Sheshendik – qyzyl sózdi sapyrǵan qyzdyrma jelik emes. Onyń aýyly sofıstıkadan alys qonǵan. Onyń shyn maqsuty – aqıqatty taný. Hosh, másele munymen aıaqtala ma? Aqıqatty tanyp úlgerseńiz, áriptesińizge túsindire qoıýdan jeńil zat bar ma? Osylaı tujyrymdasaq, dálmárlyq mánin uqpaǵandyǵymyz. Sokrat hakim dıalog barysynda jetekteýshi suraqtar qoıyp, ózi túsingen aqıqatqa áriptesiniń de aqyly «júkti» bolyp, ony ózi dúnıege keltirýine jaǵdaı jasaıdy. Al qazirgi qazaq qoǵamyndaǵy sózdiń qýaty qandaı, sheshendik sheberlik qaı deńgeıde? Osy oılarmen biz Astanada ótken «Sózmergen-2025» baıqaýyna kelip tústik.
Saıys erejesi tanystyrylyp jatyr. Dodanyń tizginqaǵar kezeńinde ár qatysýshyǵa jaǵdaıatty tapsyrma beriledi deıdi. Ádette mundaı baıqaýlarda qatysýshylarǵa «ózin-ózi óleńdetip tanystyrý» sekildi jadaǵaı-jattandy shart bola-tuǵyn. Búgingi uıymdastyrýshylar á degennen dilmárlardy qııaǵa tirep, qısynyn taýyp shyǵýdy mindet etip otyr. Al ekinshi irikteýde jahandaǵy jańalyqtarǵa ún qosyp, qoǵamdaǵy qubylystar haqynda sheshile sóıleý kerek sheshender. Jasandy ıntellekt, ekomádenıet, geosaıası ahýal, rýhanı transformasııa sııaqty kúrdeli taqyryptardyń bolary anyq. Osymen baıqaý máresi taıaı ma desek, joq. Qatysýshylardy ystyq-sýyqqa áli salmaqshy eken. «Tobyqtaı túıin» kezeńinde dilmarlarǵa tildeı qaǵaz berilip, el ishinde keń taraǵan bir áleýmettik áýmeserlikti tııatyn sóz hám ony qalaı tııatyn ýáj jazý bekitildi. Naýqastyń naýqas ekenin aıtý ońaı, ony jazyp shyǵarý she? Bul da sondaı tamyr ustap biler tapqyrlyq pen kóregendikti qajet eter syndarly sát. Al tizgintartar kezeń naǵyz sheshenderdiń sheshile sóıleıtin shaǵy bolǵaly tur. Iriktelip shyqqan eki dilmar bir-birine sokrattyq saýal qoıyp, qyz kirpigin qaqqansha jaýap tabý kerek. Osylaısha naǵyz sózmergen anyqtalmaq.
Artynsha arqyrap turǵan qatysýshylarǵa kóz saldyq. Yqylas Ojaı, Janbolat Shákim, Ardabı Máýlet, Qabıden Qýanyshbaı, Bekzat Qulshar syndy kil aqyn, kil jýrnalıst júırikter aýyzdyǵyn shaınap tur.
Osyndaı saıdyń tasyndaı azamattarǵa saıys erejesi qıynǵa soqpaıtyndaı kórindi. Alaıda Alla aýzyna sóz salǵan adam ǵana árýaǵy asyp, baıqaý máresine jetedi emes pe? Árýaǵy asqan degende oıǵa oralady. Qaraǵaıǵa qarsy bitken butaq syńaıly qońtájiniń aldynda qoryqpaı sóılegen Qazybektiń mysy qalaı basyp ketti? Dál osy saýaldy on tórt jasar balanyń ýltımatým-ýájine kelise qoıǵan qalmaqtyń ýázirleri de qoısa kerek. Sonda qońtáji mańdaıdaǵy terin jeńimen súrtip otyryp: «bul oǵlan sóılegende jelkesinen jeti aıdahar ysqyryp turdy» degen eken. Iá, aýzyna Qyzyr túkirgen eren erdiń osylaı mysy basym, rýhy óktem bolmaq. Eger ol aqıqat sózin aıtsa, árıne.
Doda barysynda oılap otyrǵan osy oıymyzdy sahnadan shyqqan bir ún jasyndaı tilip jiberdi: «Bizdiń oıymyzsha, ár qazaq balasynyń súıgeni – Alla, súıengeni – ádilet, qorǵaıtyny – azattyq, qorqynyshy – nadandyq, «aýrýy» – Abaı bolýy tıis». Aq sóz. Bul sózdi aıtyp turǵan aqyn Yqylas Ojaı edi. Maqalamyzdyń álqıssasynda aıtylǵan sheshendiktiń shyn sıpaty dál osy sózderden tabylǵanyna shyn qýandyq.
Al aqyn,jýrnalıst Bekzat Qulshardyń «Báriniń birdeı oılanǵany – eshkimniń eshteńe oılamaǵany. Azat oı keı «aqyldardyń» sheńberine syımasa, ol oǵan kináli emes» degen sózi kóńil údesinen shyǵyp, kópshilikti «ras-aý» degizdi. Bul «Aqylǵa erkin oı kerek, Mataýdan oıdy azat qyl» degen Shákárim ǵaqlııasynyń HHI ǵasyr urpaǵyndaǵy sáýlesi boldy.
Árıne, doda kezinde sózdi doptaı domalatyp, oı qaqpasyna dál kirgizgen mergender únemi bola bermedi. Onysy zańdylyq ta. Sóz – qasıetpen búr jaratyn, qabiletpen shyńdalatyn óner. Sóıtip qabileti men qasıeti, baǵy men baby qatar kelisken dilmar qaýym iriktele kele, sońǵy márege eki qatysýshy jetti. Olar jýrnalıst Janbolat Shákim men aqyn Yqylas Ojaıuly.
Tartystyń kókesi endi bastalady, qos júıriktiń tynysy endi ashyldy degende qazylar alqasynyń múshesi Mádı Manatbek ini aǵaǵa jol berýi kerek dep, Yqylas Ojaı báıgeni shappaı alsyn dep dodany osy jerden toqtatýǵa shaqyrdy. Shaýyp kele jatqan tulpardy aldynan arqan kerip toqtatqan sııaqty ishteı ókinip qaldyq.
Jón-joba biletin Janbolat Shákim Yqylas Ojaıdy ustaz tutady. Jeme-jemge kelgende aǵasyna báribir jol usynatyn edi ǵoı, oǵan deıin sóz qylyshymen qıdandasqanyn kórý halyqqa qyzyq qoı degen oı qaıta-qaıta shymshylap, aqyry basyldyq. Ne de bolsa qazylar alqasyndaǵy medıa-menedjerdiń bul usynysyna qalǵan áriptesteri de hosh dep kelisti.
Sóıtip etnograf Beken Qaıratuly, «Jaıdarman» jobasynyń jetekshisi Esen Eleýken, «Jastar» teatry dırektorynyń orynbasary, aqyn Maqpal Mysa, Mádenıet jáne aqparat mınıstrligine qarasty kitap isi komıtetiniń sarapshysy Aıbala Bekmuhanbet, jýrnalıst Mádı Manatbek bastaǵan «Sózmergen-2025» baıqaýynyń bas júlde ıegeri Yqylas Ojaı atandy jáne jeńimpazǵa 300 myń teńge arnaýly syılyq berildi. Halyq ta, qatysýshylar da qazylardyń bul sheshimine shák keltirmeı, rızashylyqpen qýandy. Birinshi oryn tuǵyryna Janbolat Shákim kóterildi. Oǵan 200 myń teńge tabystaldy. Al ekinshi oryndy Qabıden Qýanyshbaı men Baǵlan Orazaly 100 myń teńgemen ıelense, úshinshi oryndy Ardabı Máýlet pen Bekzat Qulshar 75 myń teńgemen enshiledi.