20 qańtarda AQSh qana emes, búkil álem alańdap ári qyzyǵýshylyqpen kútip otyrǵan oqıǵa bolyp, jańadan saılanǵan prezıdent Donald Tramp óziniń qyzmetine kirisedi. Alańdaý men qyzyǵýshylyqtyń basty sebebi – eshqashan memlekettik qyzmetti atqaryp kórmegen adamnyń álemdegi eń áleýetti memlekettiń eń joǵary laýazymynyń oryntaǵyna shyǵýy bolyp otyr.
Memlekettik qyzmettiń barlyq orta jáne joǵary býyndaryndaǵy organdardyń ózindik qalyptasqan dástúri, ádisi men aılasy, jasalǵan joldary, tipti mádenıeti men tártibi bolady. Ondaılarmen eshqashan tanyspaı, qoldanyp kórmeı, tek ómirdiń qaınaǵan qazanynyń qaq ortasy – úlken bızneste barynsha belsendi bolyp júrgen jannyń birden eń joǵary orynǵa barýy – Amerıka túgil shaǵyn memleketterdiń ózinde buryn-sońdy bolyp kórmegen oqıǵa. Osy ýaqytqa deıin D.Tramptyń kórgenderi tek bıznestiń táýekelderi men jeńisteri, shyǵystary men kiristeri ǵana.
Ras, tóńkeris jolymen úkimet basyna kelgen bolshevıkterdiń basshylary da eshqashan basqarý organdaryn kórmegen adamdar edi, biraq olar kásibı saıasatkerler boldy, ómiriniń barlyq maqsaty burynǵy bılikti ózgertip, jańasha basqarýǵa, sony ádisterdi jasaýǵa arnaldy.
D.Tramptyń qaıda soǵaryn, qandaı baǵytty qalaryn tap basyp bile almaǵan saıası sarapshylardyń dúdámal oılary kóp. Árıne, AQSh-ta bári qalyptasqan, saıası ómir kúre joldyń qalybynan shyǵa almaıdy, prezıdent basqa jolǵa bura tartpaq bolsa, ony Kongress bultartpaıdy deýshiler kóp. Biraq prezıdentke de kóp nárse baılanysty, kóp máseleni ol jeke-dara sheshe alady.
AQSh bıliginiń tarıhynda aıdy aspanǵa bir-aq shyǵaryp, qara násildiler arasynan tuńǵysh prezıdent bolyp saılanǵan Barak Obama bolsa, óziniń qoshtasý sózderin 11 qańtarda Chıkago qalasynda jarııalap, eldiń aldyndaǵy esebin berdi. «Osydan segiz jyl buryn men Amerıka uly depressııany eńserip, avtoındýstrııamyzdy qaıta qurady, tarıhymyzdaǵy jumys oryndaryn ashýdyń eń uzaq merzimin jasaıdy… Kýba halqymen tarıhtyń jańa betin ashamyz, Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasyn bir oq shyǵarmaı joq qylamyz, 11 qyrkúıek shabýylynyń dem berýshisin joıamyz… Nekede teńdikke qol jetkizemiz jáne medısınalyq qamsyzdandyrýǵa taǵy da 20 mln adamnyń qolyn jetkizemiz… – desem, meni qııalı adam degen bolar edińizder», deı kelip, B.Obama óziniń prezıdenttik merziminde osylarǵa qol jetkizilgenin atap ótti.
Reıter agenttiginiń aıtýyna qaraǵanda, «Obamanyń jyldarynda» Amerıka jumyssyzdyq deńgeıin 9,9 paıyzdan 4,7 paıyzǵa túsirdi, 2010 jyldan bastap 15,8 mln jańa jumys oryndaryn ashqan. 2008 jyly IJО́ ósimi – 29 paıyzben keri saldoda bolsa, 2015 jyly 2,6 paıyzdyq ósimge jetken. Jan basyna shaqqandaǵy IJО́ kólemi 2009 jylǵy 48,5 myńnan 2016 jyldyń aıaǵynda 57,2 myń dollarǵa ósken.
Barak Obama BUU-nyń tabıǵattyń ózgerýi boıynsha Parıjde 2015 jyly jasalǵan kelisimniń qajettigin joǵary baǵalady. Saılaýaldy naýqanynda bul isti jańadan saılanǵan prezıdent D.Tramp syn tezine alyp, jahandyq jylynýdan bolatyn qaýiptiń zardabyna shúbá keltirgen edi. Sondyqtan da ol qaldyqtardy azaıtý týraly mindetteme alýdy qoldamaıtynyn bildirgen.
О́ziniń qoshtasý sózinde Barak Obama Islam atynan sóıleıtin fanatıktermen qatar, «naryqtyń erkindigin, ashyq demokratııa men azamattyq qoǵamdy óziniń bıligine qaýip dep sanaıtyn» avtokrattar da álemdik tártipke qater tóndiretinin atap ótti. Alaıda, naqty qandaı elder ekenin atamady. Sonymen birge, ol demokratııalyq qundylyqtardyń álsireýi soǵys qaýpin týdyratynyn da aıtty. Amerıkaǵa tóndiretin qaýiptiń qatarynda ol eldiń barlyq baılyǵyn turǵyndardyń 1-aq
paıyzy ǵana qamtyp, qalǵan 99 paıyzy ekonomıkanyń jaqsy nátıjesin kóre almaǵandyǵy ekenin atap ótti. Bul – K.Markstyń baılyqty mıllıondar óndirip, nátıjesin ondaǵan adamdar ǵana kórý arqyly eńbek pen kapıtaldyń arasyndaǵy máńgilik qaıshylyqty týdyrady degen teorııasyn qostaý sııaqty kórindi.
Prezıdent Amerıkaǵa qaýip tóndiretin ekinshi qater – násildik kemsitýshilik ekenin atady.
Sóıtip, bir prezıdent ketip, ekinshisi kelip jatyr. Halyqaralyq sahnadaǵy oqıǵalardyń órbýi kóp jaǵdaıda álemdegi alyp eldiń ustanatyn saıasatyna táýeldi…
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan»