Elimiz ýran qory jóninen álemde kósh bastap tur. Búginde dúnıejúzilik qordyń 14%-y bizdiń jerde ornalasqan. Elde ıadrolyq otyn óndirýge arnalǵan ınfraqurylym da qalyptasqan. «Qazatomónerkásip» ulttyq kompanııasy álemdik óndiristiń 40%-yn berip otyr. Saladaǵy eleýli jetistiktiń biri – «Úlbi-TVS» zaýytynyń 200 tonna jobalyq qýatqa jetýi. Bul kólem 6 ıadrolyq reaktordy tolyq qaıta júkteýge jetedi. Osy arqyly atom energetıkasyn damytýǵa qajetti alǵyshart jasaldy.
Kadr daıarlaý máselesi de nazardan tys qalǵan joq. Qazir atom salasyna mamandardy 18 bilim baǵdarlamasymen daıarlaý jalǵasyp jatyr. Sonymen qatar qos dıplom alýǵa jaǵdaı jasaıtyn birneshe beıindik baǵdarlamanyń iske asyrylyp jatqanyn da aıta ketýimiz kerek. Olardyń qatarynda ıadrolyq fızıka, ıadrolyq ınjenerııa, ıadrolyq fızıka, atom energetıkasy, teorııalyq ıadrolyq fızıka bar. Bul baǵdarlamalar stýdentterge tereń bilimmen qatar, halyqaralyq deńgeıde tanylatyn dıplom alýǵa múmkindik beredi. Sondaı-aq sheteldik oqý baǵdarlamalaryna grant bólý qarastyrylyp otyr.
Iаdrolyq ǵylym salasynda mańyzdy oryndy Ulttyq ıadrolyq ortalyq pen Iаdrolyq fızıka ınstıtýty alady. Bul mekemelerde joǵary bilikti mamandar jumys isteıdi. Eki ǵylymı uıym úsh ıadrolyq zertteý reaktoryn qaýipsiz paıdalanýda kópjyldyq tájirıbege qol jetkizgen. Ásirese Ulttyq ıadrolyq ortalyq bazasynda reaktordyń qaýipsizdigin zertteýge arnalǵan eki reaktor turaqty jumys istep tur. Bul qondyrǵylardyń basqarý júıesi ónerkásiptik atom reaktorlarymen uqsas bolǵandyqtan, bolashaq atom elektr stansalarynda qaýipsizdikti saqtaı alatyn mamandardy daıarlaýǵa óris beredi. Sonyń arqasynda elimizde atom energetıkasyn damytýǵa qajet ǵylymı irgetas pen kásibı áleýet nyǵaıa túspek.
Ulttyq ıadrolyq ortalyq uzaq ýaqyttan beri qatty radıoaktıvti qaldyqtardy jáne ıondaýshy sáýlelený kózderin qaýipsiz jaǵdaıda uzaq merzimge saqtaý isimen aınalysyp keledi. Sonymen qatar ortalyqta paıdalanylǵan ıadrolyq otynmen jumys isteý tájirıbesi bar. Búginde BN-350 reaktorynyń paıdalanylǵan ıadrolyq otyny burynǵy Semeı synaq polıgony aýmaǵynda ornalasqan bazada saqtalǵan. Bul úderis Atom energııasy jónindegi halyqaralyq agenttiktiń baqylaýymen ári kepildigimen júzege asyrylady.
Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynda mamandardy teorııalyq jáne praktıkalyq turǵyda daıarlaıtyn úsh oqý ortalyǵy men bir zertteý reaktory jumys isteıdi. Radıasııalyq qaýipsizdikke arnalǵan ortalyqta dozımetrıst mamandar oqytylady. Elektr stansalary, zertteý reaktorlary, ýran óndiretin kásiporyndar men atom reaktorlaryna otyn elementterin shyǵaratyn zaýyttar úshin kadrlar daıarlaıdy. Buzbaıtyn baqylaý ádisterin oqytatyn ortalyq ónerkásiptik qaýipti nysandardyń jabdyq sapasyn tekseretin mamandarǵa bilim beredi. Munda vızýaldy baqylaý, radıografııalyq tekserý, ýltradybystyq jáne kapıllıarlyq ádisterdi meńgergen defektoskopıster daıarlanady. Bul tásilder atom elektr stansalary jabdyqtaryn tekserý kezinde qoldanylady.
Qazir senimdi ári ekologııalyq taza energııaǵa suranys artty. Osy jaǵdaıda ıadrolyq energetıka eldiń energetıkalyq júıesinde mańyzdy baǵytqa aınalýy yqtımal. Búginde klımattyń ózgerýi, kómirtekti azaıtý qajettiligi, energetıkalyq qaýipsizdikti saqtaý sııaqty jahandyq syn-qaterler biz úshin de ózekti. Sondyqtan elde taǵy da atom elektr stansasyn salý máselesi qarqyndy túrde qarastyrylyp jatyr. Bul qadam ulttyq energetıkalyq teńgerimdi ártaraptandyrýǵa jol ashyp qana qoımaı, ekonomıkanyń básekege qabilettiligin arttyrady ári memlekettiń álemdik ıadrolyq naryqtaǵy bedelin kúsheıtedi.
Almasadam SÁTQALIEV,
Atom energııasy jónindegi agenttik tóraǵasy