Men kóptegen batyrlardyń ómirbaıanymen tanysý qurmetine ıe boldym. Biraq solardyń arasynda Qaraǵandy oblysy Aqtoǵaı aýylynyń qarapaıym jigiti Zeınolla Súleımenuly Baıjasarovtyń erlik pen eńbek joly erekshe. Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta jeti maıdan shebinde Máskeýdi qorǵaýdan bastap, Berlındi baǵyndyrýǵa deıingi aralyqta jaýǵa qarsy shaıqasqan.
Zeınolla Baıjasarov Qorǵanys Halyq komıssary K.Voroshılovqa arnaıy hat jazyp, 1939 jyldyń kúzinde Qyzyl armııa qataryna shaqyryldy. Ekinshi dúnıejúzilik soǵysty serjant ataǵymen qarsy aldy. Onyń alǵashqy jaýyngerlik mindeti – atqysh-jyldam bombalaýshy radıo operatory qyzmeti boldy. Soǵystyń alǵashqy kúnderinde serjant Baıjasarov jaýyngerlik ushýlar jasap, alǵa jyljyp kele jatqan fashıstik áskerlerdiń kolonnalaryn bombalady. Alaıda soǵysta Zeınollanyń áýede ǵana emes, jerde de soǵysýyna týra keldi.
1941 jyldyń jazyndaǵy qatal shaıqastarda ol qyzmet etken bólimder úlken shyǵynǵa ushyrady. Serjant Baıjasarov jaıaý ásker bólimshesi qatarynda jaýdy jaıratýdy jalǵastyrdy. 1941 jyldyń aıaǵynda ol Máskeýdi qorǵaýǵa qatysty. Sol shaıqastarda kórsetken erligi úshin ol alǵashqy jaýyngerlik nagradasy – «Batyldyq úshin» medalimen, sondaı-aq «Máskeýdi qorǵaǵany úshin» medalimen marapattaldy. Bul marapattar onyń jeke erliginiń alǵashqy dáleli boldy.
Onyń áskerı jolynyń erekshe epızody – Batys maıdanynyń arnaıy jasaǵyndaǵy qyzmet. 1941-1942 jyldyń qysynda, jaý Máskeýge qaraı umtylǵan kezde Baıjasarov óz erkimen jaý tylyna tereń reıdter jasaý maqsatynda qurylǵan arnaıy otrıadqa qabyldandy. Jaýyngerlerge parashıýtpen sekirý, kommýnıkasııadaǵy dıversııa, barlaý jáne jaýǵa kenetten soqqy berý úıretildi. Bul Qyzyl armııanyń arnaıy kúshteriniń alǵashqy otrıadtary edi. Dál osyndaı dıversııalyq mektepte (9903 áskerı bólim) áıgili partızan Zoıa Kosmodemıanskaıa arnaıy tapsyrmalarǵa daıyndalǵany kezdeısoq emes. Qazaq perzentiniń aty ańyzǵa aınalǵan Zoıamen birdeı daıyndyqtan ótkeni onyń táýekel men jaýapkershilik deńgeıiniń joǵary ekenin baǵamdaýǵa bolady. Baıjasarov ómir súrý jáne barlaý mektebinen ótip, maıdan shebinen tys qaýipti tapsyrmalardy oryndaýǵa qatysty: kópirler men joldardy buzdy. Bul erekshe maqsat tájirıbesi ony qataıtyp, eń tótenshe jaǵdaılarda batyl jáne ózdiginen áreket etýge úıretti.
Máskeý mańyndaǵy nemis áskerleri jeńilgennen keıin Qyzyl Armııa shabýylǵa shyqty. Baıjasarov maıdan shebinde birneshe quramany aýystyrdy. Ol jeti maıdanda shaıqasty: Ortalyq, Batys, Kalının, Stalıngrad, Voronej, 1-Ýkraın jáne 1-Belarýs. Shyn máninde, onyń jaýyngerlik joly barlyq negizgi soǵys maıdanyn qamtydy. 1942 jyldyń jazy. Batys maıdanynyń erekshe maqsattaǵy otrıadynyń úzdik jaýyngerleriniń qatarynda Zeınolla ofıserlik kýrstarǵa jiberilip, keıin atqyshtar bólimderiniń quramynda shaıqasty. 1942 jyly shildede Iýhnovtyń janynda (Máskeýdiń batysynda) qorǵanys shaıqastary bastaldy. Bizdiń keıipkerimiz kishi leıtenant sheninde 116-atqyshtar dıvızııasynyń 656-atqyshtar polkiniń vzvodyn basqardy. Shaıqastyń birinde Shahovo aýylynda onyń vzvody jaý basyp alǵan eldi mekenge birinshi bolyp kirdi. Kóshedegi shaıqasta kishi leıtenant Baıjasarov jeke batyldyqtyń úlgisin kórsetti, jaýdyń bes sarbazynyń kózin joıdy. Bul shaıqas aýyr boldy. Alaıda Zeınolla basqaratyn vzvod berilgen buıryqty oryndady. Sol kezeńdegi marapattaý paraǵynda «joldas Baıjasarov batyrlyq pen batyldyq tanytty – Shahovo aýylyna birinshi bolyp kirip, bes nemis basqynshysyn jeke ózi joıdy» dep jazylǵan. Osy erligi úshin oǵan «Qyzyl Juldyz» ordeni berildi. (ony I dárejeli «Otan soǵysy» ordenine usynylǵanymen, marapattaý komıssııasy «Qyzyl Juldyz» ordenin berýge sheshim qabyldapty.) Qalaı bolǵanda da, jas ofıser úshin bul alǵashqy jaýyngerlik orden boldy. Shaıqas kezinde joldastarynyń ómirin saqtap qaldy, operasııanyń sáttiligi qamtamasyz etildi.
Iýhnov mańyndaǵy shaıqastan keıin Zeınolla Baıjasarov qyzmet etken 116-dıvızııa ońtústikke qaraı Stalıngradqa kóshirildi. Osy ýaqytqa deıin Zeınolla atqyshtar rotasynyń komandırine deıin kóterildi. Stalıngrad shaıqasynyń otty qazanynda ol taǵy da aldyńǵy qatarda shaıqasty.
1942 jyldyń qazan aıynyń sońy, Stalıngradtyń soltústik-batys sheti. Onyń rotasyna 110 belgisi bar bıiktikte jaýdyń kúshti DZOT-yn (uzaq merzimdi atys núktesi) ıemdenýge buıryq berildi. Túnde leıtenant Baıjasarovtyń basshylyǵymen jaýyngerler bekiniske jasyryn kirip, tez granatalardy laqtyryp, DZOT-ty basyp aldy. Tańerteń tapsyrma oryndaldy, mańyzdy bıiktik keńes áskerleriniń baqylaýyna ótti. Biraq Zeınolla keýdesinen aýyr jaraqat alyp, ıyǵynyń súıegi synǵan edi. Rota da úlken shyǵynǵa ushyrady: búkil rotadan tek tórt sarbaz tiri qaldy. Olar da jaraqat aldy. Jaralanǵanyna qaramastan Baıjasarov sanaýly jaýyngerimen birge DZOT-ty ustap turyp, jaýdyń shabýylyna qarsy toıtarys berdi. Leıtenant Baıjasarov qansyrasa da, shepti jaýǵa bermedi. Ol eger fashıster DZOT-qa basyp kirse, qolyndaǵy granatasymen jaýmen birge ózin-ózi jaryp jiberýge sheshim qabyldaǵan-dy. Tek túnde olarǵa qosymsha kúsh jetti. Es-tússiz kúıinde qarýlasastarynyń kómegimen Zeınolla maıdan dalasynan shyǵaryldy.
Ol «Stalıngradty qorǵaǵany úshin» laıyqty medalin aldy. Biraq odan da mańyzdysy, ol jáne onyń sarbazdary Edil boıynda jasaǵan tabandylygy arqyly jalpy Jeńiske úles qosty. Keıin Baıjasarovtyń ózi: «Meniń Stalıngrad shaıqasyna qatysýym osylaı aıaqtaldy», - deıdi.
Zeınolla Baıjasarov Kalınındegi, sodan keıin Ýlıanovskidegi aýrýhanalarda emdelip, kúrdeli saýyqtyrý kezeńinen ótti. 1943 jyldyń kókteminde ol maıdanǵa attandy. Áýeli Voronej maıdanyna jiberilip, sol jyldyń jazynda Kýrsk mańyndaǵy nemis tank áskeriniń shabýylyna toıtarys berýge kirisedi.
Z.Baıjasarov ataqty Kýrsk shaıqasyna general P.S. Rybalko basqarǵan aty ańyzǵa aınalǵan 3-gvardııalyq tank armııasynyń quramynda qatysady. Sol shaıqastardyń ortasynda tank korpýsynyń komandıri general-maıor M.Zınkovıchtiń armııa generaly Rybalko úshin barlyq buıryqtaryn shıfrlaýdy Baıjasarovqa jeke senip tapsyryldy. Onda Prohorov órisi men sheksiz daladaǵy shaıqastyń otty quıynynda ol taǵy da óziniń batyldyǵyn kórsetedi. Keńes áskeri shabýylǵa kóshkennen keıin, Baıjasarov qarýlastarymen birge Ýkraına jerin basqynshylardan bosatady, qalalar men aýyldardy azat etedi. Osy shaıqastardaǵy erligi úshin Zeınolla Súleımenuly taǵy bir «Batyldyq úshin» medalimen marapattaldy. Bul – erekshe qaharmandyq belgisi degen sóz.
1944 jylǵa qaraı maıdan Batysqa qaraı jyljydy. Kýrsk doǵasy men Ýkraınanyń sol bóligi azat etilgennen keıin Keńes áskerleri Polsha shegine jetti. Osy kezeńde Zeınolla Baıjasarov kezekti jaralanǵannan keıin taǵy da tank bólimderiniń quramynda boldy. Onyń jan-jaqty daǵdylary áser etti: radıo operatorynyń tájirıbesi, mobıldi toptarda áreket etý qabileti. Ol batalonnyń baılanys bastyǵy qyzmetine jiberildi. Osylaısha onyń aty ańyzǵa aınalǵan «Revolıýsııalyq Mońǵolııa» 44-gvardııalyq tank brıgadasynda qyzmet etýi bastaldy. Bul baılanys erekshe boldy: Berdıchevtiń 44-gvardııalyq tank brıgadasy sol kezdegi keńestik Qarýly kúshter tarıhyndaǵy eń áıgili, eń ordendi brıgada boldy. Onyń týynda «Lenın», «Qyzyl Tý», «Sývorov», «Kýtýzov», «Bogdan Hmelnıskıı», «Qyzyl Juldyz» ordenderi, sondaı-aq odaqtas Mońǵol Halyq Respýblıkasynyń nagradalary, «Sýhe-bator» ordeni jáne «Jaýyngerlik Qyzyl Tý» jarqyrady. Brıgadaǵa «Revolıýsııalyq Mońǵolııa» qurmetti ataýy berilgeni beker emes. Mundaı dańqty bólimde baılanys bastyǵy retinde qyzmet etý, úlken mártebe jáne úlken jaýapkershilik. Baıjasarov tankıstermen birge búkil Polshany júrip ótti. 1944 jyldyń jazynda 1-Ýkraın maıdanynyń áskerleri Vısla ózenin basyp alyp, polıak jerindegi Sandomır kópirine shyqty. Osy aýyr shaıqastarda Zeınolla Súleımenuly brıgada qolbasshylyǵynyń bólimshelermen úzdiksiz baılanysyn qamtamasyz etti, al baılanyssyz tanktik reıdti júzege asyrý múmkin emes. Ol polıak qalalaryn azat etýge qatysty. Ýkraınany azat etýdiń sońǵy kezeńinde jáne polıak naýqanynda jaýyngerlik mindetterdi tamasha oryndaǵany úshin Baıjasarov II dárejeli «Otan soǵysy» ordenimen marapattaldy.
1945 jyldyń basynda 1-Belarýs maıdanynyń quramynda Zeınolla Baıjasarov qyzmet etken gvardııalyq tank brıgadasy Vıslo-Oder operasııasy kezinde batysqa qaraı jyljydy. Tankter Berlınge qaraı umtylyp, jol boıyndaǵy qalalardy jaýdan bosatty. 1945 jyldyń qańtarynda keńes áskerleri Polsha astanasy Varshavany azat etti. Zeınolla Súleımenuly bul kúndi jaýyngerlik sapta qarsy alyp, «Varshavany azat etkeni úshin» medalimen marapattaldy. Ol Eýropanyń jartysyn soǵys joldarymen júrip ótti dep aıtýǵa bolady.
1945 jyldyń kókteminde Berlın operasııasyna 44-gvardııalyq tank brıgadasy qatysty. Osy ýaqytqa deıin Baıjasarov brıgadanyń baılanys bastyǵy qyzmetinde boldy. Zeınolla tikeleı radıo baılanysyn jáne tank armııasynyń shtaby men maıdan korpýstary arasynda shıfrlanǵan almasýdy qamtamasyz etti. Shyn máninde, ol eń qupııa buıryqtardy jedel jetkizýge jaýapty boldy. Bul senim deńgeıi otandasymyzdyń joǵary kásibıligi men senimdiligi joǵary ekendigin kórsetedi.
1945 jylǵy 9 mamyrdy «Revolıýsııalyq Mońǵolııa» tank brıgadasy Berlınde qarsy aldy. Dál sol jerde Zeınolla Baıjasarov jeńilgen Germanııanyń astanasynda jaýyngerlik jolyn aıaqtady. Berlın operasııasyna qatysqany úshin ol «Berlındi alǵany úshin» medalimen marapattaldy. Búkil soǵystyń nátıjesinde barlyq jeńimpaz maıdangerler sııaqty «Germanııany jeńgeni úshin» medalimen marapattaldy. Soǵystyń ár kezeńi Zeınolla Baıjasarov úshin jaýyngerlik ordenmen nemese medalmen aıqyndaldy: «Qyzyl Juldyz» ordeni, eki ret «Batyldyq úshin» medali, II dárejeli «Otan soǵysy» eki ordeni, «Máskeýdi qorǵaǵany úshin», «Stalıngradty qorǵaǵany úshin», «Varshavany azat etkeni úshin», «Berlındi alǵany úshin» medaldary... Zeınolla Súleımenulynyń jeńisine qosqan jeke úlesiniń aýqymy boıynsha ony Halyq batyry dep ataýǵa bolady.
1980 jyly Jeńistiń 35 jyldyǵyna oraı Zeınolla Súleımenulyna keńes soǵys ardagerleri komıteti tóralqasynyń atynan erekshe estelik medal tabystaldy. Bul medalǵa ańyzǵa aınalǵan tulǵalar qol qoıdy: eki ret Keńes Odaǵynyń batyry, armııa generaly P.I.Batov jáne áıgili ushqysh Alekseı Maresev – batyldyqtyń rámizine aınalǵan ańyz adam. Jeti maıdannyń kishipeıil sarbazy Baıjasarov úshin bul estelik syılyq onyń esimderin qurmetpen aıtqan adamdardan alǵan qaharmandyq moıyndaýdyń belgisi edi.
Soǵys aıaqtalyp, Zeınolla Baıjasarov eline batyr keıpinde oraldy. Endi ol kúsh-jigerin beıbit ómirge, jumysqa jáne otbasyna arnady. Onyń qasynda jubaıy Kúlzada (Roza) Musahanqyzy Baıjasarova boldy. Ádette ár myqty tulǵanyń artynda kúshti tyl bar deıdi emes pe. Roza Musahanqyzy soǵys kezinde de, odan keıin de Zeınollanyń senimdi tyly bola bildi. Olar birge uzaq, berekeli ómir súrdi. Soǵystan keıingi jyldary Zeınolla Súleımenuly óziniń tájirıbesin jastardyń boıyna sińirdi, ardagerler uıymynda qyzmet etip, árqashan qarapaıymdylyq pen jaýapkershiliktiń úlgisi bola bildi.
Ol jubaıymen birge tórt balasyn eńbekqor jáne bilimdi naǵyz azamat etip tárbıeledi. Olardyń ekeýi ǵylym kandıdattary, bireýi ýnıversıtette dosent boldy. Ekeýi ómirdi Otanǵa qyzmet etýmen baılanystyrdy: bireýi podpolkovnık shenine deıin kóterilse, ekinshisi mılısııa general-maıory boldy.
Zeınolla Baıjasarovtyń ómirbaıanynyń ár beti – batyldyq sabaǵy. Ol dańq izdemedi, ózin batyr dep sanamady. Ol jaı ǵana sarbazdyń mindetin adal atqardy. Dál osyndaı qarapaıym sarbazdardyń arqasynda jeńiske jettik. Jeńistiń 80 jyldyǵy qarsańynda Zeınolla Baıjasarov pen onyń sandaǵan qarýlastarynyń ómiri urpaq úshin patrıotızmniń aıqyn úlgisi bolyp qala beredi.
Mundaı batyrlardy eske alý – bizdiń qasıetti mindetimiz. Búgin Zeınolla Baıjasarov týraly áńgime bir maıdangerge kórsetilgen qurmet qana emes, beıbit ómirdiń qandaı baǵamen kelgenin bárimizge eske salady. Jas urpaqqa soǵys týraly, maıdanger batyrlar týraly shyndyqty jetkizýimiz kerek. Zeınolla Súleımenulynyń úlgisi jastardy Otanǵa qyzmet etýge, qıyndyqty jeńe bilýge, óz halqyna paıdaly bolýǵa umtyldyrady.
Búgin jeńimpazdar urpaǵyna shyn júrekten alǵys aıtqym keledi. Zeınolla Baıjasarov sııaqty jaýyngerlerdiń erligi eshqashan umytylmaıdy. Qansha jyl ótse de, olar árqashan Otanǵa janqııarlyq qyzmet etýdiń ozyq úlgisi deńgeıinde qala beredi.
Amanjol ORAZBAEV,
zań ǵylymdarynyń kandıdaty, QR UQK zapastaǵy polkovnıgi,
«Áskerı-patrıottyq jáne izdestirý qozǵalysy birlestigi» RQB tóraǵasy