Búginde alpaýyt memleketterdiń teketiresinen dúnıeniń túkpir-túkpirindegi qarapaıym halyq zardap shegip keledi. Qarýǵa júgingen, halyqty qyrǵynǵa ushyratqan eldiń saıasatyn aqtaý aqymaqtyq bolar edi. Sol sııaqty jahan jurtyna bir dúrbimen qaraý da – asylyq. Osy oraıda amerıkalyq ataqty dıplomat Genrı Kıssındjerdiń aıtqany eske túsedi: «Álemdegi ár alýan memlekettiń ishki saıasatyn amerıkalyq syrtqy saıasattyń tikeleı obektisine aınaldyrý qaýipti bolmaq». Sańlaq saıasatkerdiń aıtqanyna birdeńe qosý artyq shyǵar.
О́rkenıet kóshi ilgeri jyljyp, aqyldy jandar alýan túrli tehnologııany oılap tapqanymen, keıbir elder baıyrǵy astamsý peıilinen arylar emes. Alpaýyttar áli de tórtkúl álemge bıligin júrgizip, basqalardy jalǵyz óziniń qas-qabaǵyn baǵyp, tirlik keshse deıdi. Mundaı pıǵyl beleń alǵan tusta ádilettilik ataýly ádire qalmaı ma? Ortaq mámilege kele almaıtyn derjavalardyń kesirinen jahandy soǵys órti sharpyp jatqan jaıy bar. Alań da alań, alań jurt degendeı, adamzat bitken qazirgi geosaıası ahýalǵa qatty alańdap otyr. Qazaq eliniń beıbitshilik degen ustanymdy jıi-jıi tilge tıek etetini de sol.
«Myń ólip, myń tirilgen» qazaq halqy endi «óletin» bolsa, «tirilýine» eshqandaı kepildik joq. Iаǵnı basqaǵa bodan bolǵannyń, kiriptarlyqtyń qandaı ekenin basynan ótkizdi ǵoı. Eki júz jyldyq bodandyq túgili, keshegi keńes ókimeti kezindegi «teń dárejedegi odaqtastyq» qazaqty ult retinde jutylyp ketýge ákeldi emes pe? Endigi jerde Prezıdent aıtqandaı, «Qazaq halqy táýelsiz jáne egemen el bolý jolynda san túrli qıyndyqty artqa tastap, kóptegen syn-qaterdi eńserdi. Sondyqtan táýelsizdik bárinen qymbat qasterli uǵym ekenin sanaǵa sińirýimiz qajet. Jalpyulttyq birligimizdi kózdiń qarashyǵyndaı saqtap, memlekettigimizdi nyǵaıtý mańyzdy».
Elimiz kópvektorly saıasat júrgizýge múddeli. Astanaǵa Batys pen Shyǵystan mártebeli meımandardyń sońǵy kezderi jıi at shaldyryp jatatyny da sondyqtan. Tórtkúl dúnıedegi toǵyzynshy terrıtorııanyń qaýipsizdigine beıbitshil ustanymy ǵana qalqan bola alady. Memleket basshysynyń dıplomatııa salasyndaǵy alǵyrlyǵy qysyltaıań sátten jol tabýyna sep bolyp otyr. Urymtal tusta ashyq pikirin bildirip, keı jerde emeýrinmen jetkizip, ultynyń múddesin árqashan aldyńǵy qatarǵa qoıady. «Qazirgi qubylmaly zamanda Qazaqstan úshin eń basty maqsat – ult múddesin qorǵaý. Syrtqy saıasatymyz osy maqsatty qamtamasyz etý úshin júrgizilip jatyr» deıtini de sol Qazaq eli Prezıdentiniń.
Qazirgi kezde jattyń dáýletin jambasqa basýdy kókseıtinder shoǵyry az emes. Baılyǵy mol jurtty ózine ıkemdep, basybaıly etý alpaýyttardyń túpki maqsaty bolmaq. Iri derjavalar arasynda talas-tartystyń týyndaıtyny da sodan. Alyptar arasyndaǵy ara salmaqty aqylmen baǵalap, parasat-paıymmen ultyńnyń upaıyn túgendeı bilý de tabandylyqty talap etedi. Al Qazaqstan sııaqty memleketke tórt qubylasyn teń ustamasa bolmaıtyny taǵy bar. Syrtqy saıasatta kópvektorly baǵytqa ıek artatynymyz da sol.
Álemdik arenada yqpaly kúshti memlekettermen strategııalyq baılanys ornyqtyrý, ózara yntymaqtastyqty nyǵaıtý da belgili bir deńgeıde eldiń qaýipsizdigin nyǵaıta túsetini sózsiz. Búginde kúsh-qýaty jaǵynan jahanǵa ózin moıyndatyp, aıdarynan jel esip turǵan Qytaı sııaqty alyp derjavamen seriktestik qazaq jurtyna tizesin batyrǵysy keletinderdiń mysyn basyp otyr. Onyń ústine Qytaı basshysy Sı Szınpınniń: «Halyqaralyq konıýktýra qanshalyqty ózgerse de, biz Qazaqstan táýelsizdigin, egemendigin jáne aýmaqtyq tutastyǵyn tabandy túrde qoldaımyz» dep aıtqany pıǵyly buzyq tarapqa berilgen naqty jaýap bolmaq. Iаǵnı Qazaq eliniń qaýipsizdigine qater tóngen jaǵdaıda qolushyn sozatyn senimdi seriktester bar degen sóz.
Qazirgi kezde tórtkúl dúnıege ádilettilik týraly áńgime qozǵap, tóreligin aıtyp, aqıqat tarazysyna tartatyn Birikken Ulttar Uıymynyń da berekesi qashyp, bedeli tómendep ketti. Irgeli uıymnyń qabyldaǵan sheshimin qulaǵyna ilmeıtin memleketter qatary kóbeıip, jahannyń túkpir-túkpirinde soǵys oshaqtary órshı tústi. Quzyryna 193 eldi qamtıtyn irgeli uıym osylaısha sharasyzdyq tanytyp keledi. Basqalaı aıtqanda, jeke múddesin oılaǵan keı memleketter BUU-nyń Jarǵysyna bas ımeı, qalǵan elderdiń múddesin aıaqasty etip otyr. Osy oraıda kezinde BUU Bas hatshysynyń orynbasary qyzmetin atqarǵan Qasym-Jomart Toqaev irgeli uıymdy reformalaýǵa qatysty batyl usynysyn aıtyp ta júr.
«80 jyl buryn jasalǵan ınstıtýsıonaldy qurylym men qazirgi zaman arasynda alshaqtyq kóp. Bul Uıymǵa jáne onyń tıimdiligine degen senimge selkeý túsiredi. Mıllıardtaǵan adamnyń taǵdyryna áser etetin asa mańyzdy sheshimdi birneshe eldiń qabyldaǵany durys emes. Sondyqtan Qazaqstan BUU Qaýipsizdik Keńesiniń quramyn keńeıtip, oǵan álemniń ár óńirinen ókil qosý týraly ustanymdy qoldaıdy.
BUU ózektiligin joǵaltpaı, qazirgi zamannyń talaptaryna saı bolýy úshin Qaýipsizdik Keńesine qurylymdyq reforma jasalýǵa tıis.
Alpaýyt elder beıbitshilik pen qaýipsizdikti saqtaýǵa beıil ekenin anyq bildirýi kerek. Ári barlyq memlekettiń terrıtorııalyq tutastyǵyn qorǵaý týraly eń basty qaǵıdattan aınymaýǵa tıis», degen bolatyn Prezıdent Astana halyqaralyq forýmynyń plenarlyq sessııasynda sóılegen sózinde.
Memleket basshysy BUU-ny reformalaý jaıyn kásibı dıplomat retinde irgesi ketile bastaǵan uıymnyń ahýalyn bilgennen soń aıtady. Aqıqatynda, «mıllıardtaǵan adamnyń taǵdyryna áser etetin asa mańyzdy sheshimdi birneshe eldiń qabyldaǵany durys emes». Iаǵnı úrkerdeı toptyń júzdegen memlekettiń taǵdyryna baılanysty sheshim qabyldaýyn qoldaýǵa bolmaıdy. Bul, birinshiden. Ekinshiden, «Qazaqstan BUU Qaýipsizdik Keńesiniń quramyn keńeıtip, oǵan álemniń ár óńirinen ókil qosý týraly ustanymdy qoldaıdy». Irgeli uıym aıasynda ádiletti sheshim qabyldaýǵa yqpal etetin birden-bir usynys. Qazaq eliniń usynysy. Úshinshiden, «Alpaýyt elder beıbitshilik pen qaýipsizdikti saqtaýǵa beıil ekenin anyq bildirýi kerek. Ári barlyq memlekettiń terrıtorııalyq tutastyǵyn qorǵaý týraly eń basty qaǵıdattan aınymaýǵa tıis». Bar másele qaıbir alpaýyt elderdiń jahanǵa málim barlyq memlekettiń terrıtorııalyq tutastyǵyn qorǵaý qaǵıdatyn aıaqasty etýinen týyndap otyr emes pe? Endeshe, resmı Astananyń ustanymy kúlli álemdi mazalap otyrǵan saýaldyń da sheshimi bolmaq. Atalǵan usynysty beıbitshilikti murat tutqan álem jurtshylyǵy qoldaıtyny anyq.
Halyqaralyq saıasat týraly áńgime qozǵaǵannan keıin osy taqyryptaǵy ádebıetterge úńiletinimiz belgili. Jazylǵan eńbek avtorynyń qoltańbasyna qarap-aq arǵy pıǵylyn paıymdaý qıynǵa soqpaıdy. Reseılik Nıkolaı Starıkov degenniń «Geopolıtıka. Kak eto delaetsıa» degen «bestsellerin» paraqtadyq. Sóıtsek, bul pýblısıstiń paıymdaýynsha, álemdik saıasattyń, ıaǵnı geoıasattyń basty jáne jalǵyz mańyzy – resýrs úshin jáne soǵan baqylaý júrgizý úshin kúres kórinedi. Iаǵnı kól-kósir baılyqqa baqylaý jasaý. Atalǵan kitabynda avtor Reseıdiń álemdik saıasattaǵy yqpaly týraly áńgimeleıdi. Máskeýdiń erteden kele jatqan qazyna úshin kúresi jalǵasa beretinin aıtady. «Biz qýat-kúshimizdi, yqpalymyzdy qalpyna keltirip, jańadan odaqtastardyń basyn qosýymyz qajet. Jańadan Kedendik jáne Eýrazııalyq odaq aıasynda birtutas qýatty eldi qurýymyz kerek», deıdi. Álqıssa, geosaıasat tóńireginde shabytyn shalqytyp, eńbek jazyp júrgen Starıkovtyń ańsaǵan armany asqaq kórinedi. Burynǵy keńestik keńistikte tarıh qoınaýyna ketken bıligin qaıta ornatyp, «qýatty el» qurýdan áli de úmitti eken...
Osyndaıda «О́z-ózińe berik bol, kórshińdi ury tutpa» degen halyq danalyǵy eske túsedi. Klassık jazýshy Ǵabıt Músirepov aıtqandaı, «Zamanaýı nyshan: kim baǵynyshty bolsa – sol kináli». Sol sebepti qaırattaný kerek ultymyzǵa, jurtymyzǵa, Qazaq memleketine. Olaı bolsa, «Táýelsizdik alǵanymyz keshe ǵana...» degen sózdi aınalymnan shyǵaryp, eshqandaı anyqtaýyshsyz Qazaq memleketi, Qazaq eli, Qazaqstan dep aýyz toltyryp aıtýdyń ózi aıbynymyzdy asqaqtatyp, rýhymyzdy bıiktete túser edi.
«О́z tizginine ózi ıe bola almaıtyn, óz qasıetin ózi baǵalap, óz minin ózi túzeı almaıtyn, óz muńyn ózi muńdap, óz joǵyn ózi joqtaı almaıtyn halyq pen qaýymnyń búgingi dúnıede bitireri shamaly» (Á.Kekilbaıuly). Bizdiń qoǵamdaǵy qazirgi ahýaldy osy tujyrym qalybyna salyp qarastyrsaq, boıymyzdy kúmán-kúdik bıleıdi. Kekilbaıuly aıtqan talap deńgeıine qanshalyqty jaýap bere alamyz? Kózqarastar qaıshylyǵy bolsa, onyń jaýaby alqaly jıynda tabylar. Al jeke bılik úshin talas, zańdy saılanǵan bılikti moıyndamaý– osynyń barlyǵy jınaqtala kelgende táýelsizdikti tárk etý nemese oǵan qaýip tóndirý bolyp shyqpaı ma?
Syrtqy yqpalǵa tótep berý úshin, árıne, ishki yntymaq mańyzdy. Talaı eldiń sory – bitimge kelmegen birligi, qojyraǵan tirligi. Tórtkúl dúnıede bolyp jatqan búlinshilik – osynyń dáleli. Sondyqtan Memleket basshysy aıtqandaı: «Basty mindet – Qazaqstan halqynyń tatýlyǵy men aýyzbirshiligin, memleketimizdiń tutastyǵy men kıeli Táýelsizdigimizdi nyǵaıtý. Aldaǵy ýaqytta da solaı bolyp qala bermek». Ásirese qazirgideı almaǵaıyp zamanda bılik pen halyqtyń birligi men úılesimi ǵana senimdi ornyqtyrady. Osylaı ǵana alańdaǵan jurttyń kókiregine tynyshtyq uıalaıdy.