Uly Jeńistiń 70 jyldyǵy toılanatyn bıylǵy jyl bastalǵaly kóńilime bir mazasyzdyq kirdi. Esime Hakim aǵa qaıta-qaıta oraldy.
Hakim Nurǵalıuly Qazan ýnıversıtetiniń túlegi, surapyl soǵysqa deıin áskerı salada qyzmet etken. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde 39 jáne 11-armııalardyń quramynda, 101-derbes ulttyq brıgadanyń 1-atqyshtar batalonynyń komandıri, soǵystan soń Máskeýdegi M.Frýnze atyndaǵy Áskerı akademııanyń tyńdaýshysy bolǵan. Birneshe aýdanda áskerı kommısarıat bastyǵy, ózge de qyzmetter atqarǵan. «Qyzyl Juldyz», «Qyzyl Tý», eki márte I dárejeli «Otan soǵysy» ordenderimen, kóptegen medaldermen marapattalǵan.
S.Muqanov mýzeıiniń dırektory bolyp kelgen 1976 jyly ol kisi 66 jasta. Dúnıeniń qat kezinde, alǵash uıymdastyrylyp jatqan mýzeıge qajet kóp nárseni tez taýyp ákeletin, uıymdastyrýshylyq qabileti mol adam edi. Sonaý 1976 jylǵy Hakeńniń kezindegi bylǵary rýmyn oryndyqtaryn mýzeıde áli kúnge deıin paıdalanyp kelemiz. «Bir shege qaqsam da, Sábeń úshin», dep otyratyn aǵamyz. 1989 jyly 79 jasynda ómirden ozdy.
Osy tusta asyl aǵamyzǵa senimdi jar bolǵan, ómiriniń sońyna sheıin qasynda bolǵan Kamal apamyz da eske túsedi. Erekshe zııaly, kórkem, aq qaǵazdaı sulý áıeldi alǵash kórgende – tańǵalǵanym ras. Qolynan juqa aq, kók, sary, jasyl jibek oramaly túspeıtin, daýys kóterip sóıleý múlde ǵadetinde joq apamyzǵa uqsaýǵa tyrysýshy edik. Ol kisi da Hakeńnen soń, birer jyl óte baqıǵa attandy.
Qaharly soǵysty bastan keshken, maıdanger joldastary «oq ótpeıtin kombat» dep at qoıǵan adamnyń qarapaıym ómirde qandaı jumsaq, aınalasyndaǵy adamdarǵa janashyr, qaıyrymdy jan bolǵanyn men jaqsy bilem. О́ıtkeni, 1979 jyly asyl aǵa meni S.Muqanov mýzeıine jumysqa qabyldap, alǵashqy eńbek jolymdy bastap edim.
Mýzeı qorynda aǵanyń «Batalon, alǵa!» atty kitaby bar. 1985 jyly Almatydaǵy «Qazaqstan» baspasynan jaryq kórgen. Jeńistiń 40 jyldyǵyna arnalǵan. Bul tek estelik kitap qana emes, ishinde talaı derek kózderi bar – tarıhı dúnıe. 1941 jyly Aqtóbe qalasynda qurylǵan ulttyq 101-shi derbes brıgadasynyń 1-shi atqyshtar batalonynyń komandıri bolǵan Hakim aǵanyń aıtary mol bolatyn.
...1943 jyly Sábıt Muqanov «Pravda» gazetiniń tilshisi retinde Kalının maıdanyna issaparmen barady. Maqsat – Qazaqstanda jasaqtalǵan 100-shi jáne 101-shi derbes atqyshtar brıgadalarynda bolyp, qazaq jaýyngerlerimen kezdesý, olardyń erlik isterin qaǵaz betine túsirý. Osy sapardan jazǵan dápter-kúndeligi de mýzeı ekspozısııasynan oryn alǵan. Alǵash osy dápterdi qolyma alyp, tanysqan kezde, ishinen Málik Ǵabdýllın, Mánshúk Mámetova, Álııa Moldaǵulovalarmen qatar, Muzafar Álimbaev pen Hakim Bekishevtiń de esimderin jolyqtyrdym. «Aǵaı, Sábeń myna dápterde siz týraly da jazypty. Maıdanda jolyǵysyp, kezdesipsizder ǵoı?!» dep balasha tańǵalǵanym esimde. Hakeń kúlip: «Iá, sonaý surapyl soǵys kezinde, Ignatovo degen selonyń janyndaǵy qalyń orman ishinde ornalasqan armııa shtabynan Sábeńdi jolyqtyram dep kim oılapty!..» dep edi. Ol áńgime «Batalon, alǵa!» kitabynyń ishinen «Sábıt Muqanovtyń maıdanǵa sapary» degen taqyryppen oryn alǵan...
«...11-gvardııalyq armııa Vıtebsk qalasyn alǵannan keıin biz az ýaqyt qorǵanysta turdyq. Men bul kezde aldyńǵy shepte dıvızııada júr edim. Tús kezi.
– Joldas maıor, sizdi Kochergın joldas telefonǵa shaqyrady, – dedi baılanysshy jaýynger.
Men telefon tutqasyn kótergende:
– Sizdi general shaqyryp jatyr, tez kelińiz. Qonaq keldi, – dep Kochergın telefon tutqasyn ornyna qoıdy.
«Kim?» dep surap úlgermedim. Ormannyń ortasyndaǵy jalǵyz aǵash úıge jaqyndaı bergenimde, aldymnan jaırańdaı kúlimsirep, maǵan qaraı júgire basyp bireý keledi:
– Oı, qaraǵym, baýyrym! – degen únine, túr-túsine qarap, men de Sábeńdi tanydym, qushaq jaıa umtyldym. Sábeń ekeýmiz qushaqtasyp, tóske tós soǵystyryp qaýyshtyq. Sol kúıi qushaǵymyzdy jaza almaı, bir-birimizdiń betimizge qarap, uzaq turdyq...».
Osy saparynda Sábıt Muqanov Hakim Bekishevti Kalının maıdanynda júrgen Málik Ǵabdýllınmen tanystyrady. Bul kezde Málik Ǵabdýllınge Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy berilgen kez eken. Bul týraly Hakeń tek gazetten ǵana oqyǵan. Sábeń men Málik Hakimniń bastaýymen kúnde aldyńǵy shepke, soǵys bolyp jatqan bekiniske baryp turady. Sábeńniń «Gvardııa, alǵa» atty ocherki osy sapardyń nátıjesi ekeni anyq.
Sábıt Muqanov mýzeıinde qolmen jazylǵan karta bar. Ol joǵaryda aıtylǵan maıdan dápteriniń ishinde bólek júr. Aıqush-uıqysh syzylǵan bul kartany ári qarap, beri qarap, eshteńe túsine almaǵan soń, dápterge úńildim, derek izdedim. Sóıtsek, kartany Kalının maıdanyndaǵy 11-gvardııalyq armııanyń qolbasshysy, general Kýzma Nıkıtovıch Galıskıı Nevel qalasyn bosatý kezinde ózi qolbasshylyq jasaǵan armııa bólimsheleriniń kórsetken urys qımyldaryn kartaǵa túsirip, Sábıt Muqanovqa syılapty. Ol týraly Sábeń dápterine jazǵan eken. Ol karta qazir mýzeı ekspozısııasynda tur.
Sábıt Muqanovtyń mýzeı-úıi ashylǵanda kelýshiler óte kóp boldy. Sondaı kúnderdiń birinde mýzeıge Máskeýden bir qonaq keletini aıtyldy. Ol – 11-gvardııalyq armııanyń qolbasshysy Kýzma Nıkıtovıch Galıskııdiń orynbasary, Keńes Odaǵynyń Batyry, general-leıtenant Mıhaıl Georgıevıch Grıgorıenko eken. Áskerı azamat mýzeı ekspozısııasyndaǵy kartany kórip, maıdandas dostaryn eske túsirdi. Kartany joǵaltpaı saqtaǵan Sábeńe, jurt nazaryna usynyp júrgen mýzeı qyzmetkerlerine alǵys aıtty, Nevel qalasyn qalaı jaýdan azat etkenderi týraly uzaq áńgimeledi. Mýzeıdiń tilek kitabyna: «Qazaq halqy taǵy da bir sáýletti mádenıet úıiniń shańyraǵyn kóteripti. Bul – úlken jetistik. Munyń ózi bolashaq urpaqqa umytylmas eskertkish!», degen jazý qaldyrdy.
Kópten kútken Jeńis kúnin – 9 mamyrdy Hakim Bekishev Máskeýde, M.Frýnze atyndaǵy Áskerı akademııada oqyp júrgen kezinde qarsy alady. Bul oqý ornyna ol 1944 jyldyń tamyz aıynda, armııa qolbasshysy K.N. Galıskııdiń buıryǵymen attanǵan eken.
«... 1945 jylǵy 9 maıdyń túngi saǵat bir kezi. Radıo: «Soǵys bitti. Jeńis! Jeńis!» – dep habarlady. Sańqyldaǵan Levıtannyń daýsy jeńis habaryn osylaı jetkizdi. Barlyq tyńdaýshylar áskerı akademııa úıiniń aldyna jınaldyq. Bir-birimizdi qaıta-qaıta qushaqtap súıemiz, qýanyshta shek joq... Halyq Qyzyl alańǵa qaraı aǵyldy...» dep jazady ol.
1984 jyly maýsym aıynda Hakim Bekishev Belorýssııadaǵy Rosson aýdandyq partııa komıtetinen shaqyrtý hat alady. Rosson qalasyn fashısterden azat etýdiń 40 jyldyq toıyna qurmetpen shaqyrypty. Vıtebskini, Rossondy jaý qolynan alý kezindegi qyrǵyn soǵys, qandy maıdan jańǵyryǵy aǵanyń esine tústi, sol soǵysta opat bolǵan joldastaryn oılady.
Osy sapardan Hakim aǵa kóńildi oraldy. Maıdanda birge bolǵan, kóp ýaqyt kórmeı kóz jazyp qalǵan joldastaryn kórgenin, bas qosýǵa 300-deı ardagerler qatysqanyn aıtty. Olardyń kópshiligi 101-derbes atqyshtar brıgadasynyń soǵys ardagerleri eken. Aıtylǵan áńgimeler, estelikter budan qyryq jyl burynǵy sýretterdi tiriltkeni edi.
Márııam Muqanovanyń «Saǵynyshym – Sábıtim» (Almaty, «О́lke», 2000 j.) atty kitabynan: «1953 jyly Hakim kelinshegi Kamal, qaıyn atasy Nurǵalı aqsaqal bar, Sábıtke sálem berýge kelipti. Soǵys aıaqtalǵaly kezdespegen ek, qatty qýandyq... rıza bolyp, barymyzsha kúttik. Soǵystan aman-esen kelgeniniń ózi olja, birneshe kún boıy dýman qurdyq... Olar qaıtýǵa jınalǵan kezde, Sábıt meni ońashalap shyǵaryp alyp: «Máke, maǵan bir oı kelip tur. Nurǵalı aqsaqal úlken basymen úıimizge arnaıy kelip otyr. Hakim bolsa týǵan inimdeı. Soǵystan tiri kelýiniń ózi – úlken olja, elde otyrsaq at mingizer ek. Men bir erlik jasap, kók mashınany syılaǵym kelip otyr!» dep aqyldasty. «Deniń saý bolsa, áli talaı «Pobeda» minermiz. Bolsyn, syılaıyq!» dedim»...
Sóıtip, Sábeń ózi minip júrgen «Pobeda» mashınasyn Hakeńe syılapty. «Sizdi jaıaý qaldyrǵanymyz bolmas!..» dep azar da bezer bolǵan olarǵa jazýshy qazaqtyń sheshen tilimen maıyn tamyzyp sóılep, almastaryna qoımaı, Ilege sheıin Márııam apaı men uly Arystanǵa shyǵartyp salǵyzǵan eken.
Gúlnár QUDABAEVA.
ALMATY.