Jańashyl tehnologııalyq úrdis el damýynyń keleshegin aıqyndaıdy

Jetistigimiz ǵylymmen ólshenedi

– Damyǵan elder ǵylymǵa da, tehnologııaǵa da basa mán berip jatyr. Zamannyń betalysyn barshańyz kórip otyrsyzdar. Jahandyq geosaıası ahýal tu­raq­syz, qubylmaly, syn-qater­­ler az emes. Biraq qytaı hal­qy­nyń belgili paıymdaýy­na sensek, daǵdarys kezinde jańa múm­kin­­dikter týady. Qazir – ınves­tı­sııanyń, ǵylym men joǵary teh­nologııanyń ýaqyty. Búginde kez kelgen eldiń álemdegi orny ǵylymnyń damý deńgeıine qaraı anyqtalady. Ekonomıka­lyq ósim ǵylymǵa tikeleı baılanysty, bul – aksıoma. Túrli mem­leket­ter arasynda tehnologııasy damyǵan ozyq el bolý úshin kúres júrip jatyr. Ortalyq Azııadaǵy báseke­lestik te kúsheıý­de, bul – túsinikti, zań­dy úrdis. Son­dyqtan biz de osy sa­­laǵa basa mán berýi­miz kerek, naq­­ty ná­tı­jelerge qol jet­kizýi­miz qajet, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Memleket basshysy halyqqa Jol­­daýyn­da aldymyzǵa aıqyn maq­­sat qoıyl­ǵanyn aıtty. Soǵan sáı­kes, Qazaqstan aldaǵy úsh jyl­dyń ishinde sıfrlyq el bolýy ke­rek, jasandy ıntellektiniń múm­kin­dikterin jan-jaqty paıdalanyp, ony barlyq salaǵa engizý qajet.

– Birneshe kún buryn Birik­ken Ulttar Uıymynyń Bas Assam­bleıa­syndaǵy sózimde elimizdiń damý baǵdaryna arnaıy toqtaldym. Sondaı-aq dúnıe júzinde bolyp jatqan úderisterge Qazaqstan­nyń kózqarasyn bildirdim. Jahan jurty bereke-birlikte ómir súrý úshin ózara syılastyqty, teńdik pen yntymaqtastyqty tańdaýy qajet. Sonda ǵana memleketter arasynda tabysty qarym-qatynas ornaıdy. Osy aıdyń basynda Qytaıǵa resmı saparmen barǵanymdy bilesiz­der. Onda quny 15 mlrd dol­lar bolatyn 70 ınvestısııalyq kelisim­ge qol qoıyldy. AQSh-qa sapa­rym kezinde álemdik kompa­nııa­lar­dyń basshylyǵymen kelissóz­­der ótkizdim. Onyń ishinde «Amazon», «Meta» sııaqty jasandy ın­tel­lekt jáne joǵary tehnolo­gııa salasyn­daǵy iri korpora­sııa­­lar bar. Sondaı-aq qar­jy-ın­ves­­tı­sııa sala­syndaǵy «Goldman» «Sachs», «Blackstone», «Cerberus Capital Management», «Citigroup» kor­porasııalarynyń jetek­shi­­leri­men kezdestim. «Wabtec», «PepsiCo» jáne basqa da iri kompanııa­­larmen kommersııalyq kelisim­der jasaldy. Sapar aıasynda ekonomı­kamyz­dyń basty salalaryn qamtıtyn 11 kelisimshartqa qol qoıyldy, jalpy quny 5,2 mlrd dollardan asady, – dedi Memleket basshysy.

Prezıdent elimizdiń keleshegi jar­qyn bolǵanyn qalasaq, joǵary tehnologııa men jasandy ın­tel­lektini qazirden bastap tıim­di paı­dalaný kerek ekenin atap ótti.

– Sondyqtan keıingi jyldary ulttyq ǵylymdy damytýǵa aıryqsha kóńil bólip jatyrmyz. Bes jylda bilim-ǵylym salasyna salynǵan ınvestısııa bes ese ósti. Zertteý ýnıversıtetteri kóbeıýde, olardyń óndirispen baılanysy nyǵaıyp keledi. Qazir 300-ge jýyq kommersııalyq joba qolǵa alyndy. Osylaısha, «Ýnıversıtet – zertteý – ınnovasııa – kommersııa» keshendi júıesi ornyǵyp jatyr. Bul úrdiske kúshti serpin berip, ony taıaý arada tolyǵymen engizý kerek. Álemniń 40 bedeldi jo­ǵary oqý ornymen seriktestik ornat­tyq. Búginde elimizde 33 fılıal ashyl­dy. Tehnologııa parkteri jáne ın­jınırıng ortalyqtary qury­lyp jatyr. Ulttyq Ǵylym akademııa­synyń bedeli nyǵaıa túse­tin boldy. Ár aımaqta Ǵylym jónin­degi ke­ńes­ter jumysqa kiristi. Ǵalym­­dar­­­dyń múddesin qorǵaýǵa basa mán be­rip otyrmyz. «Ǵylym jáne tehno­logııa­lyq saıasat týraly» jańa zań qabyl­dandy, ǵylymdy basqarý­dyń jańa quqyq­tyq negizi qalan­dy. Ulttyq ǵylymnyń kadrl­yq áleýetin nyǵaıtý – asa mańyzdy, túıin­di másele, ony basty nazarda ustaý qajet. Jas ǵalymdarǵa barynsha jaǵdaı jasa­la berýi kerek. Jalpy, alda áli de kóp ju­­mys bar, bul jumysqa bárimiz bir­ge ju­my­lyp, bir ujym bolyp, tııa­naq­ty qaty­sýy­myz kerek. Áıtpese, kúre joldyń shetinde qa­lyp qoıamyz, – dedi Memleket basshysy.

Iаdrolyq energetıkanyń áleýeti

Ǵylym jáne tehnologııalar jónindegi ulttyq keńestiń osy jıynynda atom salasyn damytý máselesi talqylandy. Prezıdent kóterilgen mańyzdy máseleler men usynystar aldaǵy ýaqytta eskeriletinin aıtyp, óz pikirin ortaǵa salǵan ǵalymdarǵa rızashylyǵyn bildirdi.

– Eldiń energetıkalyq qaýip­­sizdigin jáne derbestigin qam­ta­ma­syz etý – strategııalyq min­det. Biz túrli salaǵa ozyq tehno­lo­gııa­lardy engizip jatyrmyz. Aýqymdy jobalar qolǵa aly­ný­da. Onyń bárin tabysty júze­ge asyrý úshin elektr energııa­sy jetkilikti bolýy qajet. Son­dyq­tan biz qýat kózderin jan-jaqty jańǵyrtý jumystaryn bastadyq. Eń bastysy, ıadrolyq energetıkany damytýǵa bet burdyq. Jalpy­ulttyq referendýmda atom elektr stansasyn salý jónin­de sheshim qabyldadyq. Shyn máninde, atom energııasy – elimiz úshin óte mańyzdy, qajetti qýat kózi. Biz ǵana emes, kúlli jahan jurty osy salany damytýǵa myqtap kirisip jatyr. Dúnıe júzinde 416 atom reaktory jumys istep tur. Mysaly, AQSh-ta 94 ıadrolyq reaktor bar, biraq óziniń ýran óndirisi az, sondyqtan amerıkalyq naryqtyń 24 paıyzyn Qazaqstan qamtamasyz etedi. Fransııaǵa qatysty jaǵdaı da sondaı ispetti, 50-den asa ıadrolyq reaktorǵa Qazaqstanda óndirilgen ýran qoldanylady. Qazir 31 memlekette ıadrolyq energııa óndiriledi. Bul – álemdegi árbir altynshy el beıbit atomnyń ıgiligin kórip otyr degen sóz. Taǵy jıyrmaǵa jýyq memleket ıadrolyq reaktor salýdy josparlap otyr. Biz osy salada ozyq tehnologııasy bar eldermen yntymaqtastyqqa basa mán beremiz, – dedi Prezıdent.

Memleket basshysy taıaýda Qazaqstan­daǵy alǵashqy atom elektr stansasyn salý boıynsha jumystar bastalǵanyna nazar aýdardy. Jobany halyqaralyq konsorsıým júzege asyrady. Onyń jetekshisi – «Rosatom» kompanııasy.

– Tıisti agenttik, jalpy, Úkimet osy kompanııamen kelissóz­der ótkizgen kezde árdaıym elimiz­diń múddesin eskerýi qajet, keli­sim­der­diń barlyǵy ádiletti, teńge­rimdi, tıimdi bolýy kerek. Tabıǵı baılyǵymyzdy, ıaǵnı ýrandy talan-tarajǵa salýǵa bolmaıdy. Búgin men muny ǵalymdardyń jáne búkil ǵylym qaýymdastyǵynyń aldynda ádeıi aıtyp otyrmyn. Bul – asa mańyzdy másele. Árıne, biz bir atom elektr stansasymen shektelip qalmaımyz. Ekinshi, úshinshi atom stansasyn qazirden bastap jospar­laı berýimiz kerek. Qytaı Tóraǵa­sy­men kezdesýde biz osy máseleni tal­qy­ladyq. Elderimiz beıbit atom baǵytyn­daǵy yqpaldastyǵyn kú­sheıte beredi. Qytaı­dyń ózinde al­daǵy 15 jylda 76 jańa reaktor iske qosylmaq. Shyǵystaǵy kórshimiz – osy saladaǵy jetekshi memlekettiń biri, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Prezıdent atom energetıkasyn damytýǵa strategııalyq mıneraldy resýrstar kerek ekenin atap ótti.

– Qazaqstanda bul salaǵa qajet­ti sırek kezdesetin metaldar jetkilikti. Biz – ýran óndirisi bo­ıynsha álemdik kóshbasshy mem­lekettiń birimiz. Álemdegi ýran qorynyń 40 paıyzy – qazaq jerinde. Osy basymdyǵymyzdy durys paıdalaný qajet. Atom stansasy salynǵan soń ýrannyń ekonomıkadaǵy róli túbegeıli ózgeredi. Buryn eksportqa ǵana ketip jatqan bul baılyq endi ishki naryqtyń qajetine jaraıtyn bolady. Bul jumysqa qazirden bastap daıyndalǵan jón, tıisti taldaý júrgizilýge tıis. Ǵalymdarymyz osyny eskerýi kerek. Jalpy, elimizde atom salasynyń ǵylymı negizi burynnan bar. Kezinde áıgili akademık Qanysh Sátbaev KSRO Mınıstrler kabınetine hat jazyp, Qazaqstanda ıadrolyq fızıkany damytý máselesin kótergen. Kóp uzamaı 1957 jyly Almatyda Iаdrolyq fızıka ınstıtýty ashyldy. Mine, sol kezeńnen bas­tap eli­mizde álemdik talapqa saı ǵy­ly­mı-tehnologııalyq ınf­ra­qury­lym qalyptasa bastady. Astana, Almaty jáne Kýrchatov qala­laryn­da arnaıy qondyr­ǵylar iske qos­yldy, onda otandyq jáne sheteldik ǵalymdar belsendi jumys isteýde. Bertinge deıin Qazaqstan, negizinen, shıkizat eks­port­tady. Endi biz ıadrolyq otyn sıklindegi óńdeý úlesin dáıek­ti túr­de arttyramyz. Mysaly, 2021 jyly elimizde jylý bóletin toraptar shyǵaratyn zaýyt ashyl­dy. Atom elektr stansasy bul sala­daǵy óndiristik sıkldi to­lyq aıaqtaýǵa múmkindik beredi. So­nyń arqasynda atom energe­tı­ka­sy syrtqy naryqqa táýelsiz, ult­tyq salaǵa aınalmaq. Bul – óte kúr­deli jumys. Sondyq­tan ǵa­lym­da­ry­myzǵa zor jaýap­ker­shilik júk­­teledi, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Tehnokrat ultqa aınalýdyń mańyzy

Prezıdent elimizdiń atom ǵylymyndaǵy ózekti máselelerge toqtalyp, birinshi kezekte osy salanyń kadrlyq áleýetin arttyrý qajet ekenin jetkizdi.

– Elimizde bilikti ınjenerler, tehnıkalyq mamandar tapshy. Bul – shyn máninde, óte ózekti másele. Atom salasyndaǵy jaǵdaı da dál osyndaı. Ahýaldy jedel túzeý kerek. Búginde joǵary oqý oryndaryn bitirip jatqan túlekter­diń 90 paıyzy – bakalavrlar. Al ǵylym doktorlarynyń úlesi 1 paıyzǵa da jetpeıdi. Sondyqtan doktorantýraǵa bólinetin grant sanyn kóbeıtý qajet. Ásirese tehnıkalyq mamandyqtarǵa basymdyq bergen abzal. Meniń tapsyrmam boıynsha «Bolashaq» stıpendııasynyń 70 paıyzǵa jýyǵy tehnıkalyq-ınjenerlik mamandyq ıelerine berile bas­tady. Byltyr jasandy ıntellekt salasyna jyl saıyn 50-den asa stıpendııa bólý týraly sheshim qabyldadyq. Kelesi jyldan bastap atom mamandaryn daıyndaý úshin jylyna 20 kvota beriledi. Muny tehnokrat ult bolý jolyndaǵy mańyzdy qadam deýge bolady, – dedi Memleket basshysy.

Qasym-Jomart Toqaev qazir jer qoınaýyn ıgerýshiler óz tabysynyń bir paıyzyn ǵylymdy damytýǵa bólip jatqanyna mán berdi.

– Bul – salyq emes, ony elimiz­diń tehnologııalyq áleýetin art­ty­rýǵa úles qosý dep túsingen jón. Úkimet osy qarajattyń bir orta­lyqtan únemdi, tıimdi ári ashyq jumsalýyn qamtamasyz etýge tıis. Atom salasyn zertteıtin ǵylymı qalashyqtar qurýǵa erekshe nazar aýdarý qajet. Almatydaǵy Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynyń bazasynda kóp maqsatty zertteý reaktoryn salý múmkindigin qaras­­tyrǵan jón. Jalpy, ınstı­týt­tyń áleýeti joǵary. Elimizdiń ja­ńa ǵylymı qalashyǵyn osy meke­meniń negizinde qurýǵa bolady. Sonymen qatar memlekettiń qar­jylyq múmkindikterin eske­rip, quny birneshe mlrd turatyn joba­larǵa shashylmaǵan durys. Bul osy­ǵan uqsas basqa da joba­larǵa qa­tysty. Abaı oblysynda AES salý perspektıvasyn eskere oty­ryp, Kýrchatovtaǵy ǵylymı qalashyq­tyń egjeı-tegjeıli josparyn ázirleý qajet. Atalǵan jumysqa Ǵylym akademııasy, oblys ákimdigi jáne Ulttyq ıadro­lyq ortalyq atsalysqany jón. Onda ınjenerlik jáne óndiris­tik nysandardy ornalastyrý úshin jaǵdaı jasaý kerek. Sony­men qatar ıadrolyq ınfra­qurylym­dy ny­ǵaıtý úshin memle­ket-jekemen­shik seriktestiginiń tıimdi tetik­terin ázirleý mindeti tur, – dedi Prezıdent.

Memleket basshysynyń aıtýynsha, taǵy bir óte mańyzdy baǵyt – ıadrolyq medısınany damytý.

– Ozyq ıadrolyq tehnologııalardy qoldaný arqyly ulttyq densaýlyq saqtaý júıesiniń tıimdiligin aıtarlyqtaı arttyrýǵa bolady. Bul, ásirese, onkologııalyq jáne júrek-qan tamyrlary aýrýlaryn emdeý múmkindikterine jol ashady. Úkimettiń mindeti – otandyq radıofarmasevtıkalyq preparattardy ázirleýdi jáne qoldanysqa engizýdi qamtamasyz etý. Sondaı-aq jetekshi klınıkalar men ýnıversıtetter janynan ıadrolyq medısına ortalyqtarynyń jelisin qurý qajet, – dedi Prezıdent.

Jasandy ıntellektini engizý strategııasy

Qasym-Jomart Toqaev jappaı sıfrlandyrý men jasandy ıntellekt tehnologııasyn engizý arqyly ekonomıkany jan-jaqty jańǵyrtý jýyrdaǵy Joldaýynyń ózegi bolǵanyn eske saldy.

– Bul mindet ǵylym salasyna, ásirese, atom sekildi ınnova­sııa­lyq baǵytqa tikeleı qatysty. Sıfrlyq sheshimder ıadrolyq nysandardyń qoldanys sıklin utymdy basqarýǵa múmkindik beredi. Sondaı-aq shyǵyndy azaıtyp, barlyq úderistiń tıimdiligi men qaýipsizdigin arttyrady. Jasandy ıntellekt atalǵan múmkindikterdi birneshe ese kúsheıtedi. Qazirgi damyǵan álem jańa tehnologııalyq qalypqa sáıkes túbegeıli ekonomıkalyq ózgerister men jańǵyrý dáýirine aıaq basty. Dál osyndaı tarıhı betburys kezeńinde kóptegen el óz múmkindikterin jumyldyryp, damýda zor serpilis jasady, ǵylymı-tehnologııalyq jarysta alǵa ozdy. Oǵan tarıhı mysaldar jetkilikti. XV-XVI ǵasyrlarda Qytaı álemdegi ekonomıkasy eń iri el boldy, onyń álemdik ishki jalpy ónimdegi úlesi 60 paıyzǵa jetti. «Aspanasty eli», «Ortalyq memleket» degen uǵymdar, sonyń ishinde ımperatorǵa shetel ókilderine deıin taǵzym etetin tıisti protokoldyq rásimder osydan shyqqan. Budan keıin Anglııada ındýstrıaldyq revolıýsııa oryn alyp, ishten janatyn qozǵaltqysh paıda boldy. Qytaı bul ózgeristerden tys qaldy, sonyń saldarynan «apıyn soǵysy» dep atalǵan eki syrtqy agressııanyń qurbanyna aınaldy. Jańa dáýirdegi Qytaıdyń keıingi basshylary tarıhı qatelikten sabaq alyp, ǵylymǵa, joǵary tehnologııaǵa, jasandy ıntellektige basymdyq berdi. Onyń nátıjesi aıdan anyq. Qazir Qytaı barlyq el sanasatyn álemdik derjavaǵa aınaldy. Sondyqtan jappaı sıfrlandyrý men jasandy ıntellektini keńinen engizý, shyn máninde, bizdiń ulttyq strategııamyz. Elimizdiń bolashaǵy men onyń álemdegi ozyq memleketter sanatynda bolýy osy ıdeıa­ny júzege asyrýǵa tikeleı baılanysty. Jappaı sıfrlandyrý azamattarymyzdyń turmys sapasyn edáýir jaqsartyp, elimizdiń ornyqty ǵylymı-tehnologııalyq progresine berik negiz qalaıdy. Atalǵan strategııalyq baǵyttyń durys ekenine senimim kámil. Mundaı saıasat jastar arasynda keńinen qoldaý taýyp jatyr. О́skeleń urpaq zaman talabyn jaqsy túsinedi ári tehnologııalyq jańalyqtarǵa ashyq. Áıtse de qoǵamda bul máselege jáne kún tártibindegi basqa da problemalarǵa kúmánmen qaraıtyndar bar ekenin joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Bul – biz úshin qalypty jaǵdaı. Alaıda mundaı oı-pikirlerdi de eskerý qajet. Bázbireýler úshin mundaı mindetter naqty iske ulaspaı, sóz kúıinde qalatyndaı kórinýi múmkin. Biraq Joldaýymda anyq aıttym: biz úshin, jalpy elimiz úshin basqa jol joq, áıtpese ilgerileýden, progresten, ıaǵnı damý kóshinen qalyp qoısaq, qaýqarsyz, álsiz halyq bolamyz, syrtqy kúshterdiń kemsitýine ushyraımyz. Bul – jaı báseke emes, másele – basqada. Túptep kelgende, bul – Qazaqstannyń derbes el retinde ómirsheńdigi degen sóz, – dedi Prezıdent.

Qasym-Jomart Toqaev memlekettik saıasattyń negizgi maqsat-mindetteri jaıyndaǵy oıy­men bólisti.

– Meniń negizgi mıssııam – qazirgi alma­ǵaıyp kezeńde elimiz­diń qaýipsiz­digin qamtamasyz etý, egemendigi men táýelsiz­digin nyǵaıtý, áleýmettik-ekonomı­kalyq damýdyń berik irgetasyn qalaý. Bul týraly udaıy aıtyp kelemin. Meniń barlyq sheshimderim osy ózekti mindetterdi iske asyrýǵa baǵyttalǵan. Sıfrlandyrý men jasandy ıntellektini engizý – irgeli ári uzaq prosess. Onyń álem ekonomıkasyna janama áserleri men yqpalyn muqııat zerdelep, anyqtaý qajet. Alaıda bul tehnologııalyq úrdis búkil halyqtar men memleketterdiń keleshegin aıqyndaıdy. Bul salada qatyp qalǵan qaǵıda joq. Sondyqtan biz jyldam qımyldap, eń batyl sheshimder qabyldaýdan qoryqpaýymyz qajet. Sonda ǵana biz ózimizge júktelgen tarıhı mıssııany oryndaı alamyz, ıaǵnı qalyptasyp jatqan jańa álemnen laıyqty ornymyzdy alamyz, – dedi Memleket basshysy.

Prezıdenttiń pikirinshe, atom salasynyń ǵylymı-tehnolo­gııalyq áleýetin kúsheıtý isinde halyqaralyq yntymaqtastyqtyń mańyzy zor.

– Bul baǵytta biz jaqsy nátı­jege qol jetkizdik dep aıtýǵa bola­dy. MAGATE, Birikken ıadro­lyq zertteýler ınstıtýty (Reseı), Búkilálemdik ıadrolyq ýnı­ver­­s­ıtet (AQSh), Eýropalyq ıadro­­­lyq zertteýler ortalyǵy (CERN, Shveısarııa) jáne basqa da tanymal ǵylymı mekemeler­men tıimdi seriktestik jolǵa qoıyldy. Ǵalymdarymyz termoıadrolyq sıntez, ıadrolyq materıal­taný, radıa­sııalyq tehnologııa sala­laryndaǵy jahandyq ǵylymı jo­balarǵa atsalysýda. Mundaı ha­lyq­aralyq mańyzdy bastamalarǵa qatysý bizdiń ıadrolyq ǵylymnyń áleýetin kórsetip qana qoımaıdy, sonymen qatar ınvestısııa tartýǵa, biregeı tehnologııa men bilim transferine septigin tıgizedi. Úkimet ıadrolyq ǵylym salasyndaǵy halyqaralyq árip­testikti kúsheıte túsýi kerek. Sondaı-aq Qazaqstannyń kóp­jaq­ty zertteý jumystaryna qaty­sý máselesin pysyqtaýǵa tıis. Atom energııasy jónindegi agent­tik atom ǵylymyn damytý úshin uzaq merzimge arnalǵan ǵyly­mı-tehnı­kalyq baǵdarlama ázir­leýi kerek. Qujatta ony qarjy­lan­dyrý­dyń naqty joldary kórse­tilý­ge tıis, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Memleket basshysynyń aıtýynsha, birinshi atom elektr stansasyn salý – aýqymdy jumystyń basy ǵana. Básekege qabiletti ári derbes atom ındýstrııasyn qalyptastyrýǵa kúsh salǵan jón. Sonda biz energetıkalyq turǵydan eshkimge táýeldi bolmaımyz.

– Qazir Atom energııasy jónindegi agenttik osyǵan qatysty strategııalyq qujat daıyndap jatyr. Onda energııa tapshy aımaqtarda shaǵyn modýldi reaktorlar ornatý máselesi qamtylýǵa tıis. Men Dýbaıda, Bakýde ótkizilgen jahandyq klımattyq sammıtterge qatystym. Áserimdi birqatar áriptesterge jáne Úkimet múshelerine jasyrmaı jetkiz­dim: bul keń aýqymdy alaıaqtyq­qa uqsaıdy. Bul sózimdi Premer-mınıstr Oljas Bektenov rastaı alady. AQSh Prezıdenti Donald Tramp ta jýyrda Birikken Ult­tar Uıymynda sóz sóılegen­de «Klımattyń ózgerýi degenimiz  – jahandyq alaıaqtyq» dep dál solaı aıtty. Sondyqtan Qazaqstan 35 jyldan keıin ǵana karbon kózderinen qutylady dep resmı ustanymymyzdy jarııaladyq. Qazir Qazaqstanda 118 mlrd kılovatt energııa óndiriledi. Bul – jetkiliksiz. Sıfrlandyrýdy, jasandy ıntellektini qarqyndy damytsaq, áldeqaıda kóp energııa kerek bolady, bul – anyq nárse. Sondyqtan elimizde barlyq energetıka kózderin tıimdi paıdalaný qajet. Eń aldymen, kómir. Qazaqstan jylyna shamamen 113 mln tonna kómir óndiredi, bul turǵydan alǵanda, álemdegi eń iri on memlekettiń qataryna kiredi. Bul – bizdiń aktıv, jetistik, ony durys paıdalanýymyz kerek. AQSh Prezıdenti «Maǵan jel unamaıdy, maǵan kómir unaıdy» dep óte durys aıtty. Rasynda, jel stansalary óte qymbat, óndiriletin energııa da qymbat, ondaı stansalar tabıǵatqa zor zııan tıgizýi múmkin. Qazir ozyq tehnologııalar kómirdi jaqsy tazalaıdy, onyń zııany joq, baǵasy jel, kún, gazben salystyrǵanda qymbat emes, – dedi Prezıdent.

Ǵalymdardyń jasampazdyq joly

Memleket basshysy atom energetıkasy baǵytyndaǵy jumys bir vedomstvonyń nemese salanyń aıasynda shektelip qalmaýǵa tıis ekenin eskertti.

– Iаdrolyq energetıka­nyń negizin qalaý – aýqymdy jalpy­ulttyq mindet. Atom generasııasy eń taza qýat kózderiniń biri sanalatynyna qaramas­tan, AES qurylysynda barlyq eko­lo­gııalyq normany saqtaý – bas­ty talap. Ǵylymı jáne qoǵam­dyq uıymdarmen konstrýktıv­ti yqpal­dastyqty jolǵa qoıý ma­ńyzdy. Azamattarymyz­dyń belgili bir bóliginde radıofobııa bar. Odan arylý úshin keshendi túsindirý ju­mystaryn júrgizý qajet. Atom jobalaryn júzege asyrý bary­s­ynda jergilikti bıznestiń múddesin eskerip, otandyq úlestiń deńgeıin barynsha qamtama­syz etý kerek. Kásiporyndarymyzda atalǵan salanyń joǵary standarttaryna saı ónim shyǵarý úshin ǵalymdardyń, ınjenerler men ónerkásip mamandarynyń kúsh-jigerin jumyldyrǵan jón. Iаdrolyq energetıka keń beıindi kásiptik tehnıkalyq mamandar daıarlaýǵa tyń serpin beredi. Biz tehnıkalyq bilim salasy damyǵan sıfrlyq derjavaǵa aınalýymyz kerek. Bul – ulttyq bolmysymyzǵa qatysty óte mańyzdy másele. Osy baǵyttaǵy jumys úzdiksiz jalǵasa beredi. Ahmet Baıtursynuly «Ǵylym men óner artqan saıyn beınet kemı túsedi» degen. Ǵylymı jetistikterdi barlyq salada jappaı paıdalaný qajet. Ǵylymsyz eshteńe de berekeli bolmaıdy. Bul anyq nárse. Al bilim bolmasa, qarańǵylyq pen nadandyq beleń alady. Sondyqtan qoǵamda ǵylym-bilim kýltin ornyqtyrý qajet. Laıyqty ǵalymdardy, ásirese, jas mamandardy qosymsha qarjylandyrý kerek, – dedi Memleket basshysy.

Qasym-Jomart Toqaev jurt­tyń qarjylyq, aqparattyq, sıfrlyq jáne basqa da saladaǵy saýatyn arttyrý máselesin kóterdi.

– Ǵalymdar árdaıym jasam­pazdyq jarshysy bolýǵa tıis. Qazir áleýmettik jeli arqyly halyqqa aqyl aıtatyndar kóbeıip ketti. Olardyń arasynda jalǵan aqparat taratyp, jurtty adastyratyn adamdar az emes. Osyndaı sanasyz, pıǵyly aram adamdardyń teris yqpalyna túsip, keıbir jastar ǵalamtorda neshe túrli ósek nemese halyqty arandatýdy kózdeıtin materıaldar jaza bastady. Biraq osy jerde bir másele bar. Tıisti mekemeler zamanaýı tehnologııalardy paıdalana otyryp, osyndaı destrýktıvti jazbalardy jazatyn adamdardyń aty-jónin, turatyn jerin, bárin anyqtap alyp jatyr. Olar jas bolǵannan keıin ázirge túsindirý jumysy júrgizilýde. Biraq mun­daı áreketter jalǵasa berse, tıisti mekemeler Zań men tártip tujyrymdamasyn oryndaý úshin basqa shara qoldanýǵa májbúr bolady. Mundaı sátte ǵalymdar únsiz qalmaýy kerek, jastar arasynda, jalpy qoǵamda jan-jaqty aǵartý jumysyn júrgizýi kerek. Úkimet pen ákimderdiń qyzmetinde olqylyq múldem joq dep eshkim aıtpaıdy, biraq olar týraly pikir aıtqan kezde halyqty arandatpaı, qoǵamdy shýlatpaı, salmaqty jáne sanaly pikir aıtý qajet. Elimizdiń turaqtylyǵy, bul – eń mańyzdy basymdyq. Kez kelgen másele jaıynda qoǵamdyq pikir bilikti mamandardyń kózqarasy negizinde qalyptasýy kerek, – dedi Prezıdent.

Osy rette Memleket basshysy ǵalymdardyń aǵartýshylyq mıssııasyna erekshe nazar aýdardy.

– Sizder ár salany tereń bilesizder. Atqarylyp jatqan jumystyń mán-jaıyn jaqsy túsinesizder. Sony jastarǵa aıtyp jetkizý kerek. Olardyń boıynda áleýmettik optımızm qalyptastyrý óte mańyzdy. Zaman kúrdeli bolsa da, bizdiń baǵytymyz – durys. Elimiz qıyndyqtyń bárin eńserip, úzdiksiz damyp keledi. Bes jylda Qazaqstannyń ishki jalpy ónimi 181 mlrd-tan 291 mlrd dollarǵa kóbeıdi. Bıylǵy 8 aıdyń ózinde ekonomıkamyz 6,5 paıyzǵa ósti. Elimizdiń halyqaralyq rezervi men Ulttyq qordyń aktıvi 116 mlrd dollardan asty. Sonyń ishinde halyqaralyq rezervimiz rekordtyq deńgeıge jetip, 54,6 mlrd dollar boldy. Munyń bárin basqa memleketter, bedeldi uıymdar kórip otyr, moıyndap jatyr. Mysaly, Standard and Poor’s agenttigi buǵan deıin elimizdiń damýyn «turaqty» dep boljap keldi. Endi «jaǵymdy» degen boljam jasaý­da. «Syrt kóz – synshy». Álem qaýymdastyǵynyń Qazaqstanǵa degen senimi bizdiń durys jolmen kele jatqanymyzdy kórsetedi. Alaıda halyqaralyq reıtıngterde joǵary oryn ıelený – biz úshin maqsat emes, onyń ústine bul toqmeıilsýge sebep bola almaıdy. Biz muny túsinýimiz kerek. Bizdiń basty mindetimiz – halyqtyń ál-aýqatyn udaıy arttyrý jáne elimizdiń básekege qabilettiligin kúsheıtý. Dál sol sebepti biz qıyn da kúrdeli ózgerister arqyly reformalar júrgizemiz. Bul ońaı jol emes. Elimizdi basqasha órkendete almaımyz. Bárimizdiń maqsat-múddemiz – bir. Bul – Ádiletti, Qýatty, Taza ári Qaýipsiz Qazaqstandy qurý. Bul iske ǵalymdar qaýymy mol úles qosady dep senemin, – dedi Memleket basshysy.