Dúken MÁSIMHANULY: Eýropa arhıvterinde el tarıhyna qatysty eleýli derekter az emes

– Jaqynda Eýropa elde­rinen olja­ly oralypsyz­dar. Osy issapar­lary­ńyz­­dyń maq­sat-mindetin taratyp ­aıt­­sańyz.

– Shyǵystaný ınstıtýty delegasııa­sy bir aıǵa jýyq Eýro­panyń alty mem­leketiniń 10 shaq­ty ǵylymı mekemesinde, ar­hıvi men kitaphanasynda jumys istep qaıtty.

Vatıkan jáne ózge de Batys elderi muraǵattarynda ejelgi túrki, qazaq, Ortalyq Azııa tarıhy men mádenıetine qatysty kóptegen mańyzdy derek pen qoljazba bar ekeni buryn­nan jıi aıtylyp, jazylyp jú­retin. Biz sol aqparattyń anyq-qanyǵyna jetýdi de maqsat tuttyq.

Esterińizde shyǵar, Prezıdent Q.K.Toqaev Vatıkan saparynyń birinde apostoldyq arhıv pen kitaphanada saqtalǵan qazaq halqynyń tarıhyna qatysty qujattardy Qazaqstan ǵalym­darynyń qol jetkizýi týraly Rım Papasyna ótinish aıtyp, kelisimin alǵan edi. Osy ke­lisimniń negizinde 2022 jyldyń mamyr aıynda R.B.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýty men Vatıkannyń apostoldyq arhıvi jáne kitaphanasy arasynda áriptestik-shyǵarmashylyq baılanys ornatý týraly me­morandýmǵa qol qoıdy. Bul ma­ńyzdy qujat Qazaqstan úki­meti tarapynan resmı túrde bekitilip, ekijaqty yntymaq­tastyqtyń jańa kezeńi bastaldy. Memorandým aıasynda otandyq ǵalymdar osy dinı eldiń sırek kezdesetin tarıhı qoljazbalar men basqa da qun­dy derekkózderge qol jetkizý múmkindigin aldy. Sondaı-aq Shyǵystaný ınstıtýtynda «Va­tı­kan­nyń jáne Batys Eýropa elderiniń jańa qundy materıaldary boıynsha Túrki áleminiń erte jáne ortaǵasyrlyq tarıhy men mádenıeti» atty irgeli ǵylymı joba daıyndalyp, ol el Úkimeti tarapynan 2024 jyly bekitildi. Osy jobanyń kúntizbelik jos­paryna saı biz mańyzdy tarıhı derekterdi izdeý, kóshirmesin alý, jınaqtaý, júıeleý, sondaı-aq ǵylymı yntymaqtastyqty nyǵaıtý maqsatynda 5–30 maýsym aralyǵynda Vatıkan jáne Eýropanyń birqatar elinde bolyp qaıttyq.

– «Vatıkan jáne Batys Eýropa elderiniń jańa qun­dy materıaldary boıynsha Túrki áleminiń erte jáne orta­ǵasyrlyq tarıhy men mádenıeti» atty jobanyń mán-maǵynasyn aıta ketseńiz.

– Bul joba Eýropa elde­riniń ulttyq arhıvteri men ki­taphanalarynda, ǵylymı orta­lyqtarynda saqtalyp kelgen halqymyzdyń arǵy-bergidegi tarıhy men mádenıetine qatysty Shyǵys jáne Eýropa tilderindegi mańyzdy ári tyń derekter men qoljazbalardy jınap, zertteýdi kózdeıdi. Sol arqyly ulttyq ta­rıhı jadymyzdy qalpyna kel­ti­rip, tarıhymyzdyń aqtańdaq bet­terin toltyramyz, sonymen birge otandyq shyǵystaný ǵylymyn jańa sapalyq deńgeıge kóteremiz.

– Qaı elder men qandaı ǵylymı ortalyqtarda, arhıvter men kitap­hanalarda jumys istedińizder?

Delegasııa quramynda ta­­rıh ǵylymdarynyń doktory, professor, eski Eýropa tilderi­­niń mamany Qalqaman Jumaǵu­lov, PhD shyǵystanýshy, parsy jáne shaǵataı tilderiniń mamany Bolatbek Batyrhan, PhD tarıhshy, Eýropanyń aǵylshyn jáne birneshe tilin erkin meńgergen Nurtas Ábdimomynovtar boldy.

Biz Vatıkan apostoldyq arhıvi men kitaphanasynyń prefekti Maýro Mantovanı­men resmı kezdesý ótkizdik. Kezdesý barysynda osynda saqtalǵan ­sırek qoljazbalar men qu­­jat­tardy zertteý bo­ıynsha ǵy­ly­mı yntymaqtas­tyq másele­lerin tal­qyladyq. Vatıkan­nyń apostoldyq arhıvi men kitaphanasynda saqtalǵan túrki áleminiń, Qazaqstannyń erte jáne ortaǵasyrlyq tarıhy men mádenıetine qatysty jańa derekterdi izdep, tizimge alý ju­mysyn júrgizdik. Izdeý, júıeleý jumysy barysynda ortaǵasyrlyq túrki handyqtary men mońǵol memleketteri bı­leýshileriniń Rım papalarymen jáne eýropalyq monarhtarmen hat almasýlaryn, Eýrazııa dalasynda bolǵan eýropalyq saıahatshylardyń jazbalary, mıssıonerlik qyzmetke qatysty málimetterdi, sondaı-aq Ortalyq Azııa aımaǵymen ortaǵasyrlyq mádenı jáne saýda baılanystary jónindegi derekterdi anyqtadyq. Erte jáne ortaǵasyrdaǵy túrki áleminiń Batyspen saıası, saýda-ekonomıkalyq jáne mádenı baılanystaryna qatysty sırek­ kezdesetin, buryn belgisiz bolyp kelgen materıaldardy anyq­taý, jınaý, taldaý boıynsha ju­mys júrgizdik. XIII–XV ǵa­syr­­lardaǵy eýropalyq saıa­hat­shy­lardyń Ortalyq Azııa týraly jazbalary tizimge alyndy. Ǵy­lymı qundylyǵyna saraptama jasaldy. Issapar barysyn­da Ita­lııa­daǵy eń kóne ári je­tek­shi oqý ordasy – Sapıensa Rım ýnıver­sıteti janyndaǵy Shy­ǵys­taný ıns­tıtýtyna soǵyp, túsinistik pen ýaǵdalastyqqa qol jetkizdik.

Budan ári Shyǵystaný ınstı­týtynyń delegasııasy alys ta jaqyn Majar eline at basyn tiredi. Alǵashqy kúni biz Býdapesht qalasynda Túrki memleket­­teri uıymynyń Majarstandaǵy ókil­digi uıymdastyrǵan «Altyn buǵy» músininiń ashylý saltanatyna qatystyq. Kelesi kúni Majar­stan zertteý ınstıtýty basshy­lyǵymen kezdesýde ortaq zertteýler júrgizý, ǵylymı jobalar ázirleý, ózara áriptestikti damytý, birlesip jas mamandar daıarlaý, olardy ǵylymı taǵylymdamadan ótkizý men aldaǵy yntymaqtastyq múmkindikterdi talqylap, jos­parymyzdy anyqtadyq. Elimiz­diń Majar­standaǵy elshiligi­niń qoldaýymen Sechenı ulttyq kitap­hanasy bas­shy­­lyǵymen ótken kezdesýde R.B.Súleı­menov atyndaǵy Shyǵys­taný ınstıtýtymen eki­jaqty árip­testikti damytý boıynsha ǵylymı zertteý salasyndaǵy ynty­maq­tas­tyq ornatý máselesi saralandy.

– Fransııa, Ispanııaǵa sa­par­laryńyzdyń barysy qalaı boldy?

– Iá, bul saparymyz da jemisti, tabysty ótti. Fransııanyń Ulttyq kitap­hanasy Shyǵys qoljazbalar bóliminiń basshylyǵymen jáne qyzmetkerlerimen kezde­sip, «Va­tıkan men Eýropa elde­ri­niń biregeı materıaldary ne­gizinde túrki áleminiń erte jáne ortaǵasyrlyq tarıhy men má­denıeti» atty ǵylymı zert­teý jobasy aıasynda Osman, sha­ǵataı, tatar, túrki jáne parsy tilderin­degi sırek qoljazbalar men arhıv­tik qujattardy bir­lesip ıgerý, ortaq paıdalaný múmkindikterin talqyladyq. Geografııalyq kartalar men otarlyq kezeńdegi ekspedısııalar barysynda jı­nalǵan materıaldarǵa erekshe qyzyǵýshylyq tanyttyq. Sondaı-aq tarıhı, qundy derekter, qoljazbalar men qujattardy zertteýde ekijaqty áriptestikti damytý joldary jáne aldaǵy yntymaqtastyq múmkindikteri talqylanyp, yntymaqtastyq týraly memorandým ázirlep, qol qoıýǵa ýaǵdalastyq.

Ári qaraı Ispanııa astanasy Madrıd qalasyndaǵy «Felıks Marııa Pareja» ıslam kitaphanasyna aıaldap, kitaphana qorymen tanystyq. Qazaqstan Respýblıkasynyń Ispanııa Korol­digindegi elshiliginiń qol­daýymen Ispanııanyń jetekshi oqý ordasynyń biri – Madrıd Komplýtense ýnıversıteti bas­shy­lyǵymen kezdestik. Munda da ekijaqty ynty­maqtastyq, arhıv qorlary men kitaphanalaryndaǵy qol­jazbalar men qujattardy zertteý salasyndaǵy ǵylymı árip­testikti damytý, ortaq ǵylymı jobalar ázirleý, konferensııa, semınarlar ótkizý, jas ǵalym­dardyń taǵylymdamadan ótýi máseleleri men aldaǵy yn­tymaqtastyq, seriktestik múm­kindikterin talqyladyq. Kelissóz nátıjesinde birlesken zertteý­ler, tájirıbe almasý jáne mamandardyń akademııalyq utqyr­lyǵyn qamtıtyn ózara ynty­maqtastyq týraly memo­randým ázirlep, qol qoıýǵa ýaǵ­dalastyq. Issaparymyzdyń sońǵy kúni Ispanııa Syrtqy ister mınıstrligine qarasty bedeldi halyqaralyq uıym «Casa Asia Madrid» ortalyǵy basshylyǵy­men kezdestik. Bul ortalyq – dıp­lomatııa, mádenıet, bilim jáne ekonomıkalyq yntymaqtastyq salasynda Ispanııanyń Azııa-Tynyq muhıty aımaǵymen qarym-qatynasty nyǵaıtý úshin qurylǵan uıym. Bul uıym ıspan qoǵamy men Azııa elderi arasynda dıalog alańy, Azııa qundylyqtaryn nasıhattap, Azııa elderin zertteı­tin ortalyq osy sa­lada elimizben, atap aıtqanda, R.B.Sú­leımenov atyn­daǵy Shyǵystaný ınstı­týtymen áriptestikke daıyn ekenin baıan etti. Eýropa elderindegi, onyń ishin­de Madrıdtegi Azııa halyqtary, túrki álemine qatysty derekterdi jınaý, júıeleý jáne salystyrmaly taldaý júrgizý, ǵylymı turǵyda jańasha zer­deleý aıasynda bul halyqaralyq ortalyqpen baılanys ornatýdyń orny aıryqsha bolmaq.

– Ǵylymı saparlaryńyzda ejelgi túrki, qazaq, Ortalyq Azııa tarıhy men mádenıetine qatysty qandaı aıryqsha derek nemese qoljazba taptyńyzdar?

– Majarstandaǵy 1802 jy­ly­ quryl­ǵan Sechenı ulttyq kitap­hanasy­nyń túrki mádenıeti men tarıhyna qa­tysty qoljazba jáne qujattar, Orta­lyq Azııaǵa qatysty ejelgi kartalar qory óte baı eken. Onyń deni kúni búginge deıin ǵylymı aınalymǵa tús­pegen. Buıyrsa osyǵan aına­lyp soqpaqpyz. 1661 jyly qurylǵan Berlın memlekettik kitaphanasy qoryndaǵy Shyǵys qoljazbalary, onyń ishinde Ortalyq Azııa aımaǵyna qa­tysty arab, parsy tili men eski túrki ádebı tilindegi eńbekter erekshe. Munda 42 000-nan asa qoljazba saqtalǵan, onyń ishinde 252 qoljazba túrki tilin­degi ádebıetter ekenin baıqadyq. Fransııa Ulttyq kitaphanasy Shyǵys qoljazbalar bóliminde Batys jáne Shyǵys tilderinde jalpy 56 tilde qoljazba saq­tal­ǵan. Munyń bári saıahatshylar, elshiler, saý­dagerler, antıkvarlar arqyly qorǵa alynǵan. Bul kitaphanadaǵy parsy tilindegi qoljazbalardyń jalpy sany 2869, túrki tilinde 2038, onyń ishinde 113 qoljazba Ortalyq Azııaǵa tikeleı qatysty túrki (shaǵataı) tilinde jazylypty. Saq­talǵan qujattardyń arasynda Qashqarııa, Túrkistan men Orta­lyq Azııa tarıhyna qatysty mate­rıaldar men qazaq handary men sultandarynyń hattary bar. Baraq hannyń túrik sul­tanyna haty, Táýekel hannyń Buqa­­raǵa joryǵy týraly osy kezge deıin beımálim bolyp kel­­­gen dúnıeler osy kitaphana qo­ryn­­daǵy mańyzdy derekter qatarynan.

– Bul derekter otandyq tarıh pen shyǵystaný ǵylymyn damytýǵa qan­shalyqty úles qosa alady?

– Qazaqstan delegasııa­sy arnaıy at basyn tiregen Va­tıkan, Italııa, Majarstan, Ger­manııa, Fransııa, Ispanııa elderi arhıv qorlary men kitaphanalaryndaǵy elimizdiń (ejelgi jáne ortaǵasyrlyq túrki, qazaq, Orta­lyq Azııa) tarıhy men mádenıetine qatysty derekkózder otandyq tarıhymyzdy jańa materıaldarmen, tyń derektermen tolyqtyryp, elimizdiń derektaný jáne qoljazbataný salasyn baıyta túseri sózsiz. Otandyq shyǵystaný ǵylymynda tyń, buryndary zerttelmegen, aýdarylmaǵan derekkózderdi jan-jaqty jınaý, aýdarý, júıe­leý, orta ǵasyrlarda jazylǵan qazaq handarynyń musylman bıleý­shilerimen almasqan dıp­­lomatııalyq hattarynyń kóshir­melerin elge aldyryp, zerttep, ǵylymı aınalymǵa qosý – kezek kúttirmes, dilgir eldik isterdiń biri. Qazaqstan tarıhy týraly jazba derekterdiń ana tilimizden basqa Shyǵys pen Batystyń kóp­tegen tilinde jazylyp, saq­talyp kelgeni málim. Árıne, tól derekterdiń qundylyǵy bir bólek, al Qazaqstan tarıhy men mádenıeti týraly Shyǵys jáne Batys tilderinde jazylǵan derek­kózderdiń jóni bir basqa. Osy oraıda, Shyǵys tilderindegi derek­kózder birneshe topqa bólip qaras­ty­rylatynyn atap kórsetken jón. Olar: qytaı, mánjúr, kóne qytaı, kóne mońǵol, mońǵol, kóne túrki, oırat, arab, parsy, túrki-shaǵataı, t.b. tilderde jazylǵan derekter. Shyǵys jazba derekkózderiniń ishinde arab, parsy, qytaı jáne túrki (shaǵataı) tilderindegi jazbasha derekterdiń alatyn orny tipten aıryqsha. Vatıkan jáne ózge de Eýropa elderiniń arhıvteri men kitaphanalarynda túrki, qazaq jáne Ortalyq Azııa tarıhy men mádenıetine qatysty mańyzdy derekterdiń óte mol ekendigi osy retki sapar barysynda tipten aıqyndala tústi. Bul derekter – kóbinese ıslamdyq, túrkilik, ortaǵasyrlyq jáne túrki áleminiń tarıhı jáne mádenı murasyn tereń zertteýge arnalǵan qundy dúnıeler. Olar negizinen erte kezeńdegi jáne ıslamdyq, túrkilik, or­taǵa­syrlyq túrki mádenı murasyn zertteýge arnalǵan derekter.

Ásirese Vatıkan arhıvi – álemdegi eń úlken jáne baı tarıhı arhıvterdiń biri. Onda túrli dáýirdegi jazyl­ǵan qoljazbalar men qu­jat­tar saqtalǵan. Vatıkannyń apos­tol­dyq kitaphana men arhı­vinde Ortalyq Azııa, Túr­kistan men qazaq handyǵynyń tarıhy hám má­denıetine qatysty derekter kez­desedi. Munda latyn, qytaı, arab, parsy jáne túrki tilderin­de ja­zyl­ǵan qol­jazbalar qory óte mol. Sonymen qatar munda XIII–XIV ǵasyr­lardaǵy Altyn Orda men onyń kórshi memle­ket­teri tý­raly jazylǵan derekter de je­terlik. Mysaly, arab, parsy jáne túrki tilderindegi mátinderde Altyn Orda han­darynyń saıasaty, olardyń kórshi memlekettermen qarym-qatynastary týraly derekter de molynan saqtalǵan. Osy joly ǵalymdar Vatıkan arhıvinde Ortalyq Azııanyń musylman mádenıeti men dinine qatysty kóptegen zertteý men qoljazba bar ekendigin de anyqtady. Olar ıslamnyń Túrkistanǵa taralýy, sol kezdegi fılosofııa, ǵylym, astronomııa, medısına sııaqty salalardy qam­tıdy. Jalpy, Fransýz ult­tyq kitaphanasynda Ortalyq Azııanyń tarıhy men mádenıeti týraly mańyzdy qoljazbalar men derekterdiń óte mol eken. Munda Maýerennahr men Túr­kistan tarıhy, Ortalyq Azııada bolǵan tarıhı oqıǵalarǵa, sonymen qatar túrki halyqtarynyń qalyptasýy men damý kezeńde­rine arnalǵan qoljazbalar qory barshylyq. Fran­sýz ulttyq kitaphanasyn­da orta ǵasyrlar­daǵy musylman tarıhshylardyń, geograftar men ǵalymdardyń kóptegen eńbegi saqtal­ǵan. Bul jaz­balar Ortalyq Azııa men Qazaq­stannyń saıası, mádenı, eko­no­mıkalyq jaǵdaıy týraly mol maǵlumat beredi. Al Berlınde saqtalǵan derekter Ortalyq Azııa men qazaq tarıhy úshin, buǵan deıin ǵylymda belgisiz bolyp kelgen múlde tyń málimetterdi qamtıdy. Berlın kitaphanasynda da Turan, Túrkistan, Qazaqstan jáne Ortalyq Azııanyń tarıhı eskertkishteri men qoljazba­lary týraly kóptegen materıal­ saqtalǵan. Qoljazbalardan Orta­lyq Azııa halyqtarynyń ejel­­gi tarıhy men olardyń kórshi eldermen qarym-qatynasy týraly mol maǵlumat alýǵa bolady. Nemis ǵalymdary Ortalyq Azııa men Qazaqstan tarıhyn zertteý­ge erteden den qoıyp keledi desek, olar ózderindegi osy qoljazbalar men mátinderge kóbirek júginetini belgili. Sondyqtan da nemis ǵalym­darynyń Ortalyq Azııa aıma­­ǵyn zertteýge arnalǵan eńbek­teri de nazar aýdarýǵa turarlyq. Qysqasy, Vatıkan men ózge de Eýropa elderiniń kitaphanala­ry men arhıv qorlarynda Orta­lyq Azııanyń tarıhy men máde­nıeti týraly mańyzdy derekter, qol­jaz­balar molynan saqtal­ǵany týraly buryndary tam-tum aıtylyp, jazylyp júrgen bolsa, otan­dyq delegasııa osy jolǵy ǵy­lymı issaparynda kózderimen kórip, qoldarymen ustap qaıtty. Bul ǵalymdarǵa ǵana emes, jal­py mádenıetke um­tylǵan jurt­shy­lyq arasyn­da mádenı, tarıhı muraǵa qyzyǵýshylyqqa keń jol ashady.

– Aldaǵy ýaqytta osy qundy derekterdi ǵylymı aınalymǵa engizý josparlaryńyz qalaı júzege asady?

– Bul – naqty ári dáıekti jolmen júzege asatyn úderis. Eń aldymen, tabylǵan materıal­dardyń elektrondyq jáne qaǵaz kóshirmeleri alynady. Keıin solardyń ǵylymı sıpattamasy jasalyp, aýdarylyp, júıelenedi. Qajetti derekter otandyq ǵy­lymı basylymdar men monografııalar arqyly aınalymǵa enedi. Sonymen qatar bul jumys negizinde halyqaralyq konferensııalar men kórmeler ótkizý de josparlanyp otyr.

– Osy saparlaryńyzǵa qandaı baǵa berer edińiz?

– Bul sapar otandyq shy­ǵystaný ǵylymynyń jańa bir sapaly kezeńge aıaq basqanyn kórsetedi. Túrki jáne qazaq tarıhynyń álemdik deńgeıde zerttelýine jol ashqan, ǵylymǵa ǵana emes, eldik sanaǵa da eleýli, mańyzdy oqıǵa dep esepteımin. Áli de kóptegen tyń derekti anyqtaý úshin jumys jalǵasady.

Osy rette R.B.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýty ujymy atynan Eýropanyń Vatıkan, Italııa, Majarstan, Germanııa, Fransııa, Ispanııa elde­rindegi Qazaqstan Res­pýb­lıkasy elshilikteri­niń qol­daýy men kómegi úshin shynaıy rızashylyǵymyzdy jetkizemiz. Eli­miz­diń rýhanı murasyn túgen­deý men jańǵyrtý isine bárimiz birge atsalysa bereıik.

Bul jaz­balar Ortalyq Azııa men Qazaq­stannyń ­saıası, mádenı, eko­no­mıkalyq jaǵdaıy týraly mol maǵlumat beredi. Al Berlınde saqtalǵan derekter Ortalyq Azııa men qazaq ­tarıhy úshin, buǵan deıin ǵylymda belgisiz bolyp kelgen múlde tyń málimetterdi qamtıdy. Berlın kitaphanasynda da Turan, Túrkistan, Qazaqstan jáne Ortalyq Azııanyń tarıhı eskertkishteri men qoljazba­lary týraly kóptegen materıal­ saqtalǵan

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken –

Jánibek Álıman,

«Egemen Qazaqstan»