Biz tabıǵı bolmysy týraly syr tarqatyp, kisilik kelbeti jóninde baıandaýǵa nıet etip otyrǵan keıipkerimizdiń ónegeli ómiri men shyǵarmashylyq sheberhanasyna úńilgende, ult zııalylaryna tán qasıeti onyń abyroıyn kóterip, BAQ salasynda, atqarýshy bılik pen qoǵam arasynda tanymal etkenin baıqadyq.
Ǵıbratty ǵumyry jastarǵa ónege, izdeniske toly jýrnalıstik qyzmeti medıa mamandaryna úlgi Aıaǵan О́tenuly týraly qysqasha aıtqanda, bylaı óriledi. Qarapaıym qurylysshydan bastaý alatyn eńbek joly orda buzar otyz jasynda aýdandyq, oblystyq gazetterdiń tilshisi qyzmetine aýysady, odan odaqqa belgili QazTAG agenttiginiń redaktory, aǵa redaktory, bólim meńgerýshisi, fotohronıka redaksııasynyń bas redaktory laýazymdaryna ulasady. Qamal alar qyryq jasynda jýrnalıstik baı tájirıbesi Prezıdent ákimshiligine shaqyrylýyna negiz bolady. Memleket basshysynyń baspasóz qyzmetinde birneshe satydan ótip, Baspasóz sektorynyń meńgerýshiligine deıin kóterilýi, árıne, tynymsyz atqarǵan eren eńbeginiń jemisti jeńisi. Al kórnekti memleket qaıratkeri Altynbek Sársenbaev Aqparat mınıstri bolǵan kezde jaýapty vıse-mınıstrlik laýazymǵa taǵaıyndalýy – ómirlik bir bıik belesi. Qazaq televızııasynyń damýyna tyń serpin ákelgen «Qazaqstan teleradıo» korporasııasynyń birinshi vıse-prezıdenti – «Qazaqstan» telearnasynyń bas dırektory qyzmetindegi jetistikteri – óz aldyna bir tóbe. «QazMunaıGaz» ulttyq kompanııasynyń qoǵammen baılanys departamentiniń dırektory, «Astana aqshamy» gazeti men «Mysl» jýrnalynyń bas redaktory qyzmetterin abyroıly atqarýy – elimizde aqparat salasynyń iri menedjeri ekendiginiń aıqyn dáleli.
Al osynaý oljaly tájirıbesin bolashaq jýrnalısterdiń boıyna sińirý maqsatynda L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń Jýrnalıstıka jáne saıasattaný fakýlteti stýdentterine birneshe jyl dáris oqyp, memlekettik emtıhan komıssııasynyń tóraǵasy bolýy – elimizdiń aqparattyq ındýstrııasyn bilimdi de bilikti mamandarmen qamtamasyz etýge aıryqsha eńbek sińirgeniniń bultartpas aıǵaǵy.
Áńgimemizge arqaý etip otyrǵan keıipkerimiz – ardager jýrnalıst, kórnekti kósemsózshi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Qazaqstan jýrnalısteri akademııasynyń akademıgi Aıaǵan Sandybaı bul jaǵynan kelgende joly bolǵan jan der edik. «Chem poradovat serdse», «Idý po lınıı sveta», «О́negeli ómir» atty jınaqtaryna engen pýblısıstıkalyq muralaryn bir demmen basynan aıaǵyna deıin oqyp shyqqanda túıgen oıymyz osy boldy.
Ult múddesin, sonyń ishinde qazaq tiliniń muń-zary men taǵdyr taýqymetin resmı tilde jazý – Aıaǵan О́tenuly pýblısıstıkasynyń basty ereksheligi. Artyqshylyǵy da sol. Qalamgerdiń qazaq tiliniń qaǵajý kórgen halin jany syzdaı otyryp jazǵan kósemsózderin tebirenbeı oqý múmkin emes. «Apologııa gosýdarstvennogo ıazyka» atty taqyrybynyń ózi aıqaılap turǵan problemalyq maqalasy – sonyń bir aıǵaǵy. О́zekti taqyrypta jazylǵan ótkir týyndysynda Aıekeń: «Qazaqstanda qazaq tili áli de ógeıdiń keıpin keship tur», dep shyryldaǵan shyndyqty jalpaq elge jarııa etedi de, orys satırıgi Mıhaıl Jvaneskııdiń: «Men qazaqtar tiri turǵanda orys tiliniń taǵdyryna alańdamaımyn!» degen ashy da bolsa aqıqatty aıtqan mysqyl sózin mysalǵa keltirip, oqyrman namysyn qaıraıdy. Sóıtedi de, ana tilimizdiń qoldanys aıasynyń tar bolyp otyrýy qazaq tili baılyǵynyń jetispeýinen emes, ulttyq sana-sezimimizdiń uıyqtap jatýynan ekenin dóp basyp meńzeıdi. Tildik qorymyzdyń qanshalyqty baı ekenin ulty nemis bolǵanmen, jany qazaq, elimizdiń naǵyz janashyry Gerold Belgerdiń bylaı dep jazǵanymen dáleldep beredi: «Orys ádebı tiliniń 17 tomdyq akademııalyq sózdiginde 120 488 sóz tirkelse, on tomdyq qazaq túsindirme sózdigine 2 mıllıon 550 myń sóz engen». Maqalany oqyp shyqqannan keıin, qaıran, baba tilimiz-aı deısiń bas shaıqap.
Sózge sarań, oıǵa baı, ne jazsa da, aıtpaǵyn syǵymdap, qysqa da nusqa berýdiń has sheberi Aıaǵan О́tenuly atalǵan maqalasynda memlekettik tilimizdi qaıtsek kógertemiz degen naqty saýalǵa, ádebinen aınymaı, eki aýyz sózben naqty jaýap beredi: «Memlekettik jáne kvazımemlekettik qurylym qyzmetkerlerin memlekettik tilden nege emtıhan tapsyrtpasqa? Onyń sebebi kóp jaǵdaıda til taǵdyry solardyń qolynda. Memlekettik tildi mensinbeıtin jergilikti ult ókilderi qalaısha memlekettik qyzmetker bolyp júr? Bul tańǵalatyn jaǵdaı». Budan artyq qalaı aıtýǵa bolady?
Pýblısıst Aıaǵan Sandybaı shyǵarmalarynyń taqyryp aýqymy óte keń. Ultymyzdyń órkenıetti eldermen ıyq teńestire ómir súrýine qatysty sheshimin tabýǵa tıisti qaı másele de qalamgerdiń syn sadaǵyna ilikpeı qalmaıdy.
Aıaǵan Sandybaıdyń jıi qalam terbeıtin taqyrybynyń biri – BAQ máselelerine baılanysty oı-tolǵamdary. Jýrnalıstıkanyń qoǵamdyq qýatty kúsh ekenin dáleldeýge arnalǵan maqalalary – shyǵarmashylyq jolyndaǵy eń bir kásibı deńgeıi joǵary týyndylar. «God nadejdy nasheı», «Kogda slova terıaıýt smysl...», «O nasheı presse ı vlastı», «Pressa terıaet vlııanıe», «Svoboda vsıakogo vranıa gorazdo hýje lıýboı senzýry» sekildi taqyrybynyń ózi menmundalap oqýǵa eriksiz jeteleıtin maqalalary salmaqty da tereń oıǵa qurylýymen qundy.
«Kogda slova terıaıýt smysl...» degen maqalasy qazirgi otandyq jýrnalıstıkanyń ózekti máselesin kóterýimen qundy. Ashy shyndyq janymyzdy aýyrtqanmen, sheshimin tabýǵa túrtki bolar degen úmit ushqyny kóńilimizdi jubatady: «Qazaqstannyń damýy men nyǵaıýyn shynaıy qalaıtyn naǵyz jýrnalıster úshin jazǵany men aıtqany boıynsha jedel ún qatylyp, tezdetip shara qoldanyp, sheshim shyǵarylýy mıllıondaǵan tabys ákeletin «tender» utysynan da qymbat ekenine bás tigemin. Eń bastysy, olardyń baspasózdegi jazǵandary men efırdegi sózinen nátıje shyqqany mańyzdy. Eger sózden qadir ketse, adamdar erkindikten aıyrylady... Keıingi kezderi BAQ-ta jarııalanǵan syn boıynsha memlekettik qurylymdardyń, ulttyq kompanııalar men bankterdiń jaýap bergenin kórgenimiz joq». Otandyq jýrnalıstıka pármendiliginiń álsireýi men BAQ qyzmetkerleri bedeliniń aıaqasty bolýynyń sebep-saldaryn budan artyq qalaı aıtýǵa bolady?
Aıaǵan О́tenuly pýblısıstıkasyndaǵy taǵy bir tushymdy taqyryp – bilim men ǵylym máselelerin tarqata taldaýǵa baǵyttalǵan kesek saraptamalary. Bul taqyrypta tereń boılap jazatyn da jóni bar. Kezinde Bilim jáne ǵylym mınıstriniń keńesshisi bolyp qyzmet etkende bul salany kásibı mamandar deńgeıinde meńgerýge múmkindik alǵanyn aıtýǵa tıispiz. Onyń ústine, biraz jyl L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti Jýrnalıstıka jáne saıasattaný fakýltetiniń stýdentterine dáris oqyǵany taǵy bar. Sol ýaqytta joǵary bilim men ǵylymnyń kúrdeli máselelerimen ishteı tanysýǵa múmkindik alǵannan bolar, kósemsóz sheberiniń bul taqyrypta jazǵan maqalalary tereń taldaý men tushymdy tujyrym jasaýymen qundy.
Aıaǵan О́tenuly «O molodejı elektronnyı ery» degen maqalasynda elimizdegi orta jáne joǵary bilim mekemeleriniń kúrdeli máselelerin kóteredi. Ásirese otandyq ýnıversıtetterdiń aıaǵyna tusaý bolyp turǵan kemshilikti dóp basyp kórsetýi maqalanyń mańyzyn aıshyqtaı túsedi.
Osy tusta memlekettik tilge qatysty Aıaǵań ekeýmizdiń áriptestik turǵydan baýyrlasyp ketýimizge túrtki bolǵan myna oqıǵa esime túsip otyr. 2009 jyldyń qońyr kúzinde halyqaralyq konferensııa ótkizip, Máskeýden arnaıy shaqyrylǵan qonaǵymyzdy Astanadaǵy «Dıplomat» qonaqúıine ornalastyryp, bir top zııaly qaýym pikirlesip qaldyq. Kileń oqyǵan-toqyǵan azamattar jınalǵandyqtan áńgime qoǵamdyq dıskýssııaǵa ulasyp ketti. Ana tili máselesi aıtys týǵyzyp, otyrǵandardyń pikiri qaq jaryldy. «Biryńǵaı memlekettik tilde sóıleýge áli erte, ýaqyty jetken joq» dep oń ózgeristi qalamaǵandardyń pikiri basymdaý bolyp bara jatqan tusta Aıekeń aralasty áńgimege: «Aıýdyń da qazaq tilin úırenetin mezgili jetti. Qazaqtar til shubarlamaı, taza ana tilimizde sóıleseıik», dep ázil-shyny aralas ún qatyp edi, biz jaq basymdyqqa ıe bolyp shyǵa keldik. Osy sóz arada on bes jyldan asa ýaqyt ótse de, qulaǵymda jańǵyryp tur. Mektepte, odan keıin ýnıversıtette oryssha oqyǵan azamattan mundaı qaǵıdatty oı kútpegen qarsylastarymyz jaýap berýge ýáj tappaı, ańtarylyp baryp, kelisken syńaı tanytqany kúni búginge deıin esimnen ketpeıdi. Sol sátten bastap Aıaǵan Sandybaıdy qazaq tiliniń naǵyz patrıoty dep syılaıtyn boldyq. Sózi men isi úılesim taýyp jatatynyn kórgen saıyn qurmetimiz artqan ústine artyp keledi. Qazaqsha sóılegende orys sózin qospaýǵa tyrysatyndyǵy, bireýlerdiń til shubarlap turǵanyn kórse, mádenıetti túrde sypaıy eskertý jasaıtyndyǵy tánti etýmen birge zııalylyq aıasyn keńeıte túsedi.
Jýrnalıstıka men kósemsóz sheberleriniń ómirbaıany shyǵarmashylyǵy arqyly óriletini álimsaqtan belgili. Basqasha aıtqanda, olardyń ár kúngi jazǵan-syzǵandary ómirbaıandary bolyp hattalyp-mórlenip, keıingi urpaqqa amanat bolyp qalatyny anyq. BAQ-ta jarııalanǵan týyndy atylǵan oqpen teń. Jurtqa taralyp ketkennen keıin ony ózgerte de, óshire de almaısyń. Avtordyń ar-ojdan barometri bolyp muraǵattarda máńgilik saqtalyp turady. Keıingiler sol shyǵarmalary arqyly ıesin taýyp, tıisti baǵasyn berý arqyly ómir dastanyn jyrlaıtyn bolady.
Zııalylyq – aýqymy keń qubylys. Týǵan jer, týǵan el men týǵan til taǵdyryna alańdaý, kóz aldyńdaǵy qoǵamdyq kemshilikterge nemquraıly qaramaı, syn tezine alyp, túzetýge jan salý – Aıaǵan Sandybaıdyń qaıratkerlik bir sıpaty. Osy qasıet jastarǵa juǵysty bolǵaı.
Qaırat SAQ,
L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ-dyń Jýrnalıstıka máselelerin zertteý ınstıtýtynyń dırektory, alashtanýshy-ǵalym