Qazaq halqynyń ıslam dininen buryn ǵasyrlar boıy shaman dinin ustanǵanyn tarıhtan jaqsy bilemiz. Sol shaman dininiń qaldyǵy retinde bizdiń zamanǵa jetken erekshe bir qubylys – baqsylyq. Shaman mádenıetindegi baqsylyq jaıynda HVIII-HIH ǵasyrlarda P.S.Pallas, P.Rychkov, D.Banzarov, Sh.Ýálıhanov, T.Karleıl, G.N.Potanın, F. Poıarkov, Á. Dıvaev, B.Dosymbekov syndy ǵalymdar zertteý jumystaryn júrgizse, Keńes úkimeti zamanynda I.A.Chekanınskıı, Á.Marǵulan, Á.Qońyratbaev sekildi ǵalymdar tushymdy eńbekter jazdy. Baqsylyqtyń tarıhy uly Qorqyt babamyzdan bastalyp, Kókshe baqsy, sary Saltyq baqsy, Kókem baqsy, Kóse baqsy, sonymen qosa, Qoılybaı, Balaqaı, Súımenbaı, Tanabaı, Berkimbaı, Silámbek sııaqty kóptegen ataqty arqaly baqsylar arqyly bizdiń zamanymyzǵa deıin jetti.
Burynǵy zamandarda baqsylardyń dárejesi óte joǵary bolǵan. Olar erekshe áýlıelik qasıetteri bar adamdar bolyp eseptelingen. Keıin, ıslam dini qazaq dalasyna kelgennen keıin, zaman aǵymyna baılanysty baqsylardyń róli tómendep, olar tek emshi retinde ǵana qalyp qoıdy. Qazirgi kezdegi kózqaraspen qaraǵanda baqsylar, meniń oıymsha – kóripkel-ekstrasens, telepat, gıpnozshy, tabıǵatynan psıhoterapevt, halyqtyq dástúrdegi emshi sııaqty. Taǵy bir atap óterlik jaǵdaı, zertteýshilerdiń eńbekteriniń barlyǵynda baqsylyqty óner retinde qarastyrady. Menińshe bul durys emes sekildi. Bulaısha baqsylyqtyń sheńberin taryltpaǵanymyz jón. Qaı ónerdi bolmasyn úırenýge bolady. Al baqsylyqty úırený múmkin emes, ol qonady. Meniń paıymdaýymsha, baqsylyq – belgisiz bir tylsym kúshke baǵynǵan, ǵasyrlar boıy atadan balaǵa qonyp kele jatqan, erekshe qasıet.
Osyndaı erekshe baqsylyq qasıeti bar adamdar bizdiń zamanda da bar. Maqalaǵa arqaý bolyp otyrǵan sondaı adamnyń biri – Shyǵys Qazaqstan oblysy, Jarma aýdanynda ómir súrgen ataqty Shyńǵaı baqsy. Alǵash men Shyńǵaı baqsy týraly ótken ǵasyrdyń 70-shi jyldary Jarma aýdanynyń qurmetti aqsaqaldarynyń biri Ahmet Nurpeıisovten estip, bilgen edim. Ol kezde Shyńǵaı tiri bolatyn. A. Nurpeıisov meni Shyńǵaı baqsymen tanystyramyn dep san márte oqtalǵanymen de, áldebir sebeptermen reti kelmeı-aq qoıdy. Keıin ekeýi de qaıtys bolyp, tiri kezinde kezdesip, suhbattasa almaǵanyma ókinip júrdim. Jaqynda otbasylyq jaǵdaıymen Shyńǵaı baqsy ómir súrgen Ortabulaq aýylyna jolym túsip, sondaǵy shaǵyn klýbtyń meńgerýshisi Tóleý Janbaısenov degen zııaly azamatpen tanysyp, qasıet qonǵan atamyz jaıynda biraz áńgime órbittik. Jáne bir atap óterligi, bul azamattyń óz aýylyna jasaǵan isteri maǵan erekshe áser qaldyrdy. Ol mádenıet salasynyń qyzmetkeri bolmasa da, 90-shy jyldardaǵy qıynshylyq kezeńde talaı basshylardyń esigin tozdyryp júrip, aqyry olardy kóndirip, aýylyndaǵy shaǵyn klýbty buzdyrmaı alyp qalypty. Keıinnen, kúni búginge deıin aýyldastarynyń qalaýy boıynsha sol klýbtyń meńgerýshisi bolyp qyzmet isteıtin kórinedi. Jáne de osy ıgilikti isti ózim istedim dep aıtpaıdy, kerisinshe: «Klýbty buzdyrmaı alyp qalǵan Shyńǵaı atamnyń arýaǵy», dep syıynyp otyrady. «Bul sóziniń de bir qısyny bar-aý!» dep oıǵa qaldym. Klýbty aralap, ǵımarattyń kútimi barlyǵyn, jaqsy saqtalyp qalǵanyn kórip Tóleý azamatqa dán rıza boldym. Klýbtyń táýir degen bir bólmesindegi úlken buryshty Shyńǵaı baqsyǵa arnapty. Joǵaryǵa fotosy ilingen. Tómendegi ústelde kezinde em alǵan kelýshilerdiń atamyzǵa tartqan rızalyq syılary – qoldan tigilgen tuskıiz, 90 jastan asqan О́rıǵa ájeıdiń oramaly, tasbıyq, úki, taqııa, jaınamaz, qamshy sııaqty zattar jáne ol kisi jaıly baspasóz betterinde jaryq kórgen maqalalar qoıylǵan. Taǵy bir erekshe eksponat tur. Ol – kishkentaı ǵana dorbadaǵy arpa. Ony Tóleý baýyrym: «Bul Shyńǵaı atamnyń maǵan bergen syıy», dedi. Men atamyzdyń tiri kezinde tartqan syıy dep oıladym. Biraq, olaı bolmaı shyqty. Tóleýdiń aıtýynsha «bul arpa osy bólmede eshqandaı sebepsiz, oıda joqta, ózinen ózi paıda bolǵan, eshkim ákelmegeni dáleldengen». Osyndaı jaǵdaıdan keıin, biz túsine bermeıtin erekshe bir tylsym kúshtiń bar ekendigine senbeýge bolmaıtyn tárizdi.
Tóleý baýyrymmen ótken áńgime barysynda Shyńǵaı atamyzdyń Semeı qalasynda turatyn zeınetker qyzy Gúlbaǵdat týraly qysqasha maǵlumat alyp, úıine ádeıilep izdep baryp tanystym. Ol kisi aýdan ortalyǵy Qalbataý aýylynyń turmystyq qyzmet óteý kombınatynda 20 jyl qyzmet atqaryp, zeınetkerlikke shyqan soń joldasy Mádenıet aqsaqal ekeýi Semeıge kóship kelip, turyp jatqan kórinedi. Gúlbaǵdat apaı ákesi týraly erekshe bir jyly sezimmen, barynsha sheshilip sóıledi. Apaıdyń aıtýy boıynsha Shyńǵaı Raıymbaıuly 1906 jyly qazirgi Shyǵys Qazaqstan oblysy, Jarma aýdanyndaǵy Qarabujyr-Qalba taýynyń baýraıyndaǵy Ortabulaq aýylynda dúnıege kelipti. Baqsylyq qasıet bul urpaqqa jetinshi atalarynan beri daryp, taraǵan kórinedi. Keıingi atalary Raıymbaı, Raıys, Ultaraq jáne olardan burynǵylary da ataqty, iri baqsy bolǵan.
Shyńǵaı uzyn boıly, tolyq deneli, túsi sýyq, qubylmaly hám qyzba minezdi, qaljyńbas, aıtatynyn betke aıtyp tastaıtyn kisi eken. Ol týraly kezinde búkil Jarma aýdany, tipti, kórshiles Kókpekti, Shar, Ulan, Aqsýat aýdandarynyń da balasynan úlkenine deıin bilgen. О́zge-ózge, akademık-ǵalym Álkeı Marǵulan onyń qabileti týraly elden estip, erekshe tańǵalyp, aqyn Qalıhan Altynbaevqa arnaıy tapsyrma berip, áńgimelesýdi surap, hat joldapty. Biraq, ony oryndaýdyń sáti túspese kerek.
Gúlbaǵdat apaı ákesiniń erekshe qasıetin dáleldeıtin, kópshilik kórip, tańǵalǵan, bolǵan ýaqıǵalar týraly aıtyp berdi. Uly Otan soǵysynyń ardageri Ǵabbas Altynbaevtyń keıbir jaıttardy óz kózimen kórgen. Onyń aıtýyna qaraǵanda, 1937 jyldyń mamyr aıynda Shyńǵaı bir sharýamen altyn ken orny Qazanshuńqyrǵa keledi. Ken ornynyń dırektory Aıtjan Býtın qolqa salyp bolmaǵan soń, ol jınalǵan kópshilik halyqtyń aldynda baqsylyǵyn kórsetedi. Aldymen, alyp kelgen qobyzyn biraz ýaqyt esip-esip oınaǵanda onyń bet álpeti halyqtyń kóz aldynda kúndegiden múlde ózgerip ketipti. Sodan keıin peshte qyp-qyzyl bolyp, qyzǵan temir shybyqty tilimen birneshe ret jalaǵanda, ol sýyq sýǵa salǵandaı shyjyldapty. Odan keıin shalqasynan jatyp, keýdesine baltanyń ushyn qoıyp, ony aýyr baltamen soqtyrtady. Balta keýdege kirse de, qan shyqpaıdy. Muny kórip otyrǵandarda záre joq. Kelesi kezekte ol aıaǵynan tik turady da, beline qyl arqandy oraı baılatyp, eki jaqtaǵy eki ushynan tórt-tórtten segiz jigitke tartqyzypty. Shyqań: «Qatty tartyńdar!» dep jar salady. Beli qıyla jazdaǵan sátte baqsy aýany tereńirek jutady da, arqannyń eki jaǵynan ustap, «ah» dep ózine tartyp qalǵanda segiz jigit bir-birine soǵylyp, domalap túsipti. El qyran-topan kúlkige batady. Sońynda ol ken orny bastyǵynyń erekshe asaý aıǵyryn qobyz únine baǵyndyryp, jaıylymda júrgen jerinen sońynan ertip, ań-tań bolǵan adamdarǵa toly kıiz úıge kirgizgen. Bul, árıne, sanamyzben túsinip bolmaıtyn, belgisiz tylsym jaǵdaı ekendigi anyq. Belgili halyq aqyny Qalıhan Altynbaev aǵamyz osy ýaqıǵanyń kýágerleri bolǵan úsh kisimen jeke-jeke sóıleskende, olardyń barlyǵy, ózara aqyldaspaı-aq, bolǵan ýaqıǵany biraýyzdan rastaǵan. Bul oqıǵa Jarma aýdandyq «Qalbataý tynysy» gazetiniń 2012 jylǵy 12 qyrkúıek kúngi nómirinde jarııalanǵan.
Shyńǵaı baqsy týraly halyq aýzynda kúni búginge deıin aıtylyp júrgen, bolǵan ýaqıǵalar kóp eken. Sonyń taǵy birine toqtalaıyn. Qylyshynan qan tamyp turǵan qyzyl ımperııanyń kolhozdastyrý kezeńinde, 1930 jyly jalǵyz ǵana aty bar Shyńǵaı atamyz «kýlak elementi» atanyp, qara tizimge ilinedi de, túrmege toǵytylady. Aýdandyq OGPÝ bastyǵy Tıtov Shyńǵaı atamyzdy abaqtynyń bir bólmesine jaýyp, ózi kabınetine kirip, endi jaıǵasa bergende: «Sálemetsiz be, bastyq», dep atamyz tabaldyryqty attap, kirip keledi. Jáne bul jaǵdaı birneshe ret qaıtalanady. Aqyry túrme bastyqtary, qoryqqandyqtan, «psıhıkalyq turǵydan durys emes» degen anyqtama berip, Shyńǵaı atamyzdy bosatyp jiberedi.
Uly Otan soǵysy bastalǵanda Shyńǵaı alǵashqylardyń biri bolyp maıdanǵa attanady. Attanar aldynda aýyldastaryna: «Soǵystan tiri qaıtamyn, biraq aýyr jaraqattanamyn», depti. Maıdanǵa birge attanǵan aýyldastarynyń aıtýy boıynsha, jaýyngerler toly vagon ishinde adamnyń múmkindikteri jóninde daý turyp, óz sóziniń shyndyǵyn dáleldeý úshin Shyńǵaı atamyz tolyq júriste kele jatqan vagonnan sekirip túsip, domalanyp, aıaǵynan tik turady da, qaıtadan vagonǵa qarǵyp minedi. Maıdanda shabýyldarǵa shyqqanda jaýmenen betpe-bet kelgen kezdiń ózinde de oq atyp óltirýge qarsy bolǵan. Kópke deıin ózine de oq darymaǵan. Maıdandastaryna: «Maǵan adamnyń qanyn tógýge bolmaıdy, áıtpese jynym meni óltiredi», dep aıtqan kórinedi. Aldyn ala ózi boljap, aıtqanyndaı, ol soǵystyń aýyr zardabyn tartyp, oń qolynan aıyrylyp, 1944 jyly Stalıngrad shaıqasynan elge «múgedek baqsy» atanyp oralady.
Soǵystan keıin Shyńǵaı qobyz tartyp, tańǵajaıyp nárseler kórsetetin jaǵdaıy bolmaǵany túsinikti. Degenmen, keıde jurtshylyqtyń kózinshe óz tilin shyǵaryp, pyshaqpen túbinen kesip, jerge laqtyryp tastap, sońynan aýyzynan jańa tilin shyǵaryp kórsetken kezderi bolǵan kórinedi. Baqsy maıdannan oralǵan soń «múgedekpin» dep qarap otyrmaı, Jarma aýdany «Rassvet» kolhozynyń Ortabulaq bólimshesinde báıbishesi Nurǵanym ekeýi eńbekke belsene aralasyp, el qurmetine bólenip, baqytty otbasylyq ómir keshipti. Shyńǵaı aqsaqal 1980 jyly 30 mamyrda 74 jasynda týǵan jeri Ortabulaqta dúnıeden qaıtqan. Tárbıelep ósirgen 2 qyzynan búgingi kúni jıen-nemereleri bar. Úlken qyzy Gúlbaǵdat Semeıde ekenin aıttyq. Al kishi qyzy Gúlsara О́skemen qalasynda turady.
Gúlbaǵdat apaımen áńgimelesý barysynda ol kisi ákesiniń kóbinese psıhıkalyq aýytqýlary bar naýqastardy, bala kótere almaı júrgen áıelderdi emdegenin, ol oń nátıje bergenin ótkendi, bolashaqty bilý qasıeti arqyly joǵalǵandy tabatyndyǵyn jáne emdeý kezinde ártúrli shópti qoldanatynyn aıtty. Ákesiniń qobyz tartý kezindegi sarynyn apaıymyz, ókinishke qaraı, esine saqtaı almaǵan, tek qana saryn sóziniń: «Aqsaq kempir Shoraıaq, shaqyrmaımyn seni aıap», degen bastapqy eki jolyn ǵana aıtyp bere aldy. Sirá, Shoraıaq – baqsy jynynyń aty bolsa kerek. Olaı deıtin sebebim, burynǵy baqsylardyń da jyndarynyń attary bolǵany belgili. Emdeý seanstaryn ótkizgen kezde olar jyndarynyń attaryn atap shaqyrǵan. Bul týraly ǵalymdardyń zertteý eńbekterinde jazylǵan.
Baqsylardyń negizgi quraldarynyń biri qobyz bolǵanyn jaqsy bilemiz. Shyńǵaı baqsynyń qobyzy Gúlbaǵdat apaıdyń úıinde saqtaýly eken. Úlken aq oramalǵa oralǵan qara qobyzdy ákelip kórsetti. Bul qobyz jeti atalarynan beri kele jatqan kıeli aspap retinde saqtalyp keledi. Ár atanyń aralyq jas mólsherin 25 jylmen eseptegenniń ózinde, bul qobyzǵa, kem degende, 200 jylǵa jýyq «jas» berýge bolady. Al, Shyńǵaı atamyzdyń 1906 jyly týǵanyn eskersek, qobyz 1700 jyldary jasalǵan dep mólsherleýge keler. Erekshe bir tebirenispen qasıetti qara qobyzdy qolyma ustap, muqııat tekserdim. Bir qaraǵannan-aq, aspaptyń jaqsy sheberdiń qolynan shyqqandyǵy bilinedi. Aspaptyń pishini qarabaıyr emes, praporsııalary durys jasalǵan, jalpy uzyndyǵy 43,3 santımetr, shanaqtyń negizgi bóliginiń dıametri 13,7 santımetr, moıyny 11,5 santımetr, shanaqtyń terimen qaptalǵan tómengi bóligi 10 santımetr, shanaǵynyń ishine jáne qulaq basyna temir shyldyrmaqtar ilingen, moıyny men qulaq basynyń betki jaǵy oıýly jez metalmen kómkerilgen. Taǵy bir baıqaǵanym, shanaǵynyń ishinde kezinde aına bolǵanǵa uqsaıdy. Sebebi, orny anyq kórinip tur. Bir ókinishtisi, aspap eskirip, talaı ret synǵan eken. Jóndeý jumystary kezinde qarabaıyr túrde júrgizilgeni anyq kórinedi. Synǵan jerlerin, tipti, temirmen de jalǵapty. Qyl ishekteri úzilip bitken, qulaǵynda birneshe tal ǵana bar. Tobylǵydan jasalǵan shaǵyn ysqyshynyń qyldary da sondaı jaǵdaıda. Men aspapty jan-jaqty, ár qyrynan fotosýretterge túsirip aldym. Aspapty keleshekte jaqsy kásibı sheberdiń qolyna berip, jóndetse, Shyńǵaı atamnyń arýaǵyna mol saýap bolar edi dep oılaımyn.
Gúlbaǵdat apaı men Mádenıet aǵanyń shańyraǵynda ótken áńgimemiz aıaqtalyp, qaıtýǵa bet alǵanda, tórde ilýli turǵan úlken portretke eriksiz kózim tústi. Maıly boıaýmen, keremet kásibı deńgeıde salynǵan portrette Shyńǵaı atamyz beınelengen. Portretti áýlettiń qudasy, kásibı sýretshi Ýálıhan Dúzmambetov baqsynyń tiri kezinde, ózine qarap otyryp salǵan eken. Avtor baqsynyń qarapaıym, adamı obrazyn dál bergen.
Jalpy adamzat tarıhynda belgisiz tylsym kúsh ıeleriniń, qaı ýaqytta, qaı zamanda bolmasyn ómir súrgenin bárimiz jaqsy bilemiz. Biraq, olar týraly aıtyp, jazyp nasıhattaý jaǵyna kelgende tartynshaqtaı beremiz. О́ıtkeni, kópshilik tarapynan túsinistik tappaı qalamyz ba dep qorǵanshaqtaımyz. Bul durys emes sııaqty. Qazirgi kezde nebir alaıaq adamdar ózderin «ekstrasenspiz», «kóripkelmiz», «balgermiz», «táýippiz», «qumalaqshymyz», «emshimiz» dep uıalmaı jar salyp júrgende, tabıǵatynan qasıeti bar, shyn kıeli adamdardy nege nasıhattamasqa?! Sol sebepten de, qolyma qalam alyp, shynaıy Shyńǵaı baqsy jaıly jazýdy maqsat tuttym.
Orazǵalı SEIITQAZY,
Shákárim atyndaǵy Semeı
memlekettik ýnıversıtetiniń professory,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.
SEMEI.