Qyrkúıektiń sońǵy jeksenbisi – mashına jasaýshy kúni. Úkimettiń resmı dereginshe, bıyl 6 aıda mashına jasaý 11,1% ósim kórsetti. О́ńdeýshi ónerkásiptegi úlesi 19%-ǵa jetti. Avtomobıl jasaý jalpy kólemniń 41%-yn qurap otyr. Qazir elde «JAC», «Chevrolet», «KIA», «Lada», «Jetour», «Hongqi», «Skoda», «Hyundai» jáne «Genesis» markalary shyǵarylady. Bıyl Almatyda mýltıbrend zaýyty, Qostanaıda «KIA» zaýyty iske qosylmaq. «Changan», «Haval», «Chery» kólikteri qurastyrylyp, óndiris kólemi ulǵaıa túspek. Jyl sońyna deıin 147 824 kólik shyǵarý kózdelgen.
Investısııa ıgiligin kórip otyr
О́nerkásip jáne qurylys mınıstri Ersaıyn Naǵaspaevtyń aıtýynsha, sala ındýstrııalyq ósýdiń negizgi draıverine aınaldy. Birinshi toqsanda ishki jalpy ónimdegi mashına jasaý kórsetkishi 2,3%-ǵa jetken, bul – metallýrgııadan keıingi ekinshi oryn.
«Byltyr salanyń óńdeý ónerkásibindegi úlesi 18,9%-ǵa jetti. Tutas elimiz boıynsha 4,3 myńnan astam kásiporynda 131 myńnan asa adam eńbek etip jatyr. Salanyń ınvestısııalyq tartymdylyǵy da artyp keledi. Bıyl jeti aıda negizgi kapıtalǵa quıylǵan ınvestısııa eki esege jýyq ósip, 163 mlrd teńgege jetti. Aýqymdy jobalarmen birge jahandyq brendter kelip, olardyń aınalasynda metaldy óńdeýden elektronıkaǵa deıin jergilikti jetkizýshilerdiń klasteri qalyptasa bastady. Bul myńdaǵan jańa jumys orny, tehnologııalar transferi jáne eń bastysy, otandyq ınjenerlerdiń kásibı sapasy kúsheıe túsedi degen sóz», deıdi mınıstr.
Bıyl ınvestısııa kólemi 302,1 mlrd teńgege baǵalanatyn 20-dan asa jańa óndiris iske qosylǵan. Nátıjesinde, 6,2 myń jumys orny ashyldy. Aldaǵy kezeńde 464,6 mlrd teńge bolatyn 29 jobany júzege asyrý josparlanyp otyr. Demek, qosymsha 5,4 myń jumys orny ashylady.
«Taǵy bir mańyzdy másele – joǵary tehnologııaly toraptardyń úlesi ósip keledi. Elimizde teledıdar, kir jýǵysh mashına jáne basqa da turmystyq tehnıkanyń óndirisi jolǵa qoıyldy. Elektrtehnıkalyq ónimder jelisi keńeıdi. Munaı-gaz salasyna arnalǵan jabdyqtar boıynsha birlesken jobalar iske qosylýda. Temirjol mashına jasaý salasynda jolaýshylar vagondary men lokomotıvterdi lokalızasııalaý deńgeıi 40-50%-ǵa jetti. Bul árbir ónimde jergilikti ınjenerııanyń úlesi artqanyn bildiredi», dedi Ersaıyn Naǵaspaev.
Birqatar másele de bar
«Karlskrona LC AB» bas dırektory Talǵat Alpysbaevtyń aıtýynsha, salada óndiris kólemi ósip keledi, ónim túrleri keńeıip jatyr. Keıbir baǵytta ósim áleýeti óte joǵary. Biraq sheshimin tappaǵan júıeli máseleler bar. Sonyń biri – otandyq óńdeýshi kásiporyndardy shıkizatpen qamtamasyz etý jaıy.
Kásiporyndar sapaly ári qolaıly baǵadaǵy materıaldardy el ishinen taba almaı otyr. Osy sebepti, metall ónimderin jáne basqa da qajetti zattardy syrttan ákelýge májbúr. Bul sheteldik faktorlarǵa táýeldilikti arttyryp, táýekelderdi kóbeıtedi. Mysaly, 2023 jyly elimiz qara metallýrgııa ónimderin 3 mln tonna kóleminde 2,5 mlrd dollarǵa ımporttady. Al «Qarmet» ishki naryqqa bar bolǵany 700 myń tonna satty. Bul óndiristiń 24%-yna teń. Sonymen qatar quny nebári 800 mln teńge bolatyn 11,5 mln tonna rýda men konsentrat eksporttaldy.
«Zań boıynsha tústi metallýrgııa ónimderi – alıýmınıı, mys, myrysh ishki naryqqa eksporttyń eń tómengi baǵasynan joǵary emes deńgeıde jetkizilýge tıis. Biraq qoldanystaǵy erejede baǵa London bırjasynan 5% jeńildikpen belgilengen. Bul – zańǵa qaıshy jaǵdaı. Sonymen qatar qara metall, bolat, shoıyn, prokat, polımer sııaqty mańyzdy materıaldar múlde tizimde joq. Ishki óńdeýdi yntalandyrý úshin osy tásilderdi qaıta qaraý qajet. Tıimdi sheshimderdiń biri – shıkizat eksportyna tarıftik retteý engizý. Bul el ishinde qosylǵan qundy saqtap, jańa óndiristerge ınvestısııa tartýǵa yqpal etedi. Qytaı tájirıbesi muny dáleldep otyr. Shıkizat eksportyna tyıym salynyp, óńdeý deńgeıi joǵarylaǵan saıyn eksporttyq tarıf tómendetiledi», deıdi T. Alpysbaev.
Taǵy bir mańyzdy másele – qarjylandyrý. О́ndiristi jańǵyrtý men jańa tehnologııa engizý úshin uzaqmerzimdi ári qoljetimdi ınvestısııalar qajet. Mashına jasaýdy damytýdyń keshendi jospary aıasynda bes jylda 600 mlrd teńge bólý qarastyrylǵan. Biraq byltyr josparlanǵan 50 mlrd teńge jetkizilmedi.
«Sonymen qatar «Damý» qory arqyly paıyzdyq mólsherlemelerdi sýbsıdııalaý tetigi toqtatyldy. Bul kásipkerler eń jıi paıdalanǵan qoldaý quraly bolatyn. Osy tetik arqyly 3,5 mlrd teńgege deıingi nesıelerdi 8–10%-ben alý múmkin edi. Endi «Báıterek» holdıngi usynǵan jańa shartta mólsherleme 12,6% boldy. Bul – tehnologııalyq turǵyda kúrdeli jobalardy júzege asyratyn kásiporyndar úshin aýyr jaǵdaı», deıdi «Karlskrona LC AB» bas dırektory.
10 myń júk kóligin shyǵarady
Saladaǵy bas kóterer zaýyttyń biri – «SemAZ». Kompanııa bas dırektorynyń orynbasary Qadyrolla Jumaǵulovtyń sózinshe, avtokólik qurastyrýmen aınalysatyn kásiporyndar osy baǵytta turaqty túrde damyp keledi.
«Búginde zaýyt otyzdan astam úlgi shyǵarýdy ıgerdi. Olardyń qatarynda arnaıy tehnıka, áskerı mashına, orta tonnajdy kólikter bar. Bul ónimder Qorǵanys mınıstrligine, Ishki ister mınıstrligine, Tótenshe jaǵdaılar qyzmetine, Ulttyq gvardııaǵa jetkizilip júr. Orta tonnajdy kólikter jeke kásipkerler arasynda keńinen taralǵan. Zaýyt 7 úlgidegi qalaishilik avtobýstar men eki úlgidegi júk kóligin jasap otyr», deıdi ol.
Al óndiristik qýaty – jylyna úsh myń traktor, 10 myń júk kóligi men 1200 avtobýs shyǵarýǵa múmkindik beredi. Qazir zaýytta 400-den astam adam eńbek etedi. Jańa alań paıdalanýǵa berilgen soń, 250 jumys orny ashylmaq.