Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Vashıngtonǵa sapary barysynda jasalǵan Qazaqstan men AQSh arasyndaǵy volfram kelisimi eki el qarym-qatynasynyń jańa paraǵyn ashty.
Kelisimniń mazmuny – «Cove Capital» (AQSh) jáne «Taý-Ken Samuryq» (Qazaqstan) arasynda Qaraǵandy oblysynyń Soltústik Qatpar jáne Joǵarǵy Qaıraqty volfram ken oryndaryn ıgerý. Jobanyń jalpy quny – 1,1 mlrd dollar, onyń ishinde 900 mln dollaryn AQSh-tyń Eksport-ımport banki qarjylandyrýǵa nıetti.
Bul kelisim Qazaqstanmen táýelsizdik jyldarynan beri ekonomıkalyq seriktes bolyp kele jatqan, sonyń ishinde birlesken kásiporyn qurý arqyly Kaspıı teńizi men onyń jaǵalaýyndaǵy munaı ken oryndaryn ıgerip otyrǵan AQSh múddesiniń endi elimizdiń batys óńirine ǵana baılanbaı, onyń ortalyq bóligine de oıysqanyn bildiredi. Elimiz úshin bul – alpaýyt eldiń qutty da jańa qadamy.
Eger máseleniń geosaıası jáne ekonomıkalyq mánine kelsek, AQSh úshin bul kelisim – strategııalyq mıneraldarǵa qol jetkizýdi qamtamasyz etý jáne Qytaıǵa táýeldilikti azaıtý jolyndaǵy mańyzdy qadam. Al Qazaqstanǵa ekonomıkany ártaraptandyrý, qosylǵan quny joǵary óndiristi damytý, jańa jumys oryndaryn ashý, aımaqtyq ınfraqurylymdy jaqsartý múmkindigi.
Bizdiń oıymyzsha, másele endi munymen de shektelmeýi múmkin. Ázirge naqty bir kelisim Qaraǵandy oblysyndaǵy volfram ken orny jóninde jasalsa, irgede turǵan Shyǵys Qazaqstandaǵy volfram, molıbden, ýran, altyn sııaqty strategııalyq resýrstar da nazar aýdartpaı qoımaıdy. Jalpy, elimizdiń shyǵys óńirindegi ken oryndaryna alyp kórshimiz Qytaı eliniń de suranysy artyp otyrǵanyn bilemiz. Eki alpaýyttyń geosaıası jáne ekonomıkalyq múddesi osy óńir aýmaǵyna qaraı oıysýy túptiń túbinde elimizdiń ortalyq bóligi men shyǵys óńiriniń geoekonomıkalyq salmaǵyn arttyrýǵa, ınfraqurylym men logıstıkany damytýǵa, jastar men jergilikti kadrlardy jumysqa tartýǵa jol ashatyny túsinikti.
Bizdiń bilýimizshe, Qazaqstandaǵy volfram kenin óńdeý úshin «Cove Capital» men «Taý-Ken Samuryq» birlesken kásiporyn quryp, óńdeý zaýyttary men logıstıka júıesin josparlaıdy. AQSh-qa tasymaldaý temirjol men teńiz porttary arqyly júzege aspaq. Qazirgi naryqta tazartylǵan volfram baǵasy shamamen 30-45 dollar/kg aralyǵynda. Volfram – barynsha tyǵyz metall túri, ıaǵnı aýyr zat.
Sóıtip, bul joba elimizde sırek metaldardy tereń óńdeý salasynyń damýyna serpin beredi. Buryn negizinen shıkizat kúıinde eksporttalǵan volfram endi qosylǵan quny joǵary ónimge aınalady. Bul ishki IJО́-ge tikeleı áser etedi.
Endi máseleniń geosaıası jáne ekonomıkalyq tepe-teńdik jaǵyna kelsek, Qazaqstan bul kelisim arqyly Qytaı men Reseıge táýeldilikti azaıtyp, kópvektorly saıasatyn naqty ekonomıkalyq áreketpen bekite tústi degen oıdamyz. AQSh-pen strategııalyq shıkizat boıynsha seriktestik energetıkalyq qaýipsizdik pen logıstıkalyq ártaraptandyrýǵa jol ashady. Elimizdiń Ortalyq Azııa óńirindegi rólin kúsheıtedi, ásirese sırek metaldar naryǵynda jańa saıası-ekonomıkalyq salmaq qosady.
Sondaı-aq volfram kelisiminiń Qazaqstan úshin saıası jáne dıplomatııalyq astarlary bolýy múmkin. AQSh-tyń kópvektorly saıasaty arqyly endigi jerde onyń Qazaqstannyń búkil aýmaǵynda teńgerimdi qatynas ornatýǵa umtylýyna – tek shıkizat emes, ınstıtýsıonaldyq damý, bilim, densaýlyq, ekologııa, aýyl sharýashylyǵy salalarynda da seriktestik izdeýine ákelýi yqtımal. Onyń ústine, Qazaqstannyń ortalyq jáne shyǵys óńirleri Qytaı men Reseıdiń yqpalyndaǵy aımaqtar bolyp keledi. AQSh bul óńirlerge nazar aýdarý arqyly tepe-teńdikti saqtaýǵa tyrysýy múmkin.
«Cove Capital» jobasy Qazaqstanda óńdeý zaýyttaryn salýdy kózdeıdi. Qytaılyq kompanııalar volframdy baıytý jáne metallýrgııalyq óńdeý tehnologııalary boıynsha álemdik kóshbasshy bolyp otyrǵandyqtan elimizdegi óńdeý ınfraqurylymynyń damýy – Qytaı tehnologııasyna suranysty arttyrady. О́ıtkeni Qazaqstan bul tehnologııalardy Qytaıdan satyp alýy múmkin, ıaǵnı Qytaıdyń tehnologııalyq eksporty artady.
Ekinshiden, AQSh pen Qazaqstan arasyndaǵy tasymal Reseıdi aınalyp ótetin Transkaspıı baǵytyna negizdeletindikten logıstıkalyq marshrýttardyń keńeıýi Qytaıdyń Transkaspıı baǵytyna qoldaý esebinde qyzmet etedi. Bul baǵyt Qytaıdyń «Bir beldeý, bir jol» bastamasymen logıstıkalyq toraptarda qıylysady, ásirese Grýzııa, Ázerbaıjan, Túrkııa arqyly. AQSh Qytaıdyń «Bir beldeý, bir jol» jobasyn qoldaǵan emes. Endi Qazaqstanda óndirilgen volframdy tasymaldaý arqyly oǵan júzi jylı túsýi múmkin.
Úshinshiden, Qytaı bul marshrýttardy óz eksporty úshin de paıdalana alady, ıaǵnı ınfraqurylym ortaq múddege aınalady.
Sonymen, túptep kelgende, volfram óndirisi men tasymaly Qazaqstannyń Shyǵys pen Batys arasyndaǵy geografııalyq qolaıly ornalasýynyń mánin odan ári arttyra túspek. Al ol elimizdiń qaýipsizdigine, halyqaralyq bedeliniń arta túsýine qyzmet etedi.
Suńǵatolla ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan»
gazetiniń ardageri