Balalarǵa arnap shyǵarma jazýdyń ózindik sheberligi, erek qoltańbasy bar. Keıingi jyldary ádebıetimizde jasóspirim oqyrmannyń qııal keńistigin damytyp, oıyn ushqyr etetin týyndylar kóptep jazylyp jatqany málim. Osy oraıda jazýshy, Batys Qazaqstan oblystyq «Oral óńiri» gazetiniń bas redaktory, Jazýshylar odaǵynyń Batys Qazaqstan oblysyndaǵy ókili, Ulttyq quryltaı múshesi Baýyrjan ǴUBAIDÝLLINMEN búgingi balalar ádebıetiniń qyr-syryn talqylap, shyǵarmashylyq jaıynda da sóz qozǵaǵan edik.
– Ádebıet kóbine úlken qalalarda, ádebı ortada jasalady degen túsinik bar. Al siz oblysta júrip-aq ádebıet salasynda ónimdi eńbek etip kelesiz. Demek óńirde ómir súrip te shynaıy ádebıet jasaýǵa bolady ǵoı?
– Aqyndardyń kóbi sezimniń, al jazýshylar negizinen oıdyń adamy ǵoı. Bálkim, aqyndar dýly-shýly ortany jıi izdeıtin, únemi ańsaıtyn shyǵar. Al oıdyń adamy, oı ıektegen adam ońashalyqty qalaıdy, soǵan úıir keledi. Sóıte tura úlken ádebı ortanyń shyǵarmashylyqqa oń yqpalyn da joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Oǵan bir mysal aıtaıyn, eresekterge arnalǵan alǵashqy «Shortan» degen áńgimem «Jas Alash» gazetinde ótken ǵasyrdyń sońyna taman jaryq kórdi. Ol kezderi «Jas Alashtyń» aıdarynan jel esip, jalaýy bıikten jelbirep, jaly kúdireıip turǵan kez, anaý-mynaý áńgimeni baspaıdy. «Jas Alashqa» jarq etip shyqqan álgi áńgimem úlken ádebı ortada ájeptáýir maqtalyp, tipti «Qazaq ádebıetine qabilet-qarymy zor jazýshy keldi» degen de pikirler aıtylǵan eken. Muny araǵa qanshama jyl salyp, búginderi elge tanymal qalamger, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti jýrnalıstıka fakýltetiniń dekany Nurjan Qýantaıulynan estidim. Ol áńgimem «Jas Alashqa» shyqqanda jas qalamgermin ǵoı, ras, jasyratyn eshteńesi joq, óz basym «Shortanǵa» qatysty maqtaý kúttim. Al sol maqtaýdy araǵa neshe jyl salyp baryp estidim. Meniń oıymsha, bul úlken ádebı ortadan alys júrgenniń kesiri. Negizi der kezinde oryndy aıtylǵan maqtaý-madaq shyǵarmashylyq tulǵany, ásirese jas qalamgerdi qanattandyrady, jańa, tyń dúnıeler jazýǵa jeteleıdi.
2004 jyldyń jazynda abyz aqyn Qadyr Myrza Áli (ol kezde Qadaqań Oral qalasynda turatyn) Batys Qazaqstan oblystyq aýrýhanasynda em-dom alyp jatty. Bir barǵanymda «Shortan», «Kıe», «Bir túngi jalǵyzdyq», «Ortaq erlik» sııaqty birneshe áńgimemdi Qadyr aǵaıǵa oqytýǵa alyp bardym. «Qadaqań jazǵan dúnıelerime qandaı baǵa berer eken?» dep ýaıymdadym. Kózi tirisinde klassık retinde moıyndalǵan Qadaqań áńgimelerime óte joǵary baǵa berdi. Ol kisiniń úshbý pikiri meniń bertin kele shyqqan «Bılenbegen vals» degen kitabyma alǵyssóz retinde endi.
– Búginde balalar ádebıetinde qandaı tosyn dúnıeler bar? Ádebı úrdisti baqylap otyrasyz ba?
– «Baldyrǵan», «Ulan», «Aq jelken», «Qazaq ádebıeti», «Juldyz» sekildi biraz gazet-jýrnaldy «Qazposhta» arqyly jyl saıyn jazdyrtyp oqımyn. Al ádebı kitaptardy kóbine Oral qalasyndaǵy «Jáńgir han» kitap dúkeninen nemese Almatyǵa, Astanaǵa issaparǵa barǵan kezimde satyp alamyn. Árıne, ádebı úderisterdi qadaǵalap otyrýǵa tyrysamyn. Ázirshe eldi eleń etkizip, jurtty jalt qaratatyndaı eshteńe baıqaı qoımadym. Kim biledi, bálkim, kózime túspegen, nazaryma ilikpegen tańǵajaıyp dúnıeler de bar shyǵar...
– Shyǵarmashylyq zerthanańyzǵa úńilsek, jazýda qandaı qaǵıda, ustanym, ǵadetińiz bar?
– Balalarǵa da, eresekterge de arnalǵan áńgimelerimdi kóbine oısha etek-jeńin jınaqtap alyp, sosyn qaǵazǵa túsiremin. Jazý barysynda ádebı óńdeý ilese júredi, keıde tyń oılar, oqys sheshimder de keletini bar. Kóbine kúzde jazǵandy unatamyn. Jazý ústeline otyrarda aınalamnyń barynsha muntazdaı taza, tynysh bolǵanyn qalaımyn. О́kinishke qaraı, jazý ústeline tym sırek otyramyn. Tipti shaǵyn, yqsham dúnıeniń ózin túıeniń etin jep qoıǵan aıaǵy aýyr kelinshekteı jyldar boıy oısha tym uzaq «tolǵatyp» júrip alatynym bar.
– Balalarǵa arnap jazýdyń qandaı alǵysharttaryn aıtar edińiz?
– Qaı jastaǵy oqyrmanǵa jazsam da, eń basty ustanymym – shynaıylyq pen ǵıbrat. Iаǵnı Abaı hakim aıtqandaı, «Men jazbaımyn óleńdi ermek úshin...» Kerek deseńiz, ázildiń ózi ádemi, qaljyńnyń ózi oryndy, tipti, mysqyldyń ózi eriksiz moıyndalatyndaı bolyp, oqyǵan jandy jaqsylyqqa jeteleýi shart.
– Siz Oralhan Bókeımen, Qadyr Myrzalıevpen jaqyn aralastyńyz. Osy qos tulǵanyń adamı bolmysynan, shyǵarmashylyq qýatynan alǵan taǵylymyńyz jóninde áńgimelep berseńiz.
– Qazaq lırıkasynyń qaǵany Tumaǵańnyń, Tumanbaı Moldaǵalıevtiń Ǵabıt Músirepov týraly bir esteliginde «Kerbezdiginiń ózi keremet edi...» dep jazǵany bar. Sol aıtqandaı, Oraǵańnyń, Oralhannyń asqaqtyǵynyń ózi aıshyqty, sondaı jarasymdy edi. Ol kisiniń Kerbuǵydaı basyn kegjıtip júretini de ózine kerim jarasatyn. Meniń oıymsha, Oraǵańnyń shyǵarmalary romantıkalyq shalqýǵa jomarttyǵymen, ıaǵnı romantıkalyq asqaqtyǵymen ári adamdy óziniń tereńine úıirip áketetin psıhologııalyq ıirimderimen erekshelenedi. Oralhan Bókeıdiń sońǵy súıekti shyǵarmasy «Ataý-kere» povesi kórkem fılm túsirýge suranyp-aq tur. Alaıda otandyq kınematografııada ázirshe ony baǵamdaıtyn ulttyq óre jetispeı jatqandaı...
«Ataý-kereniń» basty keıipkeri Erikteı materıaldyq baılyq dese, týǵan anasyn tárk etetin dúnıeqońyzdar búginderi aramyzda órip júr. Keńes ókimetiniń ozbyr da ópirem shovınıstik saıasatynyń kesirinen bilgeninen jańylyp, degenine jete almaı, ómirlik murat-maqsatyn eriksiz tárk etip, araqqa salynǵan Taǵandar da bar aramyzda. Al «Ataý-kereniń» negizgi keıipkerleriniń biri – Aına óz er-azamatyna, óz otbasyna qaltqysyz berilgen qazirgi qazaq áıeliniń keremet ádebı obrazy. Sonymen qatar balaýsa boıjetken kezinde Eriktiń ákesi Qandaýyr ekeýi bir-birine ólerdeı ǵashyq bolyp, ata-anasynyń úzildi-kesildi qarsy ekendigine, tipti sheshesiniń qarǵysyna qaramastan kerjaq-orystardyń qyzy Nıýranyń (Nıýra Fadeevanyń), ıaǵnı Núrke keıýananyń taǵdyry da oqyrmandarǵa qosa, hám kınokórermendi de beıjaı qaldyrmasy aıdan anyq. Súıgen jigiti alyp qashyp, ómirlerin bir arnaǵa toǵystyrǵan Nıýra qazaqtyń shańyraǵyna kelin bolyp túsken soń ıslam dinin qabyldap, ómir boıy bes ýaqyt namazyn qaza qylmaıtyn naǵyz izgi nıetti shynaıy musylmanǵa aınalady. Alaıda araǵa kóp jyl salyp, ataý-keresin ishkennen keıin ábden jany shyǵarda Núrke keıýana ózinen-ózi shoqyna jóneledi...
Qadyr Myrza Álı – eń aldymen oıshyl ári kózdegen nysanasyna óleńiniń ıdeıasyn dál tıgizetin surmergen aqyn. Onyń:
Qaqyratyp shydamnyń qabyrǵasyn,
Áli talaı aıtylar Qadyrǵa syn.
Ideıasy nysanaǵa dóp tısin dep,
Shirene tarttym sadaqtyń adyrnasyn, –
dep keletin óleń joldary joǵarydaǵy oıymyzdy nyqtaı túsedi.
Qadyr Myrza Áli kóptegen óleń-jyrymen qazaq ádebıetinde ıntellektýaldyq poezııany, az sózben tereń de aýqymdy oıdy jetkizetin poetıkalyq pragmatızmdi berik qalyptastyrǵan, nyq ornyqtyrǵan tulǵa. Buǵan qosa ol ózine Táńir bergen, taǵdyr buıyrtqan ýaqyt degen ólshembirlik kategorııasyn óte tıimdi paıdalanǵan, sonyń nátıjesinde sońynda ádebıettiń ártúrli janry boıynsha rýhanı mol mura qaldyrǵan shaıyr. Al ýaqytty óte tıimdi paıdalaný qalamgerlerge eń qajet qadir-qasıetterdiń biri.
– О́zińiz bas redaktorlyq etip otyrǵan «Oral óńirinde» balalarǵa arnalǵan arnaıy bet shyǵady eken. Bul bastamanyń maqsaty ne?
– Iá, 2002 jyldan beri Batys Qazaqstan oblystyq «Oral óńiri» gazetinde balalar shyǵarmashylyǵyna arnalǵan arnaıy bet shyǵaryp kelemiz. Basty maqsat – baldyrǵandardy ádebıettiń ádemi álemine jeteleý arqyly ulttyq ádebıettiń ýyzyna qandyryp, meıirimdi, aınalasyna janashyr, ultjandy hám rýhty tulǵa retinde qalyptastyrý. Áýelgide atalǵan arnaıy betti Qadyr aqynnyń balalarǵa arnalǵan bir óleńiniń ataýymen «Shymyr jańǵaq» dep atadyq. Araǵa birer jyl salyp balǵyn oqyrmandarymyzǵa baǵyshtalǵan bet ataýyn «Aınalaıyn» dep ózgertip, ulttyq uǵym-túsinikke laıyqtadyq. Balalar betinde olardyń ózderi jazǵan shaǵyn maqalalar men áńgime-ertegiler, ótirik óleńder men taqpaqtar, jumbaq-jańyltpashtar, olardyń ózderi salǵan sýretter jarııalanady. «Oral óńiriniń» tórindegi túrli-tústi toǵyzynshy betke aıyna bir-eki ret shyǵatyn «Aınalaıyndy» baldyrǵandarǵa qosa, olardyń ata-analary men muǵalimderi de asyǵa kútedi. «Aınalaıynnyń» aıasynda jyl saıyn balalar shyǵarmashylyǵyna baıqaý jarııalaımyz. Sosyn Táýelsizdik meıramyna eki-úsh kún qalǵanda atalǵan baıqaýdyń qorytyndysy shyǵarylyp, teń qurbysynyń aldy bolǵan balǵyn avtorlarymyzǵa demeýshiler arqyly aqshalaı-zattaı, kitaptaı syı-sııapat jasalady. Aqshalaı syılyq usynatyn sebebimiz, balalar qarshadaıynan aq-adal eńbegimen tabys tabýǵa daǵdylansyn deımiz. Búgingi balalarǵa qımyl-qozǵalys jetispeıtindikten zattaı syı retinde voleıbol, fýtbol doptaryn, badmınton qalaqshasyn usynamyz. Aıtpaqshy, jetkinshekterdiń oı órisin damytý úshin mindetti túrde doıby-shahmat syılaımyz. Al otandyq ónimdi nasıhattaý maqsatynda ári baıqaý qorytyndysy Jańa jylǵa eki-úsh apta qalǵanda shyǵarylatyndyqtan balalardyń qolyna Almatydaǵy «Rahat» kondıterlik fabrıkasynyń bir qorjyn kámpıt-kúlshesin ustatamyz. Sosyn mindetti túrde árqaısysyna balalarǵa arnalǵan bir-bir kitaptan syılaımyz.
– Baıqaý jeńimpazdary qalaı irikteledi?
– Baıqaýǵa qatysýshy baldyrǵandardy bas júldeger nemese birinshi oryn, ekinshi oryn dep bólmeımiz. Ár balanyń jazǵan dúnıesine qaraı atalymdar belgileımiz. Máselen, ákesine mal jaılaýǵa, kólik jýýǵa, atasyna baý-baqsha baptaýǵa, anasyna tamaq isteýge, ájesine kórpe-kópshiktiń tysyn tigýge kómekteskendigi týraly jazǵan ul-qyzdarǵa «Qolqanat», «Baǵban balaqaı», «Balaýsa ismer» degen sııaqty atalymdar belgileımiz. Al «Qyzyl kitapqa» engendikten qyzǵaldaqty julmaýdy nemese qustardyń uıasyn buzbaýdy nasıhattaǵandarǵa, sonymen qatar qyryq kún shildede sýy tartylýǵa aınalǵan kólshikterden eresektermen birge shabaqtardy qutqaryp, ózen-kólge jibergen jetkinshekterge «Janashyr», «Meıirim» degen atalymdar boıynsha qurmet-qoshemet kórsetip, syı-sııapat usynamyz.
«Aınalaıynǵa» qosa, biz aıyna bir ret «Balalarǵa bazarlyq» betin shyǵaramyz. Bul bette balalarǵa arnap jazatyn aqyn-jazýshylardyń shyǵarmalary nasıhattalady.
– Búginginiń basty máselesi, balalarǵa qalaı kitap oqytamyz?
– Meniń oıymsha, bala eki-úsh jasqa tolǵannan bastap oǵan qysqa taqpaqtar men shaǵyn ertegilerdi oqı bastaý kerek. Árıne, baldyrǵandarǵa arnalǵan kitapshalar mazmunyna laıyq sýrettermen ásem bezendirilýi shart.
Jalpy alǵanda, jas urpaq kitap oqýy úshin eń aldymen, ata-ananyń ózi kórkem ádebıetten irgesin aýlaq salmaýǵa tıis. Kúnine bala-shaǵańyzdyń kózinshe kemi 30-40 mınýt gazet-jýrnal, 1-2 saǵat kitap oqysańyz ári oqyǵan dúnıelerińizden alǵan áserińizdi dastarqan basynda, sondaı-aq tabıǵat aıasyna otbasylyq saıahat-serýenge shyqqanda áńgimelep berseńiz, perzentterińizdi oqý mádenıetine baýraısyz.
AQSh-tyń áleýmettanýshylary biraz jyl áleýmettik zertteý júrgize kelip, mynandaı uıǵarymǵa kelgen kórinedi: ul bolsyn, qyz bolsyn eger ol 10 jasqa deıin ádebı kitap oqýǵa daǵdylansa, demek, onyń sanasynda ózin-ózi bireýge qııanat jasaýdan, bireýge zorlyq-zombylyq kórsetýden, urlyq-qarlyqqa barýdan, araq-sharapqa salynýdan, esirtkige elitýden, ıaǵnı ózin búkil jamandyq ataýlydan saqtandyratyn túısik qalyptasady eken. Mine, kitaptyń adam ómirindegi eń keremet paıdasy! Al bizdiń kóbimiz, kerek deseńiz tipti, barlyǵymyz derlik osyndaı tańǵajaıyp álemdi jyly jaýyp qoıdyq... Buǵan ózimizden basqa kim kináli?
– Shyǵarmashylyq adamyna ataq-abyroı qanshalyqty kerek?
– «Bulbuldyń da jemsaýy bar» degendeı, der kezinde kórsetilgen syı-sııapat pen ornymen berilgen laıyqty madaq-marapat menińshe, artyqtyq etpeıdi. Mundaı aqylǵa syıymdy, kóńilge qonymdy qurmet-qoshemet shyǵarmashylyq tulǵany shabyttandyrady, jańa jetistikterge jeteleıdi.
– Ne jazyp júrsiz?
– «О́zgere alamyz ba?.. О́zgerýge tıispiz!» degen bir kólemdi pýblısıstıkalyq sıpattaǵy maqalany oısha jazyp júrmin. Sosyn «Sezim synaǵy» degen povesti bastap qoıdym. Bul hıkaıattyń negizgi jelisi adamdar arasyndaǵy dúnıetanymdyq kózqaras qaıshylyǵy, psıhologııalyq aıtys-tartys...
– Oqýǵa asyqpyz. Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Marjan ÁBISh,
«Egemen Qazaqstan»