«Samýraı qolynyń jylýy» kitaby men derekti fılminiń avtory Baqtybaı Jumadildınniń bastamasymen Prezıdent janyndaǵy Ulttyq ǵylym akademııada «1945-1950 jyldary Qazaqstandy ındýstrııalandyrýǵa ınternasııalanǵan japondardyń úlesi» atty halyqaralyq ǵylymı konferensııa uıymdastyryldy, dep jazady Egemen.kz.
1945 jyly 6 tamyzda Japonııa ımperatorynyń buıryǵyna sáıkes keńestik desanttarǵa qarý ótkizdi. Japonııa óz sarbazdaryn áskerı tutqyn sanamaıdy, zańsyz ınternasııalanǵan dep esepteıdi. 1945 jylǵy 26 shildedegi Potsdam deklarasııasynyń toǵyzynshy tarmaǵynda: «Japon qarýly kúshterine olar qarýsyzdanǵannan keıin beıbit jáne eńbek ómirin júrgizý múmkindigimen óz oshaqtaryna oralýǵa ruqsat etiledi» delingen.
Iаlta ýádesiniń kóleńkesinde
Alaıda bul tujyrym tarıhı faktilerge qaıshy keledi. Aıtalyq, KSRO Iаlta konferensııasy boıynsha mindettemelerin oryndap, japondyq áskerı tutqyndardy soǵys aıaqtalǵannan keıin otanyna qaıtarý týraly tarmaqty oryndamady. Onyń ornyna, Memlekettik qorǵanys komıtetiniń 1945 jylǵy 23 tamyzdaǵy qaýlysyna sáıkes, 500 myńnan astam japon áskerı tutqyny KSRO-ǵa attandyryldy.
1945 jyly 5 qazanda Semeı oblysynyń Jarma stansııasyna japondyq áskerı tutqyndarmen alǵashqy eshelon keldi. Konferensııada kóterilgen máseleler tarıh qaltarysynda qalyp qoıǵan, endi aıtyla bastaǵan sol bir kúnderdi qaıta jańǵyrtty. Japonııa men qazaq tarıhynyńdaǵy tyń málimetterdi zerdeleýge arnalǵan bul jıynǵa QR Prezıdenti janyndaǵy Ulttyq ǵylym akademııasy, «Atameken» UKP, Qazaqstannyń Syrtqy saýda palatasy, «Qazaqtaný» ǴZI uıymdastyrdy. Oǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń ǵalymdary, memleket jáne qoǵam qaıratkerleri, jetekshi qazaqstandyq jáne japondyq kompanııalardyń ókilderi qatysty.
Konferensııa jumysyna Qazaqstan men Japonııanyń ǵylymı jáne isker toptarynyń ókilderi, dıplomattar, qoǵam qaıratkerleri qatysty. Qatysýshylarǵa Qazaqstannyń Syrtqy saýda palatasy Basqarma tóraǵasy, qazaqstandyq taraptan Qazaqstan–Japonııa ekonomıkalyq yntymaqtastyq komıtetiniń teń tóraǵasy Murat Qarymsaqov quttyqtaý sózin arnady.
О́z sózinde ol konferensııanyń sımvoldyq mańyzyn atap ótip, 1945 - 1951 jyldary Qazaqstanǵa ınternırlengen japon azamattarynyń eńbegi eldiń ındýstrııalyq qalyptasýynyń ajyramas bóligine aınalyp, qazirgi seriktestiktiń berik irgetasyn qalaǵanyn aıtty: «Búgingi konferensııa tereń sımvoldyq mánge ıe. Biz 1945 - 1951 jyldary Qazaqstanǵa ınternırlengen japon azamattaryna qurmetimizdi bildiremiz. Olardyń janqııarlyq eńbegi elimizdiń ındýstrııalyq damýynyń ajyramas bóligi boldy. Olar salǵan zaýyttar, joldar, ǵımarattar men áleýmettik nysandar - bul eńbektiń eskertkishteri, dostyq pen ózara túsinistiktiń nyshandary. Osy tarıhı paraq búgingi Qazaqstan men Japonııa arasyndaǵy seriktestiktiń berik irgetasyna aınaldy», dedi M. Qarymsaqov.
Tarıhshylar Qazaqstanǵa ákelingen japon áskerı tutqyndary men ıntern-tutqyn sany 58 myń 900 adam bolǵanyn anyqtaǵan. 1945 jyldyń 5 qazanynda japon soldattary tıelgen alǵashqy eshelon Semeı oblysyna kelgen. Keıin olardyń kóbin (25 myńyn) Qaraǵandy, Jezqazǵan, Shyǵys Qazaqstan, Almaty oblystaryna jóneltken. Biraq olarǵa qatysty shyndyq «qupııa» degen belgimen jasyrylǵan.
Tutqyndar salǵan turǵyn úı
Qostanaılyq tarıhshy Rýslan Bekmaǵambetovtiń zertteýlerinde 1945 jyly 5 qyrkúıekte qurylǵan lager áýeli Qaraǵandy oblysynda bolǵany aıtylǵan. Onyń aıtýynsha 1946 jyldyń birinshi jartysynda lagerdi Almatyǵa kóshirgen. Biraq japon tutqyndarynyń qalada qashan paıda bolǵanyn kórsetetin ózge de derekter bar. Qazaq SSR ishki ister mınıstrliginiń áskerı tutqyndar jáne ıntern-tutqyndarmen jumys jónindegi bóliminiń burynǵy qyzmetkeri Andreı Chernov 1990 jyldardyń basynda jergilikti gazetke bergen suhbatynda japon tutqyndary Almatyda Kvantýn armııasy kapıtýlıasııasynan eki-úsh aı ótken kezde, ıaǵnı 1945 jyldyń aıaǵynda paıda bolǵanyn aıtqan. Almatyda japon áskerı tutqyndarynyń qolymen Jibek joly dańǵylyndaǵy Ǵalymdar úıiniń ǵımaraty, sondaı-aq Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń ońtústik korpýsy salyndy. Olardyń eńbeginiń eń tanymal eskertkishteriniń biri Úlken Almaty kanonynyń shatqalyndaǵy 14 km uzyndyqtaǵy tanymal týrıstik marshrýt boldy. Saqtalǵan estelikterge qaraǵanda, japondyq áskerı tutqyndar uqyptylyǵymen jáne tártiptiligimen erekshelengen: olar árqashan taza kıingen, kazarmalarda minsiz tártip saqtaǵan jáne zattarǵa uqypty qaraǵan. Olar baraktardyń janyndaǵy bos jerlerge gúl otyrǵyzyp, qııar, qyzanaq, kúnbaǵys jáne tipti qaýyn ósiredi. Japon tutqyndaryn eline qaıtarý jumysy 1945 jyly bastaldy. 1950 jyldyń 22 sáýirinde SSSR repatrıasııanyń aıaqtalǵanyn resmı jarııalady. Biraq tutqyndardyń kóbi Otanyna oralmady. Júzdegen tutqyn ashtyq pen azaptan, aýyr naýqastan qaıtys boldy. Al azdaǵan bóligi úılenip, SSSR-da qalýdy uıǵarady.
Japondar jerlengen úsh zırat
Biri – ortalyq qorymda. Munda 145 japon tutqyny jerlengen. Taǵy bir zırat – eski Ile joly boıynda. Onda jerlengen 38 áskerdiń 36-synyń súıegi keıin Japonııaǵa jetkizilgen. Degenmen, kúni búginge deıin Almatynyń aıbynyn asqaqtatyp turǵan ǵımarattardyń birazynda japon tutqyndarynyń qolynyń taby qalǵanyn tarıh aıǵaqtap tur.
Naqtylasaq:
Temirtaý qazaq metallýrgııa kombınaty;
Jezqazǵan mys balqytý zaýyty;
О́skemen myrysh zaýyty;
Ashysaı polımetall kombınaty;
Lenınogorsk polımetall kombınaty;
Tekeli qorǵasyn kombınaty;
Qarataý taý-ken hımııa kombınaty;
Qaraǵandy kómir tresti;
sondaı-aq Batys Qazaqstannyń birqatar munaı kásiporyndary salyndy.
Budan basqa, bes jyl ishinde olar jol, temirjol tarmaqtary, kópirler, sý toraptary, qosalqy stansalar, sý munaralary, úıler, ǵımarattar, keshender, áleýmettik-mádenı maqsattaǵy obektiler, áýejaılar, temirjol vokzaldary, stansııalar, fabrıkalar men zaýyttar, shahtalar, trestter, kombınattar, jumysshy poselkeleri men qalalar saldy.
Tóretam-Lenınsk-Baıqońyrdaǵy qurylysty bastap, olar ǵaryshtyq aılaqtyń irgetasyn qalap, Qazaqstandy alǵashqy ǵaryshtyq derjavaǵa aınaldyrdy.
Olar búgingi kúnge deıin jumys istep turǵan mańyzdy, sáýlettik kórikti áleýmettik-mádenı nysandar. Atap aıtsaq, UǴA ǵımaraty, UǴA ǵylymı ınstıtýttarynyń ǵımarattary, Akademıkter úıi, AZTM, Almaty áýejaıy, Qaraǵandy, Temirtaý, Balqash, Jezqazǵan qalalaryndaǵy Mádenıet saraılary men úıleri.
Qazirgi tańda Qazaqstanda 60-tan astam japon kompanııasy tabysty jumys istep jatyr. Bul japon bıznesiniń elimizge degen senimi men uzaq merzimdi qyzyǵýshylyǵynyń aıqyn dáleli.
О́z sózinde Murat Qarymsaqov 2025 jyldyń sáýir aıynda elimizdiń Syrtqy saýda palatasy men «Atameken» Ulttyq kásipkerler palatasy uıymdastyrǵan Japonııadaǵy iskerlik mıssııa týraly da baıandady.
Qazaq delegasııasy JICA, JETRO, JCCI, METI jáne Marubeni, Itochu, Sumitomo, Mitsui, Mitsubishi, Toyota Tsusho, Sojitz, Inpex sııaqty jetekshi korporasııalardyń ókilderimen birqatar jemisti kezdesýler ótkizdi. Mıssııanyń nátıjesinde Qazaqstan–Japonııa saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyq komıtetiniń otyrysy ótip, eki taraptan komıtettiń teń tóraǵalary saılanyp, bolashaq ózara is-qımyldyń basym baǵyttary aıqyndaldy.
Kelissózder qorytyndysyna sáıkes taraptar saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyqty keńeıtýge, energetıka, kólik, ónerkásip jáne ornyqty damý salalaryndaǵy birlesken jobalardy qoldaýǵa, sondaı-aq shaǵyn jáne orta bıznesti damytýǵa ýaǵdalasty. Japon tarapynan Qazaqstannyń Syrtqy saýda palatasyna Japonııanyń ShOB-tarymen yntymaqtastyq ornatýǵa qazaqstandyq kompanııalardy tartý boıynsha seriktes bolý usynysy jasaldy. Sonymen qatar, japon tájirıbesin engizý máselelerine erekshe nazar aýdaryldy – kásipkerlikti qoldaý, kadrlar daıarlaý jáne óńirlik óndirýshilerdiń eksporttyq áleýetin arttyrýǵa baǵyttalǵan «Bir aýyl — bir ónim» baǵdarlamasyn júzege asyrý.
Sóziniń qorytyndysynda Murat Qarymsaqov atap ótkendeı, Qazaqstan men Japonııany ortaq qundylyqtar - eńbekqorlyq, tarıhqa qurmet, beıbitshilik pen damýǵa umtylys biriktiredi. Bul konferensııa tek ótkenge taǵzym ǵana emes, sonymen qatar jańa býyn kásipkerleri, ǵalymdary men dıplomattaryna bir-birimen pikir almasýǵa múmkindik berdi.