Qazaqtyń «Jeti qazynasyn» jyrlap, óleń atty qubylystyń óri men yldıyna aınalǵan aqyn kóp emes. Jyr tulparǵa taqymy tıgen Jumataı kóshtiń aldyn orap ótkende, artyn da solaı shamalap bara jatqandaı seziledi, beınelep aıtqanda.
Kóshtiń aldy-arty degen tutas qazaq ómiriniń ózegi. Qashanǵy sony jyrlaı beremiz deısiz ǵoı. О́zińiz bilesiz, siz súıgen taqyrybyńyzdy oqyńyz onda. Japondardyń shaı merekesin, káristerdiń kúrish egip, «doshırak» jegenin, orys ormanynyń teńselip turǵanyn qyzyqtańyz, erkińiz. Biz Jaqypbaevtyń jyr qanatynda qalyqtap, Shyńǵys hannyń noıandarymen birge álemdi «jaýlaımyz».
«Jumataıdyń óleńge ákelgen úsh jańa dúnıesine toqtalar edik. Onyń birinshisi – joǵaryda aıtqan tabıǵat kórinisteri bolsa, ekinshisi – Láılá sulý, úshinshisi – Kenejıren attyń beınesi. Menińshe, Ilııas Jansúgirovten keıin taý tabıǵatyn kózben kórip, qolymen ustap jyrlaǵan aqyn Jumataı boldy».
Bul joldardy zamanynda qazaqtyń klassık aqyny Esenǵalı Raýshanov jazypty. Bas shulǵyǵannan basqa alyp-qosarymyz joq. Aqyn Jumataı Jaqypbaev poezııasynyń úsh bıigi nemese asqaq rýhyn aspandatyp turǵan oshaqtyń úsh buty demeske qoımaıdy. Jyr qaǵany Jumataı atalyp ketken aıtýly shaıyr neni jyrlasa da, osy úsh keńistiktiń ishine kirip, eldiktiń taǵanyna súıegendeı seziledi.
Jeti qazyna atty eldiktiń baqanyna aınalǵan dástúrli qundylyqtaryn qazaq «er jigit, sulý áıel, aqyl-bilim, júırik at» dep bastamaýshy ma edi? Osy atalǵandar arasynda elin-jerin súıip qasterlegen bir jigit bolsa, ol – aqyn Jumataı Jaqypbaevtyń ózi, sulý áıel desek – óziniń súıgen jary Zaıda apamyz (Láılási Zaıdaǵa, Zaıdasy Láıláǵa aınalyp ketkenin Esenǵalı bastaǵan aqyndardyń bári esine alady), aqyl-bilim deseńiz – taǵy aqynnyń óz basyn ataımyz da, júırik atqa kelgende Kenejırenge toqtaımyz. «Ádebıet degen álemge qajet sharýanyń arheologi de, geologi de boldym men» dep ózi aıtpaqshy, óleń ólkesinde shyńyraý men shyń arasyn soqpaq qylǵan qaǵannyń qaı shyǵarmasy bolsyn, topyraǵynan tamyr tartatyny kórinedi. «Qasoq ǵazaldaryn» nemese quralaıdyń kózindeı ásem ári júırik jyrlardy josyldyrǵan aqyndy oqı bastaǵannan bir kóterilip qalasyń. Ereýil atqa er salǵan keskekti erlerdiń rýhyndaǵy arman men murattan túzilgen asyl qasıetter aqyndardy tynshytsyn ba? Kóterińki reńk, qýat pen tasqyn, oı men sezimniń arpalysynan týǵan jarqyldaq kórinister keýdeńe taý sýyndaı sarqyraı kep quıylady. Siz atqa minip Jońǵar Alataýyn aralap ketesiz, birde Oısazǵa damyldap, endi birde Sarnoqaıǵa at shaldyryp, qyryńyzdan shyntaqtap jatyp, Jumataıdy qaıyra paraqtaısyz:
«O, jasa, jaz aıynyń jaısań kúni,
Jońǵardyń án sal qyry hám shalǵyny!
...Junttaı túgi jyltyr, turqy unaǵan,
Jotadan jóńkildirip jylqyny aǵań.
Jaǵasyn aıyrdy áni tynyshtyqtyń,
Bıe, aıǵyr saksofonsha shurqyraǵan.
Sezdirip kómeıinen kóp úreıdi,
Sozǵanda úzilerdeı, tegi, moıny, –
О́risten qaıtqan sıyr buzaýyna,
О́zbektiń kerneıinshe móńireıdi», dep keletin shýmaqtar kóńilin kóterip, delebesin qozdyrmaǵan qazaqty qazaq dep aıta almas ek. Aınalasy úsh-tórt shýmaq jyr tepeńdep qoı baqqan kúnińdi emes, taqym tıse taısalmaı bezildep, kóńilge jelik bitiretin úrkek kerge minip, shurqyratyp kóp jylqy qaıyrǵanyńdy eske túsiredi. Anaý jylqynyń bir shetinen tıgende áýeli aıǵyr ne saqa bıe kisineıdi. Sonda shashyrap ózdi-ózi jatqan jylqy qoǵamdala bastaıdy. Jylqyshynyń tóbesi kóringendiginen emes, úıir kóshbasshysynyń «ysqyryǵynan». Alda-a, kelip bir jaǵynan túre qýǵanda kóterilgen dúbir men shańnan bólinip estilgen saqa bıeler men aıǵyrlar úniniń ústinen túsiredi aqyn. Bul jerde oqshaý qubylys jylqynyń dúbiri emes eken ǵoı sonda. Jylqyshynyń qıqýy da emes, ishegi úzilerdeı kisinegen jylqynyń ishinen shyqqan «saksofonnyń» daýsy ekenin qalaı dál basqan aqyn. Álgi jylqyny aldy-artyna qaratpaı aýyl shetine tóńkergende kórinetin kartınalardy salyp qana qoımaıdy, jel jaǵynan jaǵasy dar aırylǵan tynyshtyqtyń alba-julba poshymyn keskindeıdi avtor. Jáne soǵan saı ábiger arasynan saksafonnyń únin shyǵarady. Shýmaqtyń basynda «junttaı, túgi jyltyr» dep jylqynyń kúıinen habar beredi. Dalada en jaılap júrip ábden et alyp, semirgen mal jyltyrap, ishin tartyp alady. Bıe, baıtaldardyń ózi atqysyr bolyp, jaınap shyǵady. Muny qazaq bir-aq aýyz sózben junttaı eken nemese balyqtaı deı salady. Bitti. Budan artyq sóz shyǵyn. Al junt degen janýardyń túbin qýalasaq biraz jerge baramyz. Onyń ústine men óleńniń alǵashqy shýmaǵynan áli aspaǵanymdy eskerip qoıyńyz.
Qazaqtyń jylqy degen uǵymynyń astynda barlyq túsinik jatyr. Qazir ǵoı, qaltaly qýlardyń ermegine kóshkeni. Erterekte qazaq ómiriniń qazyǵy jylqy ekenin ańdaý qıyn emes. Al júırik baptap, ony jaratyp, báıgeden keltirý degen tunyp turǵan ǵylym, bilgenge. Ol ýaqta júırik ózindeı súıegi júırik, jaratylysy bólek adamnyń taqymyna bitetin áýeli. Ony tanıtyn túısik pen tanym kerek. Sosyn ekeýi selbese júrip bir bolmysqa aınalady. Biri jer qýyryp shapsa, ıesi rýh keńistiginde samǵaýyna baılanysty synalady. Kenejırenniń ıesi qanshalyqty bıikke aspandaǵany jyr kitaptarynda qattaýly tur. Tanyp-bilip, uqsatý ǵana bizge qalǵany.