Jazýshy Qaısar Álimniń «Mirjaqyp Dýlatuly» ǵumyrnamalyq kitaby qalyń oqyrmanǵa jol tartty. Etjeńdi eńbekte Alash ardaqtysynyń tartysqa toly ómiri, asyl muraty jolyndaǵy qaıratkerligi, shyǵarmashylyq baı murasy, málim de beımálim derek-dáıekter jóninde baıandalady.
«Kitap mánin qysqa qaıyryp, mańyzyn eksherdeı bolsaq, árıne, mynadaı jıyntyq mazmunynan birer syr tarqatqanymyz oryndy sekildi. Bul ǵumyrnama «Alash arysy», «Jasyndaı jarqyl», «Shyndyq shyraǵy» jáne «Amanat» dep atalatyn tórt bólimnen turady. Osy bólimderge toptastyrylǵan qadaý-qadaý shyǵarmalardyń qatarynda «Mirjaqyptyń oralýy» hıkaıat-saparnamasy men «Alash qyzy» atty tragedııalyq drama jáne esseler men áńgimeler nazar aýdararlyq dep úmittenemiz. Al ǵylymı turǵyda tereń zerdeleýge talpynys jasap, nazarlaryńyzǵa usynyp otyrǵan basqa da tanymdyq maqalalar men ocherkter júgi ózindik salmaǵymen árkimdi tushyntqan bolsa, onda alǵa qoıǵan maqsatymyzdyń oryndalǵany dep bilemiz», – dep jazady avtor oqyrmandarǵa arnalǵan ańdatpasynda.
Kitapta Mirjaqyp Dýlatulynyń ómiri birneshe taraýǵa bólinip, kezeń-kezeńimen baıandalǵan. Gúlnar Mirjaqypqyzynan bastap, qazaqtyń kórnekti qalamgerleriniń estelikteri, arnaý esse, óleńderi, ár jyldary jazylǵan maqala-suhbattary qazaq jáne orys tilderinde berilgen. Sondaı-aq avtor ózi atap ótken taraýlar arqyly áıgili tulǵanyń saıası qyzmetine, aǵartýshylyq jáne shyǵarmashylyq jolyna, sondaı-aq onyń ómirindegi qym-qıǵash qıyndyqtar men ult múddesi jolyndaǵy kúresterge toqtalady. Alash ardaqtysy aqtalǵan sátten beri qaraıǵy qalamgerdiń Jaqań men onyń qyzy Gúlnarǵa arnap jazǵan dúrkin-dúrkin derekti maqalalaryna qanyǵasyz.
Tyrnaqaldy «Alash arysy» bóliminde Mirjaqyptyń Alash qozǵalysyndaǵy róli, onyń ult-azattyq ıdeıalary men halyqty qarańǵylyq qursaýynan oıatýdaǵy eńbekteri jan-jaqty sıpattalady. Dýlatulynyń «Oıan, qazaq!» jınaǵyndaǵy shyǵarmalarynyń otarlyq qanaýǵa ushyraǵan qazaq halqynyń basyndaǵy kúrdeli máselelerdi qozǵap, eldi kúreske shaqyrǵany egjeı-tegjeıli baıan etilgen.
Al «Jasyndaı jarqyl» bólimi Dýlatulynyń shyǵarmashylyq darynyna, aqyn, jazýshy, dramatýrg, jýrnalıst retindegi qyzmetine arnalypty. Avtor onyń ádebı murasynyń qundylyǵyn, qazaq mádenıeti men ádebıetine qosqan úlesin jan-jaqty qyrynan ashady. Aǵartýshylyq turǵysynan Mirjaqyptyń halyqty oıatýdaǵy, bilimge shaqyrýdaǵy eńbekteri, shyǵarmalary arqyly qazaq qoǵamyndaǵy kertartpalyqqa qarsy kúresip, eldi órkenıetke, jańalyqqa umtylýǵa úndegeni tilge tıek etiledi.
Shyǵarmashylyq daryny sóz bolǵanda, onyń poezııasynyń tereńdigi, prozasynyń shynshyldyǵy jáne dramalarynyń qoǵamdyq máni erekshe atap kórsetiledi. Munda onyń ádebı týyndylarynyń qazaq ádebıetin damytýǵa tıgizgen yqpal-áseri, jańa janrlar men taqyryptardy ıgerýdegi mańyzyna laıyqty baǵa berilgen. Tiliniń kórkemdigi, oıynyń aıqyndyǵy, halyqtyq murany paıdalana otyryp, zamanaýı talaptarǵa saı shyǵarmalar jazýdaǵy sheberligi táptishteledi.
Munda Jaqańnyń jýrnalıstik qyzmeti de qaperden tys qalmaǵan. Qazaq baspasóziniń qalyptasýy men damýyndaǵy oıyp alar orny aıǵaq-dáleldermen aıshyqty kórinis tabady. Onyń gazet-jýrnaldardaǵy maqalalary, pýblısıstıkalyq eńbekteri arqyly qoǵamdyq sanany qalyptastyrýdaǵy róli baıyptalady. Mirjaqyptyń jýrnalıst retindegi ustanymy – shyndyqty aıtý, halyq múddesin qorǵaý jáne ulttyq sanany oıatý bolǵany málimdeledi. Alash arysynyń shyǵarmashylyq qyzmeti onyń saıası jáne qoǵamdyq belsendiligimen tyǵyz baılanysty ekenine kóz jetkizemiz.
Jalpylaı alǵanda, avtor Mirjaqyp Dýlatulynyń kemeldengen kezeńindegi shyǵarmashylyq jáne aǵartýshylyq isterin aldyńyzǵa aqtaryp salyp, qazaq halqynyń rýhanı ómirindegi jarqyn izderin aıqara ashyp kórsetedi. Uly tulǵanyń ádebı murasynyń máńgilik qundylyǵyn, onyń ult tarıhy men mádenıetindegi orny oqshaý ekenin dáripteıdi.
«Shyndyq shyraǵy», «Amanat» bólimderin kitaptyń tirek júlgesi desek, jańylyspas edik. Gúlnar Mirjaqypqyzy avtory bolyp esepteletin «Shyndyq shyraǵy» atty shejireli de sherli kitaptyń mańyzyn aıta otyryp, Mirjaqyptyń ómirindegi kúrdeli kezeńderge, qýǵyn-súrginge ushyraýyna jáne onyń esimin qaıta jańǵyrtýǵa jasalǵan talpynystarǵa toqtalady. Sol kitaptyń áli de óz baǵasyn ala qoımaǵanyna qynjylys ta bildirip, tarıhtyń ádil sheshimin kútetinin kúrsinispen jetkizedi.
Kitaptaǵy «Ortaǵa oralý», «Ahań, Jahań – qos arys», «Karelııa baǵytymen», «Qaraly qaıta jerleý», «Tulpardyń tuıaqtary», «Taǵzym», «Qyzbeldegi toı» taraýlary, «Úmit úreıden ústem», «Alashshyl azamat», «Madııar bıdiń mazdaǵy», «Mirjaqypqa kesene turǵyzyla ma?», «Qos qubylys» sekildi kóptegen derekti ocherkter men esseler, qos bólimdi pesa, oralymdy oı-tolǵamdar – bári-bári oqyrman júreginen tór taýyp, arysymyzdyń qadir-qasterin bıiktete túsedi dep nyq senimmen aıtar edik.
Jalpy, qabyrǵaly qalamger óziniń bul eńbeginde Mirjaqyp Dýlatulynyń beınesin, azamattyq bolmysyn, ustanym-qaǵıdasyn jan-jaqty ashýǵa kúsh salǵan. Avtordyń Jaqań týraly kóp jyldan beri izdenip, qasterli tulǵa jóninde oı tolǵap, qalam terbep kele jatqany kitap mazmunynyń tereńdiginen aıqyn kórinedi.
Qysqasy, bul – ardaqty tulǵanyń ǵumyrnamasyn qamtyǵan týyndy ǵana emes, qazaq halqynyń HH ǵasyr basyndaǵy tarıhy men rýhanı ómirin tereń túsinýge septigin tıgizetin súbeli de súıekti eńbek. Avtor «Alash arystarynyń ekinshi ómirin kúmis sózimen syńǵyrlata qalyptap, qaıyra jańǵyrtqan qarymdy qalam ıesi» retinde Mirjaqyp Dýlatulynyń máńgilik murasyn kelesi urpaqqa jetkizýde aýqymdy jumys atqarǵan. Kitap Jaqańnyń qaıratkerlik qyzmetin keńirek tanyp, onyń ómirinen úlgi alǵysy keletin barlyq oqyrmanǵa usynylyp otyr. Qalyń qazaqtyń ystyq yqylasyna bólenip, otan tarıhyndaǵy eleýli eńbekterdiń birine aınalaryna shúbá keltirmeımiz. Muny ult rýhanııatyna qosylǵan, ult ıgiligine qyzmet etetin tamasha týyndy deýge bolady. О́ıtkeni avtordyń ózi aıtqandaı, ult pen Mirjaqyp – egiz uǵym!
Jandos JÚSIPBEK,
jýrnalıst