Erterekte, kishirekteý ýaqytymda Jambyl atty týys aǵaıym jazda eńbek demalysyn alyp, qalaǵa qydyryp ketip, aýylǵa oralǵanda ata-anama bazarlyq retinde eki kúıtabaq syılady. Ishinde biryńǵaı Qurmanǵazy kúıleri jazylǵan jáne ol kúıler tek oryndalyp qoımaıdy, árqaısynyń basynda sol kúıge qatysty tarıh jaıyn Ahmet Jubanov áńgimelep otyrady. Teatry joq, anda-sanda ártister kelip (onda da tek jazda ǵana), spektaklder men konsertter qoıyp ketetin aýyl balasyna sol kúıtabaqtar keremet áser etken. Sonda bala qııal, apyr-aı, árbir shyǵarmanyń da tarıhy bolady eken aý, dep keıin de myna án qalaı týdy eken, bolmasa, myna dúnıe qalaı jazyldy eken degen saýaldardy aldyǵa tosatyndy shyǵardy.
Onyń ústine el ishinen halyq ánderi men kúılerin, aýyz ádebıetiniń úlgilerin jınaıtyn ekspedısııalar kelip, úıimizge toqtap, sol atyrapta jaq bitkenniń shesheni, túndi-túnge qosyp shejire men ne túrli tarıhty aıtqanda tosylmaıtyn, bir aıtqan áńgimesin qaıtyp aıtpaı, únemi bir áńgimeden bir áńgimeni balalatyp týdyryp otyratyn, sóıtip, tyńdaǵan jannyń aýzyn ashtyryp, kózderin jumdyratyn Ábiqaıdyń Ahmetqany men óz ata-anamnyń sóz jınaǵandarǵa baıandaıtyn nebir tarıhy kúıtabaq oıatqan qyzyǵýshylyqty odan saıyn úrleı túsetin.
Teledıdar joq, gazet-jýrnal kún saıyn kelmeıtindikten, poshtashy bir ákelgende 20 shaqty gazet, 2-3 jýrnaldy ashyq turǵan dálizge tastaı salatyn. Sondyqtan da bolar, shalǵaıdaǵy aýyl únemi radıoǵa qulaq túretin. Radıodan aıtylǵan árbir jańa án búkil eldiń qýanyshy bolatyn. Barlyǵy bir adamdaı sol ándi jattap, jańadan úırengen áýezdi án dastarqan basynda shyrqalyp, aýyldyń keshki tynyq túnderin keremet bir áserge bóleıtin.
Birde radıodan Qaırat Baıbosynov oryndaýynda buryn estilmegen án aıtyldy. Ánde:
“Qaıratjan, osy án jaqsy daýysyńa,
Shyraǵym, úırenip al, aýyrsynba.
Umytpaı 85 jyl este saqtap,
Qaraıgór 85-tiń shabysyna”, degen sózder bar eken. Ashytyp otyrǵan nanyn umytyp, ánniń sózi men áýenine berilip, basyn ántek burǵan anam: “Baıqadyń ba, mynaý tegin án emes, asyl mura joǵalyp kete jazdap, bir aqsaqaldyń kósheliligimen elimen qaýyshypty-aý”, dedi. Sodan beri zymyrap talaı ýaqyt ótti. Ahmetqan atam da, ákem de, sheshem de dúnıeden ozdy. Biraq qansha zaman ótse de sol ándi estigen saıyn meniń oıymnan anam aıtqan sol bir sóz ketpeıtin. Teginde bala júrekpen bilgiń kelip, talpynǵanyńdy Jaratýshy ıe dál sol mezetinde “túrtip” qoıatyn bolýy kerek, araǵa san jyldar salyp, maǵan sol ándi halqyna jetkizýshi aqsaqaldyń balasyn keziktirýdi jazypty.
Osydan birneshe jyl buryn kesteli Kóksheniń keýdesine taqqan qymbat alqasy–ásem Býrabaıdaǵy “Oqjetpes” sanatorııinde densaýlyǵyn túzep jatqan halyq konsert bolatynynan habarlanyp úlgergen-tin. Jurtshylyqpen birge keshkisin tómendegi zalǵa jınaldyq. Bas dáriger Ábilhakim Aqmurzın ónerpazdardy kópshilikke tanystyrdy. Biri – baıaǵyda radıodan gıtaramen án salatyn Qorabaı Esenov te, ekinshisi – Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi Serik Ospanov eken. Men izdegen jaýap osy konsertte tabyldy. Serik Ospanov ándi aıtyp bolyp: “Bul án halyqqa sizderdiń bas dárigerlerińiz Ábilhakim Aqmurzınniń ákesi Aqmaǵambet aqsaqaldyń halyqqa jetkizgen murasy, 85 jasynda Qaıratqa úıretip, búgin, mine, barlyǵymyz oryndap júrmiz”, degen.
Men Ábilhakim aǵamen áńgimelesýge asyqtym. Biraq qym-qýyt tirlik, jumysbastylyq araǵa taǵy da birneshe jyl saldy. Ábilhakim aǵanyń densaýlyǵy syr berip, júregine operasııa jasatyp, qatarǵa oralýyna da biraz ýaqyt kerek boldy. Sóıtip, sanatorııdi tapsyryp, zeınetke shyqqan aǵamen áńgimelesýdiń sáti tústi.
– Aǵa, meni sizdiń áýlettiń tarıhy qyzyqtyrady. Áńgimeni sol burynǵy tarıhtan shertseńiz, – dep qolqa saldym.
– Endeshe, tyńda. Táńirbergennen bes beren atalǵan – Qorysbaı, Qapa, Myqty, Jarqyn, Sapaq týady. Sapaqqa 17 myń jylqy bitken.
“Táńirbergennen bes beren,
Ýyzǵa toıǵan qozydaı,
Uıyqtap bir ósken halyq eń.
Omardyń jetken kúninde,
Qııaǵa qyran salyp eń”, delingen. Qorysbaıdan – Baımyrza, Aqmyrza, Aqmyrzadan – Omar, Omardan – Aqmaǵambet, al odan men týamyn. Qorysbaı qaıtqanda úsh júzge saýyn aıtqan úlken as berilgen eken. Tigilgen úılerdiń sany báıge atynyń sanyna sáıkes bolyp, týra 500 úı tigilipti. Quıryq-jaly súzilip, quıryǵynyń dál túbi men kekiline úki qadaǵan ylǵı bir júziktiń kózinen ótkendeı 500 at jarysqa túsken. Bas báıgege 3 toqsan tigilgen. Ol – 90 sary ala, 90 aqboz, 90 qara ala at degen sóz. Ekinshi kelgen atqa – 90 kók shybyq at, 90 tý bıe, qaly kilem jabylǵan qara nar, úshinshi báıgege –90 aq aýyz qoı tigilgen. Báıgede Jortyqtyń Torǵasqasy birinshi, bala Shoń mingen Táýbaıdyń Kerbestisi ekinshi, Kókshetaý dýanynyń Kókbıkeshi úshinshi, Omby arǵymaǵy tórtinshi, naıman Qulanqaranyń Qarageri besinshi kelgen eken. Qorysbaı babamyz Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesine jerlengen. Qorysbaı asy týraly, oǵan Shoń bıdiń qatysqany Máshhúr Júsipte jazylǵan jáne Sáıdil Taljanovtyń shyǵarmalarynda da osy as aıtylady. Sáıdil meniń sheshem Aıshanyń ákesimen birge týysqan, sonda naǵashym ǵoı.
Omkem jasynan óte pysyq bolypty. Eger el ishinde bir túsinbestik oryn alsa, jurt “buǵan Omar ne deıdi eken” deıtin kórinedi. Sol pysyqtyǵynan 16 jasynan bastap Táshkenge kire tartady. Jańaarqadan teri-tersek, jún jınap, onyń barlyǵyn hattap, tizimge alyp, Táshken asyp, odan qat taýarlardy artyp elge qaıtady. Birde kireshilerdi Táshkenge jetpeı jolda qaraqshylar tonap, pálenbaı túıe zatymen, aıdaǵan maly bar, túgel qoldy bolady. Endi ne isteý kerek? Kireshilerdiń basy 19 jasar Omar joldastaryn jıyp: “Biz endi elge qaıta almaımyz, moıynda qanshama jurttyń qaryzy bar, Táshkende Shatyrshyn degen baıdyń balasymen dospyn, soǵan baryp jaǵdaıdy aıtamyz, eńbek etemiz, mal tabamyz, sosyn ǵana elge qaıtamyz”, deıdi. Sol ketkennen 2 jyl Táshkende Shatyrshynnyń janynda jumys istep, elge joǵalǵan júktiń ornyn toltyryp bir-aq oralady. El jınalyp, azamaty bir olja, ákelgen zaty bir olja, máre-sáre bolyp, rızashylyqtaryn aıtyp, sodan atam “Ádil Omar” atanady. О́ıtkeni, ol jurttyń tapsyrǵan usaq-túıegin túımesine deıin túgendep ákelip bergen ǵoı. Men ınstıtýt bitirgennen keıin ákemniń izdetýimen Shatyrshynnyń urpaqtaryn Saryaǵashtan taptyq. Atam ómirden ozǵanda,
“Jasyńnan kózge kórindiń,
Baýraıǵa bitken shynardaı.
20 jasqa kelgenshe, óneriń keldi synalmaı
30-da boıyń kórindi jaıaýlap ushqan qyrandaı”, degen joqtaýdyń syry osyndaı. Bul – Zataevıchtiń “1000 áninde” “Oplakıvanıe Takyr Omara” dep berilgen, ánmen aıtylatyn uzaq joqtaý.
Bizdiń el ishinde aıtylady eken. “Shońǵa 50 jyl qonǵan eski baq bar” dep, Omar atam sol Shońnyń Ahmetjan degen balasymen Qaraǵashta bolystyqqa túsedi. Qaratóbeniń basy. Qaraqurym jınalǵan halyq. Daýys jınalyp, tas sanalǵanda kópshiligi Shońnyń balasynda ekendigi anyqtalady. Dý-dý etip, jańa saılanǵan bolysty qolpashtap, jurtshylyq tóbeden túskende, onyń basynda jalǵyz qara qalypty. Artyna burylǵan Shoń: “Oý, anaý qara kim?” dep suraıdy. Jaýapty estigen Shoń atamyz: “E, taqyr tóbeniń basynda qalǵan Omar deseńshi, ol endi “Taqyr Omar”, osy otyrǵany otyrǵan”, dep úsh ret qaıtalapty. Sodan atamyz “Taqyr Omar” atanyp ketken.
Biraq artynan Shoń: “Omarǵa obal jasaldy, ol naǵyz el basqaratyn ádiletti adam, tek aıyby oqymaǵan”, dep bir jyldan keıin halyqty jıyp, “Bul meniń kóp jyldan beri oıymda júrgen sharýa edi”, dep Qaraǵashtan Kónek bolysyn bólip, shekarasyn anyqtaıdy. Bolys bolǵan Omar atam Jurtshybaı degen balasyn Seıfollanyń Sákenimen birge oqy dep Ombyǵa jiberedi de, meniń ákem Aqmaǵambet sharýamen aınalysady. Sóıtip júrgende, 1916 jylǵy patsha jarlyǵy shyǵyp, Omkem ásker bermeımiz dep ol jarlyqqa qarsylyq bildiredi. Kóterilistiń bastaýshylarynyń biri bolady. Sol isti ǵoı keıin:
“Aq patsha adam surap aıbat qyldy, Qorysbaı 7 orysty qyryp tastap, patshanyń jarlyǵyna qarsy turdy, (Qorysbaı, Qopa, Myqty, Jarqyn, Sapaq) Bes Beren degen aty bolǵan laqap. Ustaldy el ishinen 60 adam, Dúrege jyǵylǵany júzge taqap”, dep óleńge qosatyny. Sebebi, patshanyń jazalaýshy áskeri shyqqanda Ahkem bastaǵan bizdiń jigitter olarmen soǵysyp, sonda 7 soldat qaza tabady. Sol joly ákemniń aıaǵyna oq tıedi. Omkem týraly Sákenniń “Tar jol, taıǵaq keshýinde” “Kónek eliniń myqtysy” dep aıtylady.
Omkem úmitpen Ombyǵa jóneltken Jurtshybaıdyń ómiri qysqa bolady. Oqýdan qaıtyp kele jatqanda obaǵa shaldyǵyp, jolda kóz jumady. El Omkeme estirte almaı qatty sasady. Alaıda, estirtpeýge taǵy bolmaıdy. Estirtken kezinde mıyna qan quıylsa kerek, tili azý tisiniń ortasyna kirip ketip, sol jatqannan bir aýyz tilge kelmeıdi. Ákemdi el jurt tegis Ahkem deıtin, endi atamnyń ornyna Ahkem bolys bolady.
Al endi seni kópten qyzyqtyryp júrgen án tarıhyna toqtalaıyn. Ahkem óte ónerli, ári ánshi, kúıshi bolatyn. Biraq onyń izine túsip, qýǵan jan emes. Oǵan, sirá, myna oqıǵa sebepshi bolǵanǵa uqsaıdy. Shoń birde balasy Ahmetjandy shaqyryp alyp: “Balam, seni el ánshi dep júr ǵoı, ras pa?”, – dep surapty. “Iá, azdap “áý” deımin”,– degeninde Shońkeń turyp: – Baı balasy baqyrmas bolar”, – depti. Sol sóz áser etken bolýy kerek, Ahkem kópshilik aldynda án shyrqamaıtyn. Biraq, jasyraq kezinde, ákesi barynda ónerdi qyzyqtap biraz júrse kerek. Birde pálen degen aýylda ajarlaryna aqyly, tal boılaryndaǵy kórikterine ánshilikteri saı apaly-sińlili Qalqash, Qamqash atty arý qyzdar bar eken degen habar Ahkemniń qulaǵyna jetedi. Saılanyp, qasyna myqty ónerpaz jigitterin ertip, Ahkem qos qyzdy kórýge shyǵady. Taqyr Omardyń Aqmaǵambeti Qalqash-Qamqashty kórýge jolǵa shyǵypty, degen habar ol aýylǵa Ahkemniń ózinen buryn jetip, olar da daıyndalyp kútip otyrady. Qos qyzǵa aq jumyrtqadaı úı tigip, ishiniń saltanatyn jasaýymen kelistirip, qasyna óńdi degen sol atyraptaǵy qyzdardy jınap, soıystyq maly men ishetin sýsynyn, bal qymyzyn ázirlep, qapysyz daıyndalǵan kórinedi. Ahkem joldastarymen aýylǵa jaqyndaı bergende kóz qylyp qoıǵan habarshy jetkizse kerek, kıiz úı ishindegi shymyldyq ishinde otyryp, qos qalqa án shyrqaı jónelipti. Ánge elitken qasyna ánshi, balýan nókerlerin ertken Ahkem attan túspeı turyp ándi tystan estıdi. Án aıaǵy úzilgen soń ishke kiredi. Arqanyń nebir áýelegen ánderi aıtylǵan ásem kesh jurtshylyq jadynda óshpesteı bolyp qalady. Sodan beri sýdaı aqqan jyldar óz enshisin alyp Ahkem de qartaıady. Biraq Qalqash-Qamqash shyrqaǵan ásem án Ahkemniń kóńilinde jattalyp, anda-sanda ózi ońasha tusynda aıtatyn. Men oqýymdy bitirip, úılengennen keıin, ákem Almatyǵa keldi. Jumysy – ańyzdaı qos arý Qalqash-Qamqash shyrqaǵan ándi amanattap, keler urpaqtyń jadynda qaldyryp, zamanalar kóshinde eskirtpeý eken. Ákeme sálem bere úıge kelgen Qaırat Baıbosynovqa Ahkem sol joly osy ándi úıretti. Qazir bul án “Aqmaǵambettiń áni” dep aıtylyp júr, Qaırat ákemnen úırenip aıtqan soń solaı dep aıtqan bolýy kerek. Al negizinen bul – Qalqash-Qamqash salǵan án.
Jalpy, Ahkemdi el óle-ólgenshe qatty qasterledi. Jasynda jaýyryny jerge tımegen balýan bolypty. “Jigitke jetpis óner de az” degendeı, óner aýylynyń qaı-qaısyn da jat sanamaǵan. Keıin bolystyq kelgende salmaqty sóz, baıypty oı aıtyp, jurtty ózine uıytqan. Ahkemniń aldyna eshkim kelmeıtin, ústine kisi kirmeıtin. Ol kisi aýyldan bir shyqsa 2-3 aıǵa deıin úıge orala almaıtyn. Qolǵa tımeıdi, Ahkeme syılap as berýge, jaqsy áńgime estýge eldiń bári qumar. Tipti qyzyǵyn aıtaıyn, Ahkemniń júzin ómiri kórmeı ótken kelinderi bar-tyn.
Bizdiń aýylda Kákenbaı degen rýlasymyz boldy. Sol kisi jasyraq kezinde únemi jylqy urlap, sodan ústinen úkimetke aryz túsip, soldattar kelip ustap alyp ketip bara jatsa kerek. Sonda Kákenbaı: “Ahańa habar berińdershi”, depti. Sodan Ahkem kepildigin tólep, ol kisini alyp qalady. Kákenbaı aqsaqaldy kózimiz kórdi, qartaıǵan shaǵyna deıin ákemniń kóleńkesindeı erip júretin. Tyrnaǵyn alyp, jýyndyryp, saqal-murtyn kúzep, qonaqqa alyp baryp, únemi ákemnen bir súıem joǵary shyqpastan “Meniń pirim” dep otyratyn. Ahkem bolmasa, súıegim Sibirdiń qaı aǵashynyń túbinde qalar edi, dep qymyzyn sapyryp berip, atyna mingizip, túsirip alyp otyratyn, jaryqtyq. Mine, alǵysyn osylaısha basy kórge jetkenshe bildirdi. Jaqsylyqty umytpaý – úlken kisilik. Osyndaı da adamdar ótken.
Ahkemniń taǵy bir erkesheligi – Quranǵa júıriktigi. Ol kisi moldalyq qurǵan emes, biraq ol otyrǵanda eshbir qoja-molda Quran oqı almaımyz deıtin. Bizdiń úıde bir Quran kitap bar. Qaı jylǵy ekeni belgisiz, syrty altynmen aptalǵan, jıeginde Ahkemniń ózi soqqan belgilerimen saqtalǵan, keı tustarynyń óshirilip qalǵan jerlerin ózi jazyp qoıǵan, osy kitapty qandaı qıyndyq bolsa da qoldan shyǵarmadyq. 2-3 ret bireýler alyp ketip, keıin at-shapan aıyptaryn berip qaıtyp ákelip tastaǵan. “Oqjetpeske” sheıh Ábsattar qajy Derbisáli kelgende men sol Qurandy kórip berýin suradym. Alyp kórip:
– Myna jazýlardy kim jazǵan? – dep surady. Ákeıdiń jazǵany ǵoı degenimde:
– O, ákeńiz óte oqymysty adam bolǵan eken, bul Quran tym eski, qazir mundaı Quran elimizde de joq, – degen bolatyn.
Asharshylyq aldynda Ahkemdi túrmege jabady. Ákem shesheme: “Aısha, Táshkendegi Shatyrshyn shalǵa habar aıt”, deıdi. Sheshem ákemniń senimdi jigitterimen Shatyrshynǵa baryp, altyn mysqaldaryn ákelip, ákemdi túrmeden bosatyp alady. Odan asharshylyq kelip, Ahkem aýyldaǵy júre alatyndardy ertip Aqmolaǵa, Stepnıakqa altyn alatyn ken ornyna alyp keledi. Artel ashyp, barlyǵyn ashtyqtan aman alyp qalady. Sodan men osy Aqmolada týǵanmyn. “Jaqsy áke jaman balaǵa qyryq jyl azyq”, dep tegin aıtpaǵan ǵoı, men ákemnen kóp tárbıe aldym. Jarymdy da ákem tańdap alyp berdi. Ata-ananyń aq batasymen Qolańshash ekeýmiz 1966 jyly úı boldyq. О́zimiz de úlken ulymyzdy solaı úılendirdik. Aq bata degen tegin emes qoı. Qudalarymyzben syılastyǵymyz, qurmetimiz esh kemigen emes, syılasýdyń bir túri ǵoı, keshe ǵana qudam telefon shalyp, shaqyratyn qonaqtaryn aqyldasyp jatyr.
Men ómirde biraq nárseden qorqyp, sol úshin barynsha tyrystym. Ol – ózimnen buryn ótken jaqsy ata-babalarymnyń atyna kir keltirmeý. Men týraly ákem, týys-týǵan jaman sóz estimese eken dep, ákemdi, jeti atamdy ómirlik úlgi ettim, – dedi suhbattasym.
– Ábilhakim aǵa, endi bir sát ózińizdiń ómirińizge de oıysaıyqshy. Men sizdiń turalap jatqan “Oqjetpes” sanatorııin “Eń úzdik kýrort” atyna deıin alyp kelgenińizdi bilemin. Osy joldardy sholyp ótsek qaıtedi, – dedim.
– Men ómirimde adamdarmen baılyǵyna, ataǵyna qarap emes, adamgershiligin, kisiligin, aqyl-parasatyn baǵalap baryp dostastym. Osy kúnge deıin aıtar áńgimesi aqsha, dúnıe tóńiregindegi adamdardan saqtanamyn. Janashyr, nıeti taza dostarymnyń barlyǵyna qýanamyn. “Oqjetpes” jaıly surap otyrsyń ǵoı, al men saǵan oǵan qalaı kelgenimdi aıtaıyn.
Men dárigerlik jumysymdy aýyldan bastadym. Jas kezimiz, 1969-1970 jyldar. Arqanyń alty aılap bolatyn qysynda qatynas joq, aýyl-aýyldyń arasy úzilip qalady, al men 3 aýyldyń ýchaskelik dárigerimin. Osylaısha 3 jyl aýylda jumys istep, onda jańadan aýrýhana salǵyzyp, sosyn baryp Almatyǵa aspırantýraǵa kettim. Aspırantýraǵa tústim, biraq turatyn jer joq, jaǵdaı joq, kishkentaıymyz bar. Sodan oılanyp, qoı, bulaı júrgenim jaramas, dep aýyldyń densaýlyq saqtaý salasyna kettim. Tek úı berseńizder boldy, qaı aýylǵa jiberseńizder de baramyn, dedim. Sóıtip, Talǵar aýdanynyń Kalının kolhozyna keldim. Eldiń azamattary Qapan Aldabergenov, Amangeldi Begimbetov, Toqtarhan Qojaǵapanov, Álıhan Toıbaev syndy joldastarymdy osy jerden taptym. Olar meni elmen tanystyrdy. 15 jyl aýdanda qyzmet jasadym.
Bir kúni úlken azamat dosym Álıhan Toıbaev sol kezde aýdanda ekinshi hatshy bolatyn, shaqyryp: “Myna “Altyn dán” sanatorııinde bas dárigerlik oryn bosap jatyr eken, men seni aıttym. Sen osyǵan barsań qaıtedi”, dedi. At-tonymdy ala qashtym, jumysym jaqsy, elge syıym bar, barmaı-aq qoıaıyn, dep. Biraq Álıhan Toıbaevtyń qamshylaýymen men sanatorıı jumysyna keldim. Endi bir dosym Toqtarhan Qojaǵapanovtyń usynysymen “Aqbulaqqa” kelip, taý bókterindegi pansıonattan sanatorıı jasadym. Al 1996 jyly “Almaty” sanatorııine kelgenimde, onyń jaǵdaıy onsha máz emes eken. Men úshin mynaý iri, mynaý usaq jumys degen joq, kiristim be, ony atqarý azamattyǵyma syn dep bilemin. Sodan onyń jaǵdaıy ábden túzelip, jumys óz yrǵaǵyna túsken kezde Kókshetaýdaǵy “Oqjetpeske” barasyń dedi. 1998 jyl, qıyn kezeń, barmaımyn desem, bul Elbasynyń óziniń senimi deıdi. Sodan “táýekel” dep Býrabaıdan bir-aq shyqtym. Bıýdjetten bólinetin aqsha joq, 4 jyl bir tıynsyz eńbek etip, jurttyń eńbekaqysyn tólep, 2001 jyly sanatorııdi qaıta jóndeýge jaýyp, 1 jyl 8 aıda ol aıaqtaldy. Maǵan artylǵan senimniń aqtalýy ózime myqty syn ekenin túsindim. Qatty qınalǵan kezderim de boldy, biraq qudaı abyroı bergende alyp shyqtyq qoı. Adal eńbek etýdi murat tuttym, eńbegińdi adal jasasań abyroı da, mal da, ataq ta, dańq ta ózi keledi. Men ózim negizi talanty bar adam bolýym kerek. Qaı jerde eńbek eteıin mańaıymda ylǵı jaqsy adamdar júrdi, jaqsy ortaǵa tústim, el aǵalarymen syılastym. Eger sol joly Álıhan usynys jasamaǵanda men ýchaskelik aýrýhanada qalyp qoıar ma edim, ómirimniń belesteri qazir qandaı bolar edi, dep oılanamyn keıde. Kúni búginge deıin aramyz úzilgen joq, elge eńbegi sińgen azamat dosym meniń ómir jolymda osyndaı oń ózgeris jasalýyna sebepshi boldy.
О́mirimde 2 aýrýhana, 4 sanatorııge basshylyq ettim. Osy ýaqytta bir de bir adamdy sógis berip jumystan bosatqanym joq. Talap qoıdym, biraq qysastyq jasamadym, kómek suraǵandarǵa qolyńnan ne jumys keledi, má, atqar, nan tap, bala-shaǵańdy asyra, dedim. Keıbireýleri artynan kelip: “Aǵa, keshirińiz, meniń myna jumysqa retim kelmeıdi eken, sizge rahmet”, dep ketip jatty.
Osy 40 jyl dárigerlik ǵumyryńda qatty qınalǵan kezderińiz boldy ma deısiń be, árıne, ondaı sátter kóp. Ásirese, kórip, bilip turyp qolyńnan keler qaıran joq tustaǵy qınalǵanyń ómirińde esińnen ketpeıdi eken. Dári-dármek ábden taýsylǵanda, sharasyzdyqtan ólim men ómirdiń ortasynda jatqan pasıentińe kómek jasaı almaýdan asqan qıyndyq bolmas, sirá. Arqanyń qysy kárli ǵoı, birde dáriler bitken, qatynas úzilgen ýaqytta ekiqabat áıel bosana almaı jatty. Ishtegi sharana tym úlken, 1 táýlik kreslonyń janynda turdym. Amal joq, ishtegi bala óletin bolǵan soń eshqandaı jaǵdaıy joq aýrýhanada qaryndy jaryp aldym. 5 kılo 800 gramm alyp bala týdy.
Endi birde asa qıyn jaǵdaıda orys áıeldiń ózin de, balasyn da aman alyp qaldym. Alǵystary ǵoı, balaǵa meniń esimimdi berdi. Neshe túrli jaǵdaılar ótti ǵoı. Kórshi bólimshede qatty naýqas bar degenge jolǵa shyqtyq. Aýyldan uzaǵan kezde at qulaǵy kórinbeıtin qatty boran bastalyp ketti. Ne alǵa, ne artqa júre almaımyz. Qaı ýaqytta ekenin bilmeımin, shopyrymyz ekeýmiz de esimizden tanǵan bolýymyz kerek, emis-emis daýystar estilgendeı. Sol jyly saılaý bolyp, partkom hatshysy, ekonomıst, jumysshylar komıtetiniń tóraǵasy úsheýi atpen jolǵa shyǵady. Máshınemizdi qar basyp qalǵan. Júrginshiler mingen attar bir shamaǵa kelgende osqyrynyp toqtaıdy. Toqtaǵan kezde qarap: “Oıbaı, mynaý dárigerdiń máshınesi ǵoı, ishinde adam bar ma”, dep arshyp alypty. Arshyp jatqan kezde yńyrsyp dybys bersem kerek. Sodan bir jarym aı aýrýhanada jattym. Qasymdaǵy júrgizýshi sodan aqyry ońala almaı qaıtys boldy. Al meniń kóretin jaryǵym bar eken.
Shúkir, ómirime razymyn. Halqymyzdyń talaı marqasqa ul-qyzdarymen tanystym. Qadirles, syılas boldym. Qolańshash ekeýmiz uldarymyzdy úılendirip, eki kelin bir-birimen qashan apaly-sińlilideı bolǵansha birge ustap, otaý etip shyǵardyq. Eńbegim elenbeı qalǵan joq, memlekettik nagradalarmen marapattaldym. Dúnıe qýǵan joqpyz. Dúnıe-mal meniń ákemnen de, babamnan da ótken. Biz dos jıdyq. Talǵarlyq onshaqty dosym: “Biz seni issaparǵa jibergenbiz, elge qaıt, úıiń salýly tur”, dep ózderi ýádelesip úı de salyp qoıypty. Ár marapattyń óz orny bar ǵoı, biraq solardyń ishinde maǵan “Talǵar aýdanynyń qurmetti azamaty” degen ataq ózgeshe. Muny ózim eńbek etken aýdannyń qurmeti dep uǵynamyn. Soǵan marqaıamyn. “Kóje qatyǵymen degendeı”, eki ulym, bir qyzym, toǵyz nemerem bar. Kúıeý balam men kelinderimniń kóńilderinde alań joq, barlyǵymyz bir jumylǵan judyryqtaımyz. Bálkim, baqyt degenniń ózi osy shyǵar. Budan artyq ne kerek.
– Aǵa, Ahkeńizdiń ánshilik qurmasa da joǵalyp kete jazdaǵan halyq qazynasyn elimen qaýyshtyrǵany málim, siz de dáriger bolǵanyńyzben, ánnen tym qarajaıaý emes shyǵarsyz, – dedim.
Sonda nemeresi turyp: “Atamnyń ánin Elbasy da tyńdaǵan”, dep qaldy. Sóıtse, Ábilhakim aǵanyń án aıtatynyn estigen Elbasy arnaıy án saldyryp, artynan myna ánderińdi maǵan jazdyryp ber, depti. Dıskige túsken sol ánderdi men de tyńdadym. Án tyńdap otyryp, saltanaty kelisken kıiz úıdiń ishinde, shymyldyqta otyryp án salǵan apaly-sińlili Qalqash-Qamqash pen dala serisi Aqmaǵambet kóz aldyma keldi.
Anar TО́LEÝHANQYZY.