Áleýmettik kómek maıshelpek emes

Osy oraıda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev bıyl­ǵy «Jasandy ıntel­­­lekt dá­ýi­rindegi Qazaqstan: ózekti másele­­­ler jáne ony túbegeıli sıfr­lyq ózgeris­ter arqyly sheshý» atty Joldaýynda óńirlerdiń áleýmet­tik mindettemele­rin qarjylandyrý máselesin qaıta qa­raý, áleýmettik turǵydan osal toptaǵy azamattarǵa bólinetin áleýmettik tólemderdi birizdendirý qajettigin aıta kelip: «Memlekettiń kóz aldyndaǵydan basqany kórmeı, bárine kóne beretin áleýmettik saıasaty júzden astam túrli jeńildiktiń paıda bolýyna ákep soqtyrdy. Osy jeńildikterdi áperemin dep «kómek qolyn» sozatyn jylpostar da kóbeıdi. Memleket óziniń negizgi mindetterin oryndaýdan bas tartpaıdy. Biraq áleýmettik jeńildikterdi qoldan kóbeıtý – eldi damytýǵa, ıaǵnı mektep, aýrýhana, kólik ınfraqurylymdaryn jáne basqa da nysandar salýǵa jumsalýy qajet qyrýar qarajatty jelge shashý degen sóz. Kezinde bizdegi «áleýmettik salanyń janashyrlary» tolyq emes otbasy degen jeńildikke muqtaj adamdar sanatyn oılap tapqan edi.

Sonyń saldarynan, ajy­ras­qan otbasylar sany kúrt ósip, biz bir kezde bul kórsetkish bo­ıynsha álemde «kósh bastaǵan» elder­diń qataryna qosyldyq. Mundaı ­mysaldar az emes. Osylaısha, biz ózi­miz jalqaýlyq pen masyl­dyqqa ­jol berip otyrmyz. Otbasy músheleri­niń barlyǵy derlik nysanaly áleýmettik kómek pen járdemaqy alatyn bolsa, jumys isteýdiń ne qajeti bar? Týra­syn aıtsaq, áleý­met­tik salada oń­taı­ly she­shim qabyldaýdyń ornyna, Úki­met keminde 15 jyl boıy áleýmettik masyldyq pen áleý­mettik alaıaqtyqqa jol berip keldi», dedi.

Shynynda da, áleýmettik salada Memleket basshysy synaǵan keleńsizdikter tyıylmaı tur. Jýyrda Túrkistan oblysynyń prokýratýrasy AÁK taǵaıyndaýdaǵy zańsyzdyqtardy áshkere­legenin jarııa etti. Ońtús­tik óńirdegi Saryaǵash aýdany­nyń – 11, Keles aýdanynyń – 6, Maqtaaral aýdanynyń 2 turǵyny naqty tabys­taryn jasyrý arqyly 4,2 mln teńge memleket qarjysyn zańsyz ıemdengen. Buǵan qosa, Keles aýdanynyń 13 turǵyny AÁK alýǵa bergen ótinishterinde otbasymen birge turatyn múshelerin ádeıi jasyryp, jıyntyq tabysty tómendetý arqyly kedeıshilik sheginen aspaı, 2,2 mln teńgeni qaltalaryna basýǵa tyrysqan. Sondaı-aq prokýrorlar jergilikti atqarýshy organdardyń AÁK-ti taǵaıyndaý zańdy­lyǵyna tal­­daý júrgizýdiń nátıjesinde keı aza­mat­­tardyń jalǵan derekter usyn­­ǵandyǵyn anyqtady. Atap aıtqanda, 2022–2023 jyldary Jetisaı aýdany­nyń 17 turǵyny ózderiniń naqty turǵy­lyq­ty mekenjaılaryn jasyryp, bir az qamtylǵan otbasynyń úıin kórset­ken. Mundaı faktiler Jetisaı (65), Saı­ram (3), Saryaǵash (1) aýdandarynda da áshkerelengen. Osy zań buzýshylyq saldarynan memleketke jalpy somasy 17 mln teńge zalal keltirilgen. Jol berilgen zań buzý­shylyqtarǵa qatysty ýákiletti organǵa prokýror­lyq qadaǵalaý aktisi engizil­gen.

Bıyl AÁK taǵaıyndaý rásim­deriniń ashyqtyǵy men obek­tıvtiligin arttyrý maqsatynda ótinish berýshilerdiń qarjylyq jaǵdaıyn tekserý úderisin sıfr­landyrýǵa múmkindik beretin FSM Social mobıldi qosymshasy engizildi. Ol adam faktorynyń áserin barynsha azaıtýǵa, qabyl­danǵan sheshimderdiń negizdiligi men jedeldigin arttyrýǵa, tekse­ris júrgizý kezinde ýáki­letti organdardyń jumy­syn jeńildetýge múmkindik berdi. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mı­nıstr­ligi atalǵan qosymshanyń kómegimen bıylǵy birinshi toqsanda AÁK alýshylardy tekserý aktile­rine qashyqtan monıtorıng júrgizdi. Onyń barysynda ótinish berýshilerdiń ózderi kórsetken turǵylyqty mekenjaılary men naqty turyp jatqan oryndaryn salystyrýǵa erekshe nazar aýdaryldy. Nátıjesin­de, sáıkessizdikter barlyǵy málim boldy. Tıisti derekter AÁK taǵaıyndaý jónindegi ýchaskelik komıssııalardyń qyzme­tine keshendi tekserý júrgizý­ge Almaty, Túrkistan oblystary­nyń, Abaı oblysy Abaı aýdanynyń, Shymkent qalasynyń ákimdikterine ji­berildi. Qazirdiń ózinde zań buza otyryp, toltyrylǵan 9 tekserý aktisi qu­qyq qorǵaý organdaryna tapsyryldy. Bul AÁK taǵaıyndaýda jergilikti atqarý­shy organdarda sybaılas jemqor­lyq táýekeli barlyǵyn da ańǵartady.

Memleket basshysy aıt­qandaı, «tolyq emes otbasy» sanatyn oılap taýyp, oǵan áleýmettik jeńildik berýdiń aıaǵy elimizde jalǵan ajyrasýdyń kóbeıýine áke­lip soqty. Muny Ult­tyq statıstıka bıýrosynyń my­na máli­met­terinen baı­qaý­ǵa bolady: 2010 jyly 146 443 neke tirkelip, 41 617 neke bu­zylǵan, ıaǵnı jubaılardyń 28,4%-y ajyrasqan. 2024 jyly 123 626 neke tirkelip, 40 569 neke buzylǵan, ıaǵnı erli-zaıyptylardyń 32,8%-y ajyrasyp ketken.

– О́ńirlerdi aralap, saılaýshylarmen kezdes­kenimizde jergilikti ákimder jalǵan ajyrasý kóbeıip ketkenin qaperimizge saldy. Shyny kerek, ótirik ajyrasqandardyń kózdegeni – ońaı jolmen paıda tabý. Máselen, 2015 jyly resmı ajyrasyp, áleýmettik osal toptyń qataryna enip, turǵyn úı kezeginde turǵan otbasylarda 2017, 2020 jyldary ortaq balalar dúnıege kelip, ákeleriniń tegin alǵan. Tipti aǵaıyn-týysy da, kórshi-qolańy da olardyń eshqashan ajyraspaǵanyn aıtady. Keıbir otbasylar sanaly túrde qujat negizinde ajyrasqanymen, bir úıde turyp, bala tárbıesimen birge aınalysyp jatyr. Mundaı qadamǵa barǵan otbasylar memleketten sýbsıdııa men jeńildik alýǵa baryn salady. Olar taǵ­dyr taýqymetin tartqan talaı otbasynyń aldyn orap, kezegin keshiktirip, obaldaryna qalyp júr. Máseleniń máni osynda. Olardyń arasynda memlekettik qyzmette, bıznes­te júrgen jaǵdaıy bar otbasylar da kezdesedi. Iаǵnı tegin keletin úıdiń kezegine tetigin taýyp turyp alǵan. Tipti záýlim úılerde turyp, ataýly áleýmettik kómekti alýdan da bas tartpaı otyrǵandar qanshama?! О́tirikke qurylǵan neke otbasylyq qundylyqty da qul­dyratyp jiberetini anyq. Bul da úlken másele, – deıdi Májilis depýtaty Jarqynbek Amantaıuly.

Túıindeı aıtsaq, qoǵamy­myzda be­leń alǵan masyldyq pıǵyldan ary­lý úshin, eń aldymen, áleýmettik alaıaq­tyqpen kúresti kúsheı­tý qajet. Bul rette qoldanys­taǵy zańnamany qataıtpaı bolmaıdy. «Neke (erli-zaıyptylyq) jáne otbasy týraly» Kodekste «jalǵan neke» uǵymy bolǵanymen, «jalǵan ajyrasý» uǵy­my qaras­ty­rylmaǵan. Sondyq­tan osy keleńsiz qubylyspen kúresý de ońaı emes. Demek Úkimet pen Májilis áleýmettik alaıaqtyqty joıýǵa baǵyttalǵan zańnamalyq pármendi sharalardy keshik­tirmeı ázirlep, keńinen talqylap bekitse, quba-qup.