Ortalyq Azııany zertteýshi ǵalym, brıtan qalamgeri Demetrıýs Charlz De Kavana Boýlgerdiń (1853–1928) «Ortalyq Azııa portretteri» atty 1880 jyly Londonda jaryq kórgen zertteý kitabynda Dosmuqamed hannan Iаkob hanǵa deıingi aralyqtaǵy Ortalyq Azııa tulǵalarynyń ómiri men derekteri, olardyń ult azattyq kúresi jolyndaǵy eńbekteri naqty dáleldermen jazylǵanyn ańdadyq. Osy eńbekte avtor qazaq batyry Eset Kótibarulyna bir taraý arnaıdy.
«1824 jyly Reseı úkimeti qyrǵyzdarmen qarym-qatynasynda osy ýaqytqa deıin ustanǵan qaǵıdasyn ózgertti». Aǵylshyn ǵalymy sol kezdegi jaǵdaıdyń tym kúrdeliligin, kóp ótpeı qazaqtar úshke bólinip, árqaısysyna sultan taǵaıyndalǵany, biraq Reseı bıligi bul sharttardy buzýǵa kiriskenin, eshbir at-ataǵy joq sultandarǵa halyqtyń yqylasy onsha bolmaǵanyn, kerisinshe, burynǵy handyq bılikti ańsaıtynyn jetkizedi. «Sultan bolyp saılanǵandardyń keıbiri shynymen de han bolǵan, biraq bul jaǵdaıda olar ádette Reseı bıligine qarsy kóterilisterdiń basynda júrdi. Bulardyń birazy tarıhtan máńgilik oryn aldy, olardyń ishinde Syrym men Kenesary degen uly kósemderdi ataýǵa bolady», dep jazady.
D.Boýlgerdiń Eset Kótibarulyna arnaǵan taraýy
Osy oraıda Demetrıýs Boýlger Eset batyr týraly óziniń naqty kózqarasyn, shynaıy baǵasyn beredi. Sol úshin de ol Eset Kótibarulynyń sultandyq laýazymda nemese týǵan tegi boıynsha da han emes ekenin, ol shyn máninde batyldyqpen eldiń alqaýyna bólengen batyr bolǵanyn aıtady. «Eset batyr ár jaǵynan ákesine kómektese bildi. Ákesi qaıtys bolǵan soń, ol óz rýynyń bedeldi adamyna aınaldy. 1822 jyly ol Buhara kerýenin tonap, óziniń erjúrektigin dáleldedi. Osydan keıin 1842 jylǵa deıin ol Qyrǵyz eldi mekenderine, kazak posttaryna, orys kerýenderine de Reseı terrıtorııasynda shabýyldar jasaýda erekshe batyldyq kórsetti» deı kele, orys bıliginiń kúshi de, marapattary da osy has batyrdyń arynyn basa almaǵany, alaıda 1844 jyly ol orystarmen beıbit kelisimge kelý oıynda bolǵany, sonyń sebebinen general Perovskıı orys áskerin bastap Aral men Ámý ózenderiniń jaǵasyna jetkeni jóninde derek keltiredi.
Saıyn saqara tósinde erkin atoı salǵan Eset batyr barymta men syrymtany da batyl uıymdastyrǵany belgili. «Bir aǵylshyn jazýshysy Eset Kótibarulyn «Dalanyń Rob Boıy» dep ataǵan edi (Rob Boy – shotlandııalyq taıpa basshysy, onyń erligin negiz etken Valter Skottyń romany bar)» deıdi ǵalym onyń aıbyndy tulǵasyn sýretteı kele.
Ǵalym Demetrıýs Boýlgerdiń Ortalyq Azııany jiti zerttegeni sonsha, ondaǵy tarıhı oqıǵalar men qoǵamdyq jaǵdaılardy jipke tizgendeı etip eńbeginde taldaǵany qýantady. «1853 jyly orystar Aqmeshitti basyp alǵannan keıin, qazaq dalasyna orys bıligi júre bastady. Biraq Eset batyr olardan boıyn aýlaq ustady. Ol Perovskııdiń ekspedısııasy kezinde de, eshkimnen seskengen joq. Onyń yqpalymen qazaqtardyń birneshe rýy orys qolbasshysyna kómek kórsetýden bas tartty. Aqmeshit alynyp, qoqandyqtardyń kómekshi áskeri jeńiliske ushyraǵan kezde, ony jazalaý qajet boldy. 1854 jyly onyń sońyna ásker túsip, Eset batyr qapııada qolǵa túsedi» degen derekter Eset Kótibarulynyń naǵyz dala shonjary bolǵanyn, qıyn sátterde de batyldyǵymen, iskerligimen elge tanylǵanyn baıan etedi.
Eset batyrdan kek alý úshin onyń halqyn qınaǵan patsha bıliginiń keıip-kespiri de osy kitapta ashyq aıtylady. Sóz sońynda brıtan ǵalymy Eset Kótibarulynyń jarty ǵasyrǵa sozylǵan kúresin aıta kele, «ol sondaı qysyltaıań sátterde óz eliniń táýelsizdigin qorǵaýǵa baryn salǵan myqty qolbasy, onyń bolmysynyń ózi – kósem, sol úshin de ol ótken ǵasyrda Azııa topyraǵynda otarshyldarmen aıanbaı kúresken tulǵa» degen joǵary baǵa berdi.
1879 jyly Londonda jaryq kórgen «Ortalyq Azııadaǵy Anglııa men Reseı» atty eńbeginde avtor qazaq tarıhyndaǵy mańyzdy oqıǵalar men tulǵalar týraly, ásirese Eset Kótibaruly haqynda kóptegen derekti jarııa etedi. Ony qazaqtardyń ańshylyq óneri qyzyqtyrady. «Semeı men Balqash arasyn mekendegen qyrǵyzdar (qazaqtar) ańshylyqqa tym sheber».
Osydan keıin avtor qazaqtardyń ózderi turǵan óńirdiń taý-tasyn, jon-jotasyn jaqsy biletin, atalǵan terrıtorııada túlki, qasqyr, taýeshki, qoıan, qarsaqtardyń kóptigin kórip óziniń «Aǵylshyn haıýanattar baǵyna» barǵandaı kúı keshkenin jazady. Sonymen birge qazaqtardyń qasqyrdy qarýmen emes, jalań qolmen nemese dúr qamshynyń kómegimen soǵyp alatynyn maqtanyshpen aıtady. «M.Ýjfalvıdiń aıtýynsha, qyrǵyz dalasyndaǵy qasqyrlar úndi jolbarysynan da eńseli hám qaharly. Bul jyrtqysh ań birtindep joıylyp bara jatyr. 25 jyl buryn orystar Syrdarııaǵa kelgende, ózen jaǵasynda qasqyrlardyń top-tobymen júrgenin baıqaǵan. Áne, sodan keıin adamdardyń qolymen olardyń sany kúrt azaıdy». Ol osylaı deı kele, Shý men Balqashtyń jaǵasynda az sandy qasqyr tuqymynyń bar ekenin málim etedi.
Taǵy da ǵalymnyń sózine kezek bersek: «1876 jyly knıaz Dolgorýkıı Ortalyq Azııa áskerlerin tekserýge kelgende, munda qasqyr tuqymynyń tym azaıyp ketkenin baıqaıdy. Biraq qasqyrlardyń bul jaqta ómir súrgeni týraly ańyz-áńgimelerdiń bar ekenine kózi jetedi. Onyń Ortalyq Azııa jolbarysy sııaqty osy arada mekendegeni ras. Kezinde orys bıligi jolbarys óltirgen ár adamǵa on rýbl syıaqy bergen. Al onyń terisi bul somadan eki ese qymbat. Sondyqtan bul terrıtorııada jolbarystyń sany da azaıdy», dep dabyl qaǵady.
Kelesi betterde zertteýshi qazaq jylqysynyń keskini, onyń asyltuqymy, qarabaıyr násiliniń tórkini, qazaq tazysynyń alǵyr da ań aýlaýǵa sheber ekenin baıandaıdy. Sonymen qosa 1876 jyly G.Potanınniń Altaı taýlarynan asyp ótip Zaısan, Quljaǵa baryp, odan ári qazirgi Qytaıdaǵy qazaqtar qonystanǵan Býryltoǵaı óńirine atbasyn burǵanyn, 14 kúndik saparynda ol Úlińgirdiń shyǵys jaǵy, Qara Ertis pen Dórbiljińge deıin sharlaǵanyn aıtady. «Reseı qol astyndaǵy memleketterge qatysty aıyptaý josparyn jasady. Hıýanyń soltústigindegi qazaqtar men ońtústigindegi túrikmenderdiń qul bazary bolyp qala berýi kez kelgen órkenıetti derjavanyń óz bıleýshisine oń kózben qaramaýy edi» deıdi ol.
Sol kezdegi Qoqan handyǵy men Hıýa óńirindegi tarıhı jaǵdaılarǵa da ol jiti nazar aýdaryp, ony oqyrmandaryna jetkizýdi maqsat etkenin túsingendeı bolamyz. «1841 jyly general Perovskııdiń Hıýa ekspedısııasynyń sátsizdigi úshin kek alý shemasy brıtan ofıserleriniń yqpalymen áreket etken hannyń bitimgershilik sharalarynan bas tartýǵa májbúr boldy, orystar alǵash ret bul usynysty qarastyra bastady. Orynbor dalasy arqyly qazaqtyń Orta júzi men Qoqan hany qolyndaǵy elge qaraı kirý qadamyn ilgeriletti. Bul keıingi joryqtarda eń aldymen qyrǵyzdardy qýdalaý jáne májbúrleýge ákeldi. Sonyń nátıjesinde, áýeli olarǵa qarsy birneshe ekspedısııa jiberilse, odan keıin tıimdi jerlerine bekinister salý arqyly júzege asyryldy. Bul sharalardy general Perovskıı men general-gýbernator Obrýchev kúshpen júzege asyrdy. Qazaqtyń myqty kósemderiniń birazy shaıqasta óltirildi nemese tutqynǵa alyndy, qazaq taıpalaryna tıesili ulan-ǵaıyr mekende birte-birte beıbitshilik ornady. Osylaısha, negizgi kásiporynǵa jol ashyldy, Syrdarııaǵa qaraı ilgerileý boldy». Onyń aıtýynsha, qazaqtar orystyń kiseni qoqandyqtardan jumsaq emes ekenin sol kezdiń ózinde-aq túsine bastaǵanyn, olardyń Reseıge kómek kórsetý arqyly táýelsizdikten aıyrylmaýǵa tyrysqanyn, dál osy sátte aralarynan eldi uıystyratyn, tipti kánigi jaýǵa qarsy turýǵa qabiletti adam shyqqanyn jetkizedi.
«Bul qolbasshynyń aty – Eset Kótibaruly. Onyń sheshendigi óz jaqtastaryn bir araǵa toptastyrdy, orystarǵa qarsy soǵys jarııalaýy qazaq kıiz úıiniń mańyndaǵy jınalysta aıtyldy. «Olardyń attary men qarýlary bar, bizde de bar emes pe? Biz muhıttyń jaǵasyndaǵy qumdaı kóp emespiz be? Qaı jaqqa burylsańyz da, qazaqty tabasyz. Endeshe, biz nege birneshe beıtanys adamǵa baǵynýymyz kerek?». Avtor quddy Eset batyrdyń qasynda otyrǵandaı onyń joryq sózin osylaı keıingi urpaqqa taratyp otyr dep jaza kele: «Osyndaı batyl sózderimen Kótibaruly qazaqtardyń kókiregine qaısarlyq uıalatty. Onyń bul áreketi kóptegen el aǵasyn uıaltyp, nátıjesinde, biraz ýaqytqa deıin ishki jaqtan ydyraǵan qazaqtar Reseıge qarsy turý úshin odaqtas boldy. Bes jyl boıy Kótibaruly Reseımen shekaralyq soǵys júrgizdi. Onyń soǵystaǵy sheberligi men batyl is-qımyly birneshe ret orys áskerleriniń tańdaýly qarý-jaraǵy men saqadaı saı tártibin buzyp-jardy. Keı derekterge súıensek, ol keıin kele izbasarlarynyń arasyndaǵy kelispeýshilik sebebinen Reseı bıligi usynǵan sharttarmen kelisken» degendi qosady.
Shyndyǵynda, kezinde orystardyń qazaq jerine kóz alartýy, otarlap alýǵa umtylys jasaýy úlken saıası maqsattarmen birte-birte júzege asqany málim. Buǵan dálel Eset Kótibaruly berilgennen keıin orystardyń Syrdarııa jaǵasyna ekinshi ret joryq bastaýy, 1859 jyly Fort-Perovskııden ońtústik-shyǵysqa qaraı seksen mıl qashyqtyqta ornalasqan qoqandyqtardyń Sholaqqorǵan bekinisine shabýyl jasaǵany, odan keıin orystardyń Jańaqorǵandy basyp alýyn derektermen aıtýǵa bolady. Osynyń saldarynan Syrdarııa mańyndaǵy Túrkistan qalasyna, sondaı-aq Qarataý jotasynyń soltústigindegi qazaqtar arasyna, anyǵyn aıtqanda, Áýlıeataǵa qarsy úlken shabýyl jasaıdy.