«Bul úıge, ásirese ózgeshe kóktem nuryn engizgen bir jan bar. Ol Súıindiktiń qyzy – Toǵjan... Syldyrlaǵan sholpysy, áldeqandaı byldyrlaǵan tilmenen Toǵjannyń keleri men keterin pash etedi. Qulaqtaǵy áshekeı syrǵasy, bastaǵy kámshat bórki, bilek tolǵan neshe bilezikteri – barshasy da bul óńirden Abaıdyń kórmegen bir sáni sııaqty..».
Bul – uly aqyn kózimen sýrettegen Muhtar Áýezovtiń áıgili «Abaı jolyndaǵy» kórinis. Osy sýretteýdegi ózgeshe kóktem nury Astana qalasynyń ákimdigine qarasty Mýzykalyq jas kórermen teatrynyń sahnasyna da qonaqtaǵan. Sebebi teatr alǵashqy ónerin «Abaı – Toǵjan» spektaklimen bastap, ózgeshe sánimen kórermenniń súıikti dosyna aınaldy. Bir qaraǵanda, aıadaı ǵana sahna. Alaıda sol aıadaı sahnany ózgeshe álemge aınaldyrǵan teatr ujymynyń óneri.
Kórermen anshlagtiń qandaı bolatynyn osy teatrdan kórdi. Ár spektakldi jibermeıtin deńgeıge kóterildi. Bul deńgeıge aparǵan Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, rejısser Ashat Maksımuly Maemırovtyń eńbegi der edik. Ashylǵanyna bes-aq jyl bolsa da, teatr birden aýyzǵa ilikti.
О́ner ordasy shymyldyǵyn «Abaı – Toǵjan» spektaklimen ashylýynyń ózi qazaq mádenıetine, uly Abaı Qunanbaıulynyń tulǵasyna kórsetilgen qurmet ekeni sózsiz. 2020 jyly 14 jeltoqsandaǵy premera Táýelsizdik kúni men Abaıdyń 175 jyldyq mereıtoıyna oraılastyryldy.
Abaıdyń jas kezin Aıan Tólepbergen, aqynnyń anasy Uljannyń beınesin Kann festıvaliniń laýreaty Samal Eslıamova, Ospan rólin Asylhan Tólepov, Toǵjandy kóz aldymyzǵa keltirgen Arleana Amangeldıeva jáne osy qoıylymdaǵy akterlerdiń bári rejısserdiń uly Abaıǵa degen qurmetin jetkizýge jandaryn sala eńbek etti. Áli de solaı. Teatr sahnasynan «Abaı – Toǵjan» túsken emes, osyndaı ujym barda bul qoıylymnyń ómiri uzaq ekenine sóz joq. Sebebi aıadaı sahnaǵa jan bitirgen óner ujymynyń eńbegin baıqamaý múmkin emes. О́zgeshe álemdi sezindiredi. Aǵasyna erkelegen Ospannyń qylyqtaryna kúlip otyryp, qosyla almaǵan ǵashyqtar sezimin oılaısyz. «Abaı jolyndaǵy» shaǵyn epızodtyń ózinen tutas spektakl usynǵan rejısserdiń sheberligi tánti etedi. Týyndyǵa ınssenırovka usynǵan Mıras Ábildiń de eńbegin atap ótken jón.
Shyǵarmashylyq toptyń ákeni tym qatal etip kórsetpeı, sol kezdegi túsinbestikten týǵan jaǵdaıdy «súıinshi» suraǵandaı qylmaı, Uljan ananyń sózi arqyly salt-dástúrdi saqtaý jolyna burýy utymdy shyqqan. Uly ananyń beınesin ashýda Samal Eslıamovanyń janǵa jaıly bııazy daýsy da ádemi úılesim tapty.
Spektaklde náziktikti sezdirer jeńil aq perdelerdi rejısser rámiz retinde tańdaǵany anyq. Eki jas bir-birine aıtar oı-sezimderin osy názik keńistik arqyly óte júrip jetkizedi. Osy názik aq perdeler kórermendi ádemi oı qushaǵyna alady. Bolashaq uly aqyn ǵashyq bolǵan arýdyń jan tazalyǵyn kórermenge jetkizetin aq sáýle sııaqty.
Teatr ár maýsym shymyldyǵyn «Abaı – Toǵjanmen» ashady. Demek kórermenderine osylaı ózgeshe kóktem syılap keledi.
«...Raýshan júzin kórgende,
Sáýlem-aý, meıirim qanbas...»
Qazaqstannyń Eńbek Eri Dýlat Isabekov «Gaýhartas» povesinde: «Saltanat ózge dúnıeniń bárin múlde umytyp ketken sekildi. Osy daladaǵy sulýlyq bitken Saltanattyń keýdesine kep quıylyp jatsa, onyń ón boıyndaǵy sulýlyq kómeıinen án bop tógilip, tóńirekti jańa lep, jańa nurǵa bólep turǵan sııaqty», dep jazǵan edi.
Mýzykalyq jas kórermen teatry alǵash sahnalaǵan «Gaýhartas», shyn máninde, sulýlyqty tanystyrýdaǵy qutty qadam boldy. Qazaq qyzynyń jan sulýlyǵyn áıgiledi. Spektakl ónerdiń jaqutyna aınaldy. Qoıylym premerasynda Inabat Rızabekqyzy – Saltanat, Orazaly Igilik – Tastan, Asylhan Tólepov – Qaıyrken, t.b. rólderdi somdady. Osy kezge deıin «Gaýhartas» qansha sahnalansa da, áli kúnge deıin anshlagpen ótedi. Halyqtyń bir emes, birneshe kelip kórýi Mýzykalyq jas kórermen teatrynyń abyroıyn asqaqtatty.
«Abaı – Toǵjanda» názik aq perdeler kóńildegi aq sezimderdi terbetse, «Gaýhartastaǵy» sáýkele qalyńdyqtyń rámizi retinde ǵana emes, otbasy qundylyǵyn qurmetteýge shaqyrady. Aıaýly Saltanattyń qaıtys bolar sátinde tumarǵa arqa tirep tura qalýy she? Rejısserdiń sımvoldardy sheber oınata bilýinen «Saltanat, sen úshin duǵadamyz» degen úlken mazmunǵa jeteleıdi. Saltanattyń taǵdyry arqyly názik jandy qorǵaý, syılaý – júrekterge jol tapty.
Ana bolý baqyty buıyrmaǵan aıaýly Saltanattyń taǵdyryna nalymaıtyn kórermen bolmaıdy. Spektakl sońynda kózine jas alǵan kórermen az emesine kýá boldyq, bir emes, qansha barsańyz da, barǵan jurt osyny aıtady.
Ár qoıylymnyń ózindik ereksheligi bar. Bir kórermen Qaıyrken jeńgesine qazaq dástúrimen qaıyn ini retinde erkeleıdi, reti kelgende, ázilin jarastyrady dese, endi biri Saltanatqa ǵashyq degen oıǵa qalady eken. Ártister osylaı da kórermenge oı salyp, ónerdiń qyzyǵyn arttyra túsedi.
Qazaq ánin halyqtyq deńgeıge kótergen Shámshi Qaldaıaqovqa arnalǵan «Shámshi» spektakliniń de kórermenge bereri az emes. Rejısser kórnekti kompozıtordyń ómir jolyn kórsetý úshin úsh Shámshini bir sahnada oınatady. Onyń ómir joly, tulǵalyq damýy men óner jolyn talǵammen usyndy. Kórermen spektakl kóre otyryp, qazaq ónerine degen maqtanysh pen qurmetti sezinedi. Ádemi ánderdiń qushaǵynda terbeledi.
Ras, bul qoıylymdy mýzykanyń kóptigi ereksheleıdi. Osy kúni umytylyp bara jatqan halyq áni «Qudasha», Birjannyń «Láılim shyraq» ánderi jańa tynys tapty. Ándermen birge teatr akterleri oınaǵan bıler de jastar arasynda keń tarady.
Sanadaǵy aq sáýle – teatrdyń kórermenge syılaıtyn oljasy. Bul ujym «Shanel 5», «Mánshúk» spektaklderin usynyp, «tarıhyńdy bil» deıdi. «Shámshi», «Ǵashyq júrek», «Ámire» qoıylymdaryn usynyp, «ónerdi qadirle» deıdi. «Qyz Jibekti» sahnalap, halyqtyń jaýhar jyryn ulttyq qundylyqty baǵalaýǵa úndeıdi. Arasynda «Sylań qyzdyń» ádemi qylyqtaryna máz qylady. «Mahabbat jaǵalaýyna» aparyp, «Qoshtasqym kelmeıdini» oınatyp, ónerdiń kól-kósir rahatyna bóleıdi.
Sahnada gúl jaınaǵan jastar án salsa da, bı bılese de, kórermendi baýrap alatyn sıqyrly, ózgeshe álemdi áıgileıdi. Bir-birine degen syılastyǵy erekshe. Aıadaı sahnaǵa qanshasy shyqsa da, «kóńil syısa bári syıady» degendi tanytyp, bir-birin qoldap, dóńgelene bıleı jónelgende, kóńil de tolady, kóz de toıady.
Ujymnyń uıymshyldyǵyn tek sahnadaǵy oıynnan ǵana kórmeımiz, munda júrek qalaýymen juptasyp, otbasyn qurǵan 16 shańyraq bar. Bári teatr atty úlken áýlettiń balalary sııaqty. Olardy aǵalyq tilegimen qoldap júretin basshy Ashat Maemırov bar.
Ashat Maksımuly Kúlásh Baıseıitova atyndaǵy Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetinde ustaz, RhD, professor. Shákirtteri osyndaı birligi jarasqan óner ujymymen tyǵyz baılanysta. Dýaldy bilim berý úlgisin ustaz osylaısha kórsetip júr. Elimizdiń túkpir-túkpirinen jınalǵan talantty jastarǵa bilim berýmen qatar óner áleminde de birge ekenin tanytty. Tipti Samal Eslıamovany arnaıy shaqyryp alǵanyn da umytqan joqpyz.
Bul teatrda kileń jastar qyzmet etedi. Iá, solaı. Biraq olardyń myqtylyǵy sonsha, qaı keıipkerdi somdaý qajet bolsa, bárin de aınytpaı oınap bere alady. Tipti qarııanyń obrazyn somdaý kerek bolsa, oǵan da daıyn.
Jaqynda teatrdyń altynshy maýsymy ashyldy. «Shákárim» spektakliniń úsh kúngi premerasy anshlagpen ótti. Bul – jańa aýqym, bıik deńgeıdi tanytatyn óner týyndysy. Taǵy da mańdaı terimen, jańa oımen kórermen úshin ózgeshe kóktem sezimin syılaıtyn jańa maýsym bastaldy. Kóktem tek jyl maýsymy emes, ol – teatrdyń kórermen kóńiline syılaıtyn ózgeshe shýaǵy. Qazaq eliniń astanasy degende, Mýzykalyq jas kórermen teatry Astana ónerin uıalmaı kórsetetin jáne izdep keletin óner ordasyna aınaldy.
Aıtpaqshy, sózimizdiń basynda «aıadaı ǵana sahna» degendi aıttyq. Ras, sahnanyń shaǵyn bolýy bolashaqta qolǵa alatyn úlken sharýanyń basy men básin ańǵartady. Mýzykalyq jas kórermen teatrynyń arnaıy úlken ǵımaraty bolǵany abzal. Kelýshi kóp, ózgeshe kóktem ár kórermenniń júregine jetýi kerek.
Rıza ÁLMUHAN,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, ónertanýshy