Dári-dármek: Otandyq ónimniń úlesi qandaı?

«Bizdegi dári-dármek pen medısınalyq qural-jabdyqtyń 17 paıyzy ǵana – otandyq ónim. 2025 jyly ony 50 paıyzǵa jetkizý qajet», dedi Memleket basshysy. Sodan beri de elimizde sheteldiń iri óndirýshileri birneshe márte bas qosyp, kelisim jasaldy. Farma­sevtıkada álemde úzdik sanalatyn kompanııalar zaýyt qurylysyn bastady. Maqsatqa jetý jolynda jahandyq farmasevtıka korporasııalarymen yntymaqtastyqty jandandyryp, ınvestısııa tartý kerek boldy. Sondaı-aq otandyq taýar óndirýshilermen jasalatyn offteık kelisimsharttardyń kólemin arttyryp, ónim túrin kóbeıtý syndy jumystar qajet.

Densaýlyq saqtaý mınıstr­ligi 2029 jylǵa deıingi jol kartasyn ázirledi. Qujatta satyp alý úderisterin, baǵany retteý, sıfr­landyrý, shetel­dik ınvestısııa tartý syndy mindetter qamtylǵan. Bul far­masevtıkalyq kásiporyn­dar­dyń damýyn jedeldetýge, kadr­lyq áleýettiń sapasyn art­tyrýǵa, jańa jumys oryndaryn ashyp, ozyq tehnologııa­lardy engizýge negiz bolady. Eń bas­tysy, 2029 jyl­ǵa qaraı jer­gilikti óndiristiń úle­sin 50%-ǵa jetkizýge múmkindik týady.

Memleket basshysy «Jasan­dy ıntellekt dáýirindegi Qazaq­­stan: ózekti máseleler jáne­ ony tú­begeıli sıfrlyq óz­ge­ris­ter ar­qy­ly sheshý» atty Jol­daýynda da far­masevtıka ón­dirisin myqtap jolǵa qoıýdy tapsyrdy. «Basqa da baǵyttar boıynsha jumystardy jandandyrý kerek. Sonyń ishinde farmasevtıka ónerkásibin damytý­ǵa basa mán bergen jón. О́zimizde ja­salatyn dári-dármektiń túri men sanyn kóbeıtý – strategııalyq mindet. Buǵan ásirese pandemııa kezinde ábden kózimiz jetti», dedi.

Farmasevtıkada «Big pharma» degen uǵym bar. Bul – ja­­­handyq farmasevtıka al­paýyt­tarynyń beıresmı ataýy. Bizge keregi – sol kompanııalarmen tyǵyz baılanys ornatyp, ozyq tájirıbesin alý. Densaý­lyq saqtaý mınıstrligi usynǵan derekterge nazar aýdarsaq, kelisimshart negizindegi óndiris jobalary jóninde Ońtústik Koreıa, Túrkııa, Germanııa, Japonııa ınves­torlarymen berik qarym-qatynas ornaǵan. Osyndaı birlesken jobalar kóbeıse, onyń barlyǵy otandyq farmasevtıka naryǵyna oń yqpal etetini anyq. Budan ózge, saladaǵy kásipkerler el úkimeti usynǵan jeńildikterdi tolyq paıdalana alady. Búginde farmasevtıka ónerkásibin damytýǵa qatysty 5 jyldyq jańa baǵdar­lama ázirlengen.

Bizge farmasevtıkalyq ónim­derin eksporttaıtyn elder­diń aldynda Germanııa, Shveısarııa, AQSh, Úndistan, Túrkııa sekildi memleketter tur. Ekonomıkasy, óndirisi qýatty, farmasevtıkasy durys jolǵa qoıylǵan elderden únemi dári-dármek tasyp otyratyn bolsaq, keleshekte sonyń zardabyn kórýimiz ábden múmkin. Birinshiden, óndirýshi shetelde bolǵan soń, valıýta baǵamy, logıstıka dári-dármek baǵasyna tikeleı áser etedi. Ony retteý­ge bizdiń shamamyz kelmeıdi, qoıǵan baǵaǵa satyp alýdan basqa amal joq. Eń qıyny, sol dálizde qandaı da bir geosaıası shıelenister týyndap, saldarynan logıstıka úzilse, eldegi dárihana sórelerinen asa qajet dári-dármektiń ózin tappaı qalýymyz múmkin.  

Jyl ótken saıyn dári-dármektiń baǵasy qymbattap barady. Sol sebepti, qazir dárihana sórelerinen qymbat dári-dármektiń arzan balamalaryn jıi keziktiretin boldyq. Mundaı dárilerdi farmasevtıkada djenerıkter dep ataıdy. Mamandar djenerıktiń jasandy kóshirme emes ekenin eskerip, sapasyna alańdaýǵa negiz joq dep sanaıdy. Sondyqtan shetel­derde tıimdiligin kórsetip jatqan dári-dármekterdi bizde osy ádispen óndirýge bolady. Bul jóninde Densaýlyq saqtaý mınıstrligi Medısınalyq jáne farmasevtıkalyq baqylaý komıtetiniń tóraǵasy Baýyrjan Júsipov: «Bizdegi óndirister­diń bar­lyǵy djenerıkterge baılanys­ty ekenin moıyndaýymyz kerek. Ol «orıgınal» dári-dármek emes. Biz «orıgınal» dári-dármektiń patenttik qorǵanysy bolǵansha, oǵan djenerık shyǵara almaımyz. Bul másele Polshada da bar. Bul eldiń tájirıbesi bizge ájeptáýir paıdasyn tıgizip otyr. Dári-dármek qaýipsizdigine qatysty naqty bas­tamalar qolǵa alynyp jatyr. Sonymen qatar «SQ-Farmasııa» arqyly otandyq óndirýshilerge basymdyq beretin memlekettik satyp alý júıesi jumys istep tur. Ári sheteldik ınvestorlarmen «ınvestısııalyq kelisimder» aıasynda kedergilerdiń bárin joıý tetigi de jolǵa qoıylǵan. Farmasevtıka qaýipsizdigi – memlekettiń, ekonomıka, medısına, quqyq júıesiniń aınasy. Elimiz qazir osy salany qaıta qarap, naqty qadamdar jasap jatyr. Alaıda uzaqmerzimdi turaqtylyq ornasyn desek, memleket, bıznes, sarapshylar  ózara baılanysta ǵana emes, bir top bolyp, jumyla áreket etýi kerek», deıdi.

Otandyq farmasevtıka óndirisin damytýdaǵy negizgi maqsat – dári-dármektiń qolje­tim­diligin arttyrý. Jýyrda Densaýlyq saqtaý mınıstrligi «Hımfarm» AQ, «Johnson & Johnson Kazakhstan» JShS, «AstraZeneka Qazaqstan» JShS sııaqty jetek­shi far­ma­sevtıkalyq kompanııa­lar­men yntymaqtastyq týraly memorandýmdarǵa qol qoı­dy. Kelisimder birqatar qym­bat, áleýmettik mańyzy bar pre­parat­tyń baǵasyn tómen­de­týge baǵyttal­ǵan. Bul týraly Densaý­lyq saq­taý mınıstri Aqma­ral Álnazarova bylaı dedi: «Jetekshi otan­dyq, sheteldik farmasevtıkalyq kompanııalarmen memorandým­dar jasasý syndarly ózara is-qı­myl men áleýmet­tik jaýapkershi­­likke jalpy daıyndyǵymyzdy kór­sete­di. Mundaı bastamalar far­ma­sevtıkalyq naryq­taǵy turaq­tylyqty nyǵaıtýǵa, pasıent­ter­diń qazirgi zamanǵy preparat­tar­­ǵa qoljetimdi­ligin keńeıtýge, son­­daı-aq ınves­tısııalyq ahýaldy da­my­týǵa, óndiristi oqshaý­laýǵa yq­pal etedi».

Kelisim sheńberinde «Astra­Zeneka» bólshek jáne kóterme saýdada ótkizýge birqatar ómirlik mańyzdy preparattyń baǵasyn tómendetýdi josparlap otyr. «Johnson & Johnson» kompanııasymen memorandým sheńberin­de julynnyń bulshyqet atrofııasyn – sırek kezdesetin, biraq progressıvti, ómirge qaýip tóndiretin aýrýdy emdeýge qol­danylatyn Spınraza (Nýsı­nersen) preparatynyń baǵa saıasatyn qaıta qaraý týraly kelisimge qol jetken. Taǵy bir mańyzdy qadam «Hımfarm» AQ-men memorandým arqasynda kompanııa II tıpti qant dıabetin emdeýge qoldanylatyn Dapa­glıflozın preparatynyń satyp alý baǵasyn tómendetýge daıyn ekenin rastady.

Osyǵan deıin 2024–2025 jyl­dary farmasevtıka salasynda júrgizilgen eki aýdıttiń qory­tyndysy jarııalanǵan edi. Soǵan súıensek, eldegi farmasevtıka naryǵynyń kólemi  byltyr 1,2 trln teńgeni qurasa, onyń 84%-y – sheteldik ónim. Joǵary aýdıtorlyq palata tóraǵasy Álıhan Smaıylovtyń aıtýynsha, keıingi jyldary otandyq kom­panııalar jetkizetin dári-dár­mek assortımenti 2 esege deıin qysqarǵan. Otandyq óndirýshi­ler jeńil medısınalyq buıym­dardyń ǵana úlesin arttyrǵan. Sol sekildi byltyr memleketke 8 mlrd teńgege medısınalyq qol­­ǵap jetkizgen jeke kompanııa qolǵap­tarynyń kólemi men sıpat­tamalary kompanııanyń sol kezeńde Taılandtan satyp alǵan partııasymen sáıkes kel­geni jarııa bolǵan edi.

Qoryta kelgende, salanyń damýyna kedergi bolyp otyrǵan osyndaı qaıshylyqtardy monıtorıng arqyly der kezinde anyqtap, rettemese bolmaıdy. О́ıtkeni Memleket basshysynyń 2029 jylǵa qaraı farmasevtıka naryǵynda otandyq óndiristiń úlesin 50%-ǵa jetkizý qajet degen tapsyrmasy jalǵan statıs­tıkalardyń artynda qalyp ketpeýge tıis. Eger jospar ýaqty­ly oryndalsa, kóp uzamaı ımport­qa táýeldilik azaıady. Ondaı oń ózgeris farmasevtıka naryǵyna, dári-dármek qaýipsizdigine, ba­ǵasyna áser etedi.