańdy múddelerin, sondaı-aq jumys berýshilerdiń de quqyqtary men múddelerin qorǵaý baǵytynda naqty mindetterdi kózdeıdi.
Búginde kásipodaq uıymynyń bastamasymen ártúrli deńgeıde (oblystyq – 21, qalalyq jáne aýdandyq – 113) jáne eńbek ujymdarynda 7 231 ujymdyq shart jasalǵan. Bul qujattar eńbekkerlerdiń jalaqysy, eńbek jaǵdaıy, áleýmettik qoldaý sekildi máselelerdi naqty retteıdi. Kásipodaqtar olardyń oryndalýyn qadaǵalap, qajet bolsa, ózgerister engizý týraly usynystar beredi.
Sıfrlyq dáýir – jańa mindetter
Qazirgi ýaqytta kásipodaq qyzmeti jańa damý kezeńine qadam basyp otyr. Jańa áleýmettik-ekonomıkalyq reformalar, eńbek naryǵyndaǵy ózgerister, sıfrlandyrý úderisteri kásipodaqtan tıimdi, jedel jáne ashyq jumys isteýdi talap etedi.
Kásipodaq uıymdary quqyqtyq saýattylyqty arttyrý, eńbek daýlarynyń aldyn alý, kelissóz mádenıetin damytý, qoǵamdyq baqylaý tetikterin jetildirý sekildi baǵyttardy jańasha kózqaraspen qolǵa alýda. Eń bastysy – sala qyzmetkerleriniń ómir súrý sapasyn arttyrý, áleýmettik turaqtylyqty qamtamasyz etý jáne ádiletti eńbekaqy tóleý júıesin qalyptastyrý.
Sıfrlyq sheshimder men zamanaýı tehnologııalardy paıdalaný – kásipodaq qyzmetiniń basty basymdyqtarynyń biri. Bul – uıym men kásipodaq músheleri arasyndaǵy baılanysty nyǵaıtyp, kórsetiletin qyzmet sapasyn arttyrýǵa jol ashady.
Kásipodaqtyń búgingi qyzmeti – tek quqyqtyq kómekpen, ujymdyq sharttarmen nemese tekserý aktilerimen shektelmeıtin keń aýqymdy jumys. Qoǵamdaǵy eńbek mádenıetin qalyptastyratyn, ádiletti eńbekaqy júıesin jetildiretin, jumysshylardyń qaýipsizdigi men ál-aýqatyn qamtamasyz etetin keshendi qozǵalys.
Sıfrlyq transformasııa, áleýmettik áriptestik pen quqyqtyq saýattylyqty arttyrý – kásipodaqtyń aldaǵy jumysynyń jańa baǵdaryn aıqyndap otyr. Bul – eńbek adamynyń daýysy estilýi úshin, ádilet saltanat qurýy úshin jasalyp jatqan mańyzdy betburys ekeni daýsyz.
Aıgúl MUQAShEVA,
Qazaqstandyq oqý-aǵartý, ǵylym jáne joǵary bilim qyzmetkerleri salalyq kásipodaǵynyń tóraǵasy