Jýyrda Májilis qabyrǵasynda elimizdegi jumysshy mamandyqtaryna arnalǵan Biryńǵaı tarıftik-biliktilik anyqtamalyqtyń (BTBA) osy kúnge deıin jańartylmaǵany týraly ótkir másele kóterildi. Bul qujattyń sońǵy ret qaıta qaralǵanyna 35 jyl bolǵan. Sodan beri óndiristik prosester, eńbek naryǵy men tehnologııalyq júıeler túbegeıli ózgerdi, al jumysshylardy daıarlaý júıesi sol eski talaptarmen jumys istep otyr. Búgingi tańda kóptegen mamandyqtar sıfrlandyrylyp, avtomattandyrylǵan. Jańa óndiristik standarttar, eńbek quraldary, tehnologııalyq talaptar engizildi. Biraq bilim berý júıesi men óndiris arasyndaǵy baılanystyń álsizdigi, sondaı-aq eski tarıftik negiz kásibı daıyndyqtyń sapasyna keri áser etip otyr. Bul másele tek tehnıkalyq kadrlar daıyndaýǵa ǵana emes, eńbek naryǵynyń tıimdiligine, jalaqyny ádil baǵalaýǵa, jumys sapasyna tikeleı áser etedi. Mundaı jaǵdaıda negizgi suraq týyndaıdy: Eski júıeden arylyp, kásibı bilim men óndiris arasyndaǵy alshaqtyqty qalaı joıamyz? Kásiptik standarttar zaman talabyna saı ma? Jumysshy mártebesin arttyrý úshin qandaı naqty sharalar kerek? Osy jáne ózge de mańyzdy máseleler tóńireginde Májilis depýtaty, «Amanat» partııasy fraksııasynyń múshesi Muqash Eskendirovke birneshe saýal joldaǵan edik.
– Memleket basshysy 2025 jyldy «Jumysshy mamandyqtar jyly» dep jarııalady. Osy aıasynda qandaı naqty ózgerister engizilýi tıis dep sanaısyz?– «Jumysshy mamandyqtarynyń mártebesin kóterdik» degen sóz is júzinde kórinis tabýy qajet. Jaı ǵana deklarasııamen shektelýge bolmaıdy. Máselen, qazirgi qoldanystaǵy Biryńǵaı tarıftik-biliktilik anyqtamalyq Keńes Odaǵy ydyrar aldynda qabyldanǵan. Sodan beri 35 jyl ótti, al bul qujat áli kúnge deıin kúshinde.
Sol ýaqyttan beri óndiris, qural-jabdyqtar, tehnıkalyq júıeler – bári ózgerdi, tipti mamandyq ataýlary jańaryp jatyr. Biraq tarıftik razrıadtar burynǵy qalpynda, jalaqy esepteý júıesi de zamannan artta qalǵan.
Mysaly, bir ǵana apparatshynyń 4, 5, 6 razrıady bar. Biraq olardyń atqaratyn jumysy, kúrdeliligi, biliktilik talaptary men jalaqysy naqty ajyratylmaǵan. Eger osy anyqtamalyq jańartylyp, júıelengen bolsa, óndiristegi mamandar ádil jalaqy alyp, óz kásibine degen senimi artar edi. Jumysshy jyly aıasynda eń aldymen osy ispetti naqty jumystar qolǵa alynýy tıis.
– Tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý (TjKB) júıesi eńbek naryǵynyń suranysyna qanshalyqty beıimdelgen?– О́kinishke qaraı, TjKB júıesiniń shamamen 60%-y eńbek naryǵynyń naqty suranysynan alshaq. Qazirgi tańda tehnıkalyq mamandyqtarǵa beriletin memlekettik granttar kolledjder men joǵary oqý oryndaryna baǵyttalýda. Alaıda bilim berý sapasy, ásirese kolledjderde óte tómen. Teorııa ústirt beriledi, stýdentter sabaqqa qatyspaıdy. Dýaldi bilim berý júıesi formaldy sıpatta ǵana.
Mysaly, stýdent aptasyna eki kún teorııa alsa, úsh kún naqty kásiporynda jumys isteýi kerek. Biraq kóptegen kásiporyndar bul talapty oryndamaıdy. Jastarǵa eń tómengi jalaqy berip, jumys ornynda tájirıbe alýǵa múmkindik jasalýy qajet.
Sonymen qatar, ýnıversıtetterdiń zerthanalyq bazasy da óte álsiz. Hımııa mamandyǵy boıynsha, mysaly, bıoorganıkalyq, elektrohımııa, munaı-hımııasy, plastmassa jáne rezına baǵyttary boıynsha 12–13 túrli zerthana bolýy tıis. Alaıda shyndyq – kitaphana men ınternetten ári asa almaı otyrmyz. Sondyqtan tehnıkalyq mamandyqtar oqytylatyn JOO-lardy zamanaýı qural-jabdyqtarmen jabdyqtaý – kezek kúttirmeıtin másele.
– Siz hımııa ónerkásibinde uzaq jyl eńbek etken mamansyz. Fosfor óndirisiniń qazirgi jaǵdaıy men bolashaǵy týraly ne aıtasyz?– Qazirgi tańda «Qazfosfat» jáne «EýroHım-Qarataý» sııaqty kompanııalar Jambyl men Túrkistan oblysyndaǵy ken oryndarynda fosfor jáne fosforly tyńaıtqyshtar óndirýmen aınalysady. О́nimderdiń 94 paıyzy eksportqa baǵyttalǵan. Onyń 70 paıyzy Eýroodaq elderine, AQSh, Japonııa, Úndistan jáne Qytaıǵa jóneltiledi.
Fosfor óndirisiniń bolashaǵy óte zor. Qazirgi tańda jylyna 3–3,5 mln tonna fosforıt óńdeledi. Al jalpy qory 15 mlrd tonnadan asady. Bolashaqta munaı men gaz sarqylýy múmkin, biraq aýyl sharýashylyǵyna qajetti tyńaıtqyshsyz álemdi asyraý múmkin emes. Sondyqtan fosfor – strategııalyq resýrs.
Búginde elimizde 120 myń tonna sary fosfor men 1 mln tonna fosfor tyńaıtqyshy shyǵarylady, al bolashaqta bul kólemdi 4–5 mln tonnaǵa jetkizý qajet. «EýroHım» kompanııasy aldaǵy 2–3 jylda jańa qýattylyqtardy iske qosýy tıis. Eger bul júzege assa, otandyq óndiris kólemi men eksport áleýeti edáýir artady.
– Májiliste qaralǵan «taýarlardyń shyqqan elin aıqyndaý týraly» zań jobasy týraly aıtyp ótseńiz. Jańa reestrdiń artyqshylyǵy qandaı?– Iá, bul zań jobasy Májiliste qabyldanyp, Senatta eki oqylymnan ótti. Qazir Prezıdenttiń qol qoıýyn kútip otyrmyz, ol taıaý aptalarda oryn alýy tıis. Zań 2026 jyldyń 1 qańtarynan bastap kúshine enedi.
Jańa júıe – biryńǵaı taýar óndirýshiler reestri. Oǵan enbegen kásiporyn memlekettik qoldaýlarǵa ıe bola almaıdy. Buryn jalǵan otandyq óndirýshiler túrli jolmen ST-KZ jáne ındýstrııalyq sertıfıkattar alyp, memleket tarapynan qoldaý alyp júrgen. Jańa zań sol alaıaqtyq shemalarǵa tosqaýyl qoıady.
Reestrge ený úshin naqty óndiristik baza, tehnologııalyq operasııalar, ónim shyǵarý múmkindigi bolýy shart. Onymen birge Qarjy, Eńbek, О́nerkásip jáne basqa da 5–6 mınıstrliktiń aqparattyq bazalary biriktiriledi. Bul qoldaýdy tek shynaıy otandyq óndirýshilerge baǵyttaýǵa múmkindik beredi.
Áńgimeńizge rahmet!