SOǴYS jáne ÁN (Surapyl kezeńniń sátteri)
Árıne, uly erlik maıdanda jasalady ǵoı. Búgingi Jeńis merekesin aıtqanda, aldymen sol maıdanǵa attanyp, jaýmen jaǵalasqan ákelerimiz, aǵalarymyz oıǵa oralady. Olardyń erligi týraly da az aıtylmaǵan, az jazylmaǵan. Búgin sony eske alamyz. Al ózimiz kýá bolǵan aýylymyzdyń ómiri de kóńilimizde saırap tur. Aýylymyz surapyl qıyndyqty bastan keshti. Sonda da eldiń eńsesi túsken joq. Qaıǵyǵa batyp júrse de, halyq án-jyryn umytpaǵan edi. Sol basqa túsken qıyndyqty adamdar sol án-jyrmen jasqaǵandaı kórinedi de turady.
Altybaqan
Soǵystyń basylar túri joq sııaqty, biraq eldiń kóńili kóterile bastady. Maıdan jaqtan anda-sanda úshburyshty hat keledi. Keıbir tiri júrgen jaýynger aǵalarymyz: «Jaýdy qýyp baramyz, pálenbaı qalany azat ettik, kórshi elderdi qutqardyq, fashısterdi jeńdik!» – dep eldi sergitip, bolashaqqa úmit arttyrady. Halyq joqshylyqqa shydap, ómir alǵa jyljyp jatty. Keshegi ásker qataryna jasy jetpegen jetkinshekter jigit, bozbala bola bastaǵan. Demalys, meıram kúnderi, qoldary bosap, altybaqan quryp, kóńil kóterip, qurbylarymen oınap-kúlip, qyzyqtaıdy. Terbetiledi, án shyrqaıdy, ártúrli oıyndar oınaıdy.
Biz, balalar shópshek, tezek jınap, ot jaǵyp qoıamyz. Altybaqan bosasa, biz de terbelemiz, qaıbir kúnderi oıyn-saýyq tań atqanǵa deıin sozylyp, sol jerde shapanymyzdy jamylyp, uıyqtap qalatyn edik. Keıbir mereke-meıram kúnderi altybaqanǵa orys kórshiler de keletin. Olar kelse, tipti qyzyq, jeke bı bılep, chastýshka aıtyp, keı kezde qazaqshaǵa da aýysyp ketetin:
«Áı, О́mirzaq, nege tursyń qaıqaıyp,
Beri kelshi, bıge shyqshy,
Bir azyraq shaıqaıyq».
О́mekeń de qarap tura ma, taıaǵyn dombyra ǵylyp:
«Oı, Marýsıa! Seni kórsem kóńildenem,
Seni bar ǵoı, ejelden-aq súıemin,
Jaqyndaýǵa qorqamyn,
Qyzǵanady kúıeýiń» – dep óleńmen qaǵysyp qalatyn.
Biraz, jeke bıden keıin:
– Al, Vasıa, bastap jiber, – deıdi. Biz «dıadıa Vasıa» dep ataýshy edik. Soǵystan kelgen, bir aıaǵy kem, ózi jasap, baılap alǵan aǵash aıaq bolatyn, murnynyń ushy da joq edi. О́zi eńbekqor adam bolatyn. Esegin eki dóńgelekti arbaǵa jegip, ózenniń boıyna baqsha egip, shóp shaýyp, tasyp, tynym kórmeıtin. Eshkimge iligin artpaı, kúnkóris qamyn ózi tyndyryp júretin. Dıadıa Vasıa úıinen ala kelgen alasa oryndyǵyna jaıǵasyp, «Amýr tolqyndary» valsin shalqytyp, jınalǵan jurt bılep, kópke deıin tarqamaýshy edi.
Keıin biz erjetken kezde de keshe soǵystyń aýyr kúnderinde janymyzdy jadyratqan sol altybaqannyń basyna jınalyp, talaı-talaı qyzyq dáýrenimiz sol jerde ótti. Bizden keıingi jas jetkinshek-jastar, sol jerde jınalyp, oınap-kúletin, dombyra, gıtaralaryn, magnıtofondaryn alyp kelip, dýmandatatyn.
Bizdiń aýyldy bertin kelgenshe «Altybaqan aýyly» dep atap júrdi.
Keıinnen avtobýs júrgende aıaldamany da «Altybaqan» dep atap, adyraıtyp jazyp qoıyp edi. Arada kóp jyl ótkende, keıin bir kúni ózimizdiń aýylǵa kelsem, shaý tartqan aǵalarymyz jınalyp, qyzyl qaraǵaıdan altybaqandy qaıta quryp júr.
–Buryn biz qurǵan altybaqan tozdy, arqan-jibi úzile beredi, balalar burynǵydaı oınaı bersin dep, úlkender jınalyp, berik aǵashtan qaıta quryp jatyrmyz – deıdi. – Baqandardyń basyna temirden qursaý salyp, arqannyń ornyna shynjyr ornatamyz.
Elge keıingi bir-eki jyldyń oraıynda barǵanymda, altybaqanymyz ornynda tur eken, tozaıyn degen-aý, bir aıaǵy aqsap, arqany túrýli tur.Muńaıyp qaldym. Bul kúnde sol soǵys dúrildep júrip jatqanda, eldiń kóńilin kóterý úshin, eńsesin tik ustatý úshin sol altybaqandy alǵash qurǵan meniń aǵam Oljaǵul batyr da, onyń qurdastary Aqan, Serikqazy, Orynshaıyq ánshi, jeńgelerim Márzııa, qaljyńbas Bıken de joq. Kóńil qulazıdy eken, solardyń oryndaryna baryp, quran-duǵa oqımyz.
Osy jýyqta elden sálem bere kelgen baýyrym Baýyrjan:
–Aǵa, altybaqandy qaıtadan túlettik: tozǵan aıaǵyn, arqanyn aýystyrdyq, baqandaryn túrli-tústi boıaýmen boıap qoıdyq. Jastar jaryq quryp, baıaǵydaı dýmandatyp júr, – dep súıinshi surady. Qýanyp qaldym.
Qymyzhana
Jeńis kúngi qymyzhanadaǵy qyzyq áli esten ketpeıdi. «Jeńis!» degen habardy estisimen úlken-kishi, bala-shaǵa ortalyqqa qaraı júgirdik. Barlyq jurt osynda jınalǵan. Birin-biri qushaqtap jatyr. Keshegi aýyrtpalyqty da, qaıǵyny da umytqandaı. Endi basqasha ómir bastalatyndaı. Úlkender sóıledi, azyn-aýlaq oıyn-saýyq boldy. Sodan keıin qymyzhanaǵa tarttyq.
Munda da kóterińki kóńil-kúıde: birin-biri quttyqtap, birine-biri jaqsy tilekter aıtyp jatyr. Ústelderdiń ústinde shara-shara qymyz, áıelder ala kelgen qurt-maı, súzbe, keıbireýi nandaryn da ákelipti. Jurt jaıǵasyp bolǵan kezde: «Al, Aqtamaq, bastap jiber!» – dep Báken garmonyn aldy da shalqyta jóneldi.
Jeńgemiz ashyq ádemi daýsymen «Aqtamaq» ánin bastap ketti. Qaıyrmasyna bárimiz qosylyp, dýyldatyp jiberdik. Sol kezde «Shıli ózen», «Aqtamaq» ánderi jıi aıtylýshy edi.
Birazdan soń bizdiń jaqtyń ádeti boıynsha «dombyra jyljytý» bastalyp, jeke-jeke án aıtyldy. Áıelder jaǵy jeke daýyspen eki-ekiden qosylyp aıtty. Shetkerirek otyrǵan kelinshek «Baıanaýyl basynan bult ketpes» dep bastalatyn armanǵa toly, ózi súıetin adamyna qoly jetpegen jigittiń ánin aıtty. Bul da jurttyń muńy edi ǵoı. Áıelderdiń kópshiligi jary maıdan dalasynda sheıit bolyp, jastaı jesir qalǵan, keıbireýi aıttyryp qoıǵan arysy maıdannan qaıtpaı, jelek astynda qalǵan muńlyqtar edi. Osy kezde О́mirzaq aǵamyz keldi.
– Oı, О́mish, qaıda júrsiń, dombyra jyljytyp jatyrmyz, – deıdi jurt. О́mish aǵamyz suńǵaq boıly, qyr muryndy, shashynyń aldy buıralanyp, jelke jaǵy taraqqa kónbeı turýshy edi. О́zi kóńildi eken: «Beri ákel dombyrany», – dep taıaǵyn súıeı salyp (bir aıaǵy protez edi), dombyrany qaǵyp-qaǵyp jiberip, «Al qońyr» ánin shyrqaı jóneldi. Kim biledi balalyq kóńil shyǵar, eshkim bulaısha aıta almaıtyndaı kórinetin. Birinen keıin birin talaı ándi aıtty.
Sonan soń, О́mish aǵamyzǵa Aqtamaq jeńgemiz qosylyp, án shyrqady. Endi bul umytylmaıtyn sát. Eki aq mańdaı qosylsa, sham janǵandaı degenniń ózi. Qymyzhanada dýman tolastar emes. Abaı ánderi aıtyldy. Termege den qoıyldy. Dombyra jyljyp Rymbek aǵamyzǵa jetti. Otyrǵandar tynyshtala qaldy. Ol bir qoly joq kemtar bolatyn. Dombyrany ústeline qoıdy da, jalǵyz qolymen shanaqty bir qaǵyp, termelerdi basa jóneldi. Aıaǵynda dombyranyń súıemelinsiz ánge basty. Jurt tynysh, keıbir áıelder jylap jiberdi. Sóıtsek, aǵaıyndy eki jigit soǵysqa birge attanyp, bireýi maıdanda qaza bolyp, Rymbek bir qolynan aıyrylyp kelgen eken. Ol aldyndaǵy qymyzyn ishti de, syrtqa shyǵyp ketti.
Sol kúni qymyzhanada kóp án shyrqaldy. Soǵystyń aýyrtpalyǵy kóp boldy ǵoı. Janǵa batqan jara da kóp boldy. Sol jarany halyq ánmen jazdy. Sol ánder esten ketpeıdi. Keshe estigendeı ásem áýen qulaqty jańǵyrtyp turady.
Qaıyrhan QASENHANOV,zeınetker.
Aıagóz – Almaty.