Qazaq fýtbolyndaǵy tóreliktiń búgingi jaǵdaıy kópshilikti alańdatatyny belgili. Bul salada túbegeıli ózgeristerdi talap etedi. Fýtbol federasııasynyń jańa basshylyǵy osydan eki aı buryn Tórelik jáne ınspeksııa departamentine jańa jetekshi – portýgalııalyq maman Nýný Aleshandre Parreıra de Kashtrýdy taǵaıyndady. Áńgime barysynda biz mamanmen tóreshilerdiń kásibı daıarlyǵy, VAR júıesiniń artyqshylyǵy men olqylyǵy, sondaı-aq ÝEFA talaptaryna saı reforma jasaý baǵytynda qolǵa alynǵan naqty qadamdar jóninde áńgimelestik.
– Nýný myrza, jańa qyzmetke kelgenińizge eki aıdyń júzi boldy. Elimizdegi tóreliktiń qazirgi jaǵdaıy týraly oıyńyz qandaı?
– Qazaqstanǵa kelgenimizge eki aıdaı bolǵanyna qaramastan, premer-lıganyń barlyq matchyn, sondaı-aq kýbok pen sýperkýbokty qarap shyqtyq. Jasyratyny joq, fýtboldaǵy tórelik reformany qajet etedi. Árıne, kópshiliktiń nazary premer-lıgaǵa baǵyttalǵan, sebebi negizgi qatelik sol jerde kózge túsedi. Biraq bul joǵary lıgaǵa ǵana qatysty emes, birinshi jáne ekinshi lıga da, áıelder chempıonaty da damýdyń jańa deńgeıine shyǵýy qajet. Tóreliktiń qazirgi jaǵdaıy – birneshe jyl boıy jınalǵan problemanyń saldary.
– Atalǵan máseleniń negizgi sebepteri nede?
– Bir ǵana sebep deýge kelmeıdi. О́zektisi – tóreshilerdiń kásibı ári júıeli túrde bilimin jetildirmeýi. Mysaly, eshbir komanda turaqty jattyǵý jasamasa nátıjege jetpeıdi. Al tóreshiler jylyna bir-eki ret jınalyp, qalǵan ýaqytta ózdigimen áreket etedi. Eger biz oıynshylar men bapkerlerden kásibılikti talap etsek, tóreshilerge de soǵan saı qoldaý men múmkindik berilýi kerek.
Meni keı tóreshilerdiń VAR sertıfıkatyn alǵanyna birneshe jyl ótse de, biliktiligin jetildirmegeni tańǵaldyrdy. Odan bólek, ishki chempıonatta fızıkalyq fýtbol basym. Matchtarda qatty qaqtyǵys, dóreki oıyn bolady. Osynyń bári tóreshilerge qysym keltiredi. Mundaı jaǵdaıda olardyń senimdi ári baısaldy bolýy ońaı emes.
– Durys-aq, biraq keıingi kezde áleýmettik jelide syn aıtýshylar kóbeıdi. Buǵan ne deısiz?
– Áleýmettik jelide jalǵan aqparat taraýy da qıyndyq keltiredi. Tóreshiler jıi ádiletsiz synǵa ushyraıdy. Biz olardyń qateligin ashyq kórsetetin, jarııalaıtyn sanaýly uıymnyń birimiz. Biraq mundaı syn konstrýktıvti emes, al onyń kesiri jalpy fýtbolǵa tıedi. Jalpy, biz kelgeli tóreshiler apta saıyn baǵalanyp otyr. Olar osy baǵanyń nátıjesinde aldaǵy matchtarǵa taǵaıyndalady. Bul olardyń mansabyna da áser etedi. Mundaı úderis kásibı fýtboldaǵy qalypty tájirıbe.
– Jaǵdaıdy ózgertý úshin qandaı sheshim qabyldanyp jatyr?
– Klýbtar men jankúıerler jyldam nátıje kútedi. Biraq ony bir kúnde ózgertý múmkin emes. Jyldar boıy jınalǵan máseleniń sheshimine de biraz ýaqyt kerek. Soǵan qaramastan negizgi sheshýshi qadamdar qazirden bastaldy. Premer-lıgadaǵy barlyq match ÝEFA talaptaryna saı baǵalanady. Osy arqyly fýtboldaǵy tóreliktiń deńgeıin baıqaımyz. Al ol ázirshe, biz kútken nátıjege saı emes.
Premer-lıganyń 7-týryna deıin jáne Kýbok matchtaryn qosqandaǵy jaǵdaı boıynsha tóreshiler jumysynyń jartysyna jýyǵy standart deńgeıinen tómen baǵalandy. Alaıda VAR júıesiniń mańyzdy qatelikterdi túzetý kórsetkishi 10%-dan tómen. Bul kórsetkish kóńilge qonymdy jáne ony kópshilik bile bermeıdi. Bul oń nátıje bergen jumystyń alǵashqy satysy ǵana. Nátıjege kóńil tolmasa da, alǵa jyljý úshin naqty josparymyzdy quryp, bastap kettik. Sonymen qatar tóreshilerdiń daýly sheshimderine qatysty túsinikteme fýtbol federasııasynyń resmı saıtynda únemi jarııalanyp turady. Osy arqyly bilim berý maqsatynda qabyldanǵan sheshimniń durys-burysyn saralap, oıyn erejesiniń mánin túsindirýge tyrysamyz.
– Joǵaryda qatelikterdi tizip óttińiz. Alaıda osy qateliktermen jumys isteý úshin naqty qandaı shara nemese qandaı baǵdarlama qoldanylady?
– Búginde arnaıy bilim berý tobyn qurdyq. Olar tóreshilerge, kómekshilerge, VAR mamandaryna, baqylaýshylar men áıelder arasyndaǵy tóreshilerge arnalǵan ulttyq oqý baǵdarlamasyn ázirlep jatyr. Bul maýsym aıynda ótetin keń kólemdegi semınarda iske qosylady. Bizdiń ustanym jekelegen adamdarmen emes, ÝEFA standarttaryna saı kásibı ári ashyq tórelik júıesin qurý ekenin erekshe atap ótkim keledi.
Fýtbol qaýymdastyǵyndaǵy kez kelgen adam – klýb músheleri, resmı ókilder, tóreshiler ortaq qundylyqtarmen kelisse, jańa dáýirdiń bir bóligi bola alady. Alaıda tóreshiler men tóreshiler júıesine qysym kórsetýge eshqashan jol berilmeıdi. Úderistiń ashyq ári ádil júrýi úshin ÝEFA men QFF basshylyǵy tarapynan tolyq qoldaý kórsetilip otyr.
– QFF sheteldik tóreshilerdi shaqyrýy múmkin degen aqparatty qulaǵymyz shaldy. Bul sizdiń josparyńyzdyń bir bóligi me?
– Biz barlyq múmkin bolatyn sheshimdi qarastyryp jatyrmyz. Halyqaralyq tájirıbe almasý aıasynda óz tóreshilerimizdi basqa elderge jiberip, sheteldik mamandardy da shaqyryp, tájirıbe almasamyz. Mundaı tájirıbeniń bereri mol. Bul – Eýropanyń kóp elinde kezdesetin tájirıbe. Otandyq tóreshiler úshin de taptyrmas múmkindik. Qazirdiń ózinde ózge elderdegi áriptestermen kelissóz júrip jatyr.
– Bizdiń chempıonattaǵy keıbir matchtarda aldyn ala kelisilgen oıyndar ótedi degen aqparat aıtylyp jatady. Sizdiń ustanymyńyz qandaı?
– Bul máselemen álem boıynsha kúres júrip jatyr. «Sportradar Integrity Unit» málimetinshe, 2024 jyly Qazaqstan kúmán týdyrǵan matchtar sany boıynsha álemde tórtinshi orynda tur. Kóbine bul jaǵdaı birinshi jáne ekinshi lıga oıyndarynda tirkelgen eken. Biz budan habardarmyz jáne dabyl qaqtyrar jaǵdaı dep sanaımyn. QFF «Sportradar» kompanııasymen baılanysta jáne yntymaqtastyq týraly kelisimge qol qoıýdy josparlap otyr. Sol arqyly kúmándi matchtar týraly jedel aqparat alýǵa múmkindik beriledi. Bul ádildikti qamtamasyz etý jolynda QFF jumys júıesiniń turaqty bóligine aınalady. Biraq bul tek tóreshilerdiń máselesi emes. Adaldyq – tóreshige de, oıynshyǵa da, bapkerge de ortaq talap. QFF bul máselemen kúresý úshin birqatar shara daıyndap jatyr. Ol boıynsha aldaǵy ýaqytta resmı habarlandyrý jasaımyz.
– Sizdiń uzaqmerzimdi josparyńyz qandaı?
– Qazir 2025–2028 jyldarǵa arnalǵan tóreshilikti damytýdyń naqty josparyn ázirlep jatyrmyz. Federasııa prezıdenti men bas hatshysy onyń strategııalyq mańyzyn jaqsy túsinedi. Eger bolashaqta Qazaqstanda joǵary deńgeıdegi tóreshilerdi kórgimiz kelse, soǵan daıyndyqty qazirden bastaý kerek. Tórelik – fýtboldaǵy eń ońaı synalatyn sala, biraq ol fýtboldyń ajyramas bóligi retinde qabyldanýǵa tıis. Birlik bar jerde fýtbol da damıdy, nátıje de jaqsarady. Sondyqtan tóreshi, bapker, oıynshy men klýb birlese jumys isteýi qajet.
ÝEFA-nyń 2010 jyly qolǵa alǵan CORE baǵdarlamasy (Tóreshilerdi jetildirý ortalyǵy) – álemdegi eń tabysty bastamalardyń biri. Ony bıylǵy jyldyń ekinshi jartysynda engizýdi josparlap otyrmyz. Bul – jas tóreshilerdiń kásibı damýyna arnalǵan joba. Men osy jobamen ózge elderde jumys istep, tıimdiligin kórdim. Sonymen qatar ishki uıymdastyrý jumystary da ońaı bolmaıyn dep tur. Qazaqstan fýtbol federasııasy – ÝEFA tórelik konvensııasynyń múshesi. Sol sebepti óz reglamentterimiz ben rásimderimizdi halyqaralyq talaptarǵa beıimdeýimiz kerek. Bizge ÝEFA tóreshiler komıteti tóraǵasynan bastap, uıymnyń barlyq deńgeıinde qoldaý kórsetilip otyr.
– Sonda fýtbol qaýymdastyǵyna qandaı usynys aıtasyz?
– Tóreshilerge myna bir qarapaıym oıdy jetkizgimiz keledi. Ony maýsymnyń basyndaǵy semınarda ashyq aıtamyz. Qazir tórelikte jańa kezeń bastalyp jatyr. Tóreshiler bizdiń jańa fılosofııany qabyldaýǵa tıis, olaı bolmaǵan jaǵdaıda bizdiń komandada qalýy qıyn. Bizdiń qundylyq – kásibılik, ashyqtyq, adaldyq pen joǵary sapa. Ol – mindetti talap. Al osy qundylyqpen jumys istegisi keletinderge kásibı damý men halyqaralyq tájirıbe almasýǵa tolyq múmkindik beriledi. Osy eki aıda jaǵdaıdy zerttedik, basty sebepterdi anyqtap, alǵashqy sheshimderdi iske asyra bastadyq.
Maýsym aıynda ótetin keń kólemdegi semınar – sol jańa kezeńniń basy. Premer-lıga tóreshileri, kómekshileri, VAR mamandary men baqylaýshylary fızıkalyq testen, jazbasha emtıhannan jáne beınejattyǵýdan ótedi. Negizgi taqyryptar – aıyp alańyndaǵy sátter, qolmen oınaý, qaqtyǵystar, tártiptik sharalar men tóreshilerdiń durys ornalasýy. Bul jumys ÝEFA men Qazaqstan chempıonaty matchtary arqyly júrgiziledi.
Basty mindetterdiń biri – oıynshylardyń densaýlyǵy men qaýipsizdigin qorǵaý. Sońǵy týrlarda tym kóp qaýipti is-áreket, ásirese shalyp qulatý jáne shyntaqpen urý jıi baıqaldy. Tóreshiler halyqaralyq standarttarmen jumys isteıdi. Bul jalpy fýtbol sapasynyń artýyna jol ashady. Aqyrynda, eń mańyzdysy – qurmet. Kásipqoı fýtbolda ǵana emes, jastar men áýesqoı fýtbolda da tóreshige degen syılastyq bolýy qajet.
UEFA Respect jobasy osy maqsatty alǵa tartady. Biz endi «Kapıtan – tóreshi» atty hattamany engizemiz. Iаǵnı tóreshimen tek kapıtan ǵana sóılese alady, onyń ózinde sypaıy túrde. Bul júıeni Eýropada barlyq bapker men oıynshy qoldady. Biz osy salaǵa naqty ózgeris engizý úshin keldik. Sondyqtan federasııa bizge qajetti quraldardy berip otyr. Ýaqyt, komanda jáne maqsat – osynyń arqasynda tórelikti jańa deńgeıge shyǵaramyz. Biraq bul bizdiń ǵana emes, búkil fýtbol qaýymdastyǵy ekojúıesiniń ortaq jaýapkershiligi.
Áńgimelesken –
Almas MANAP,
«Egemen Qazaqstan»