Premer-mınıstr Oljas Bektenovtiń tóraǵalyǵymen ótken Úkimet otyrysynda geologııa men jer qoınaýyn paıdalaný salasyn damytý, sıfrlandyrý sharalary talqylandy. Kún tártibinde halyqty dári-dármekpen qamtamasyz etý men temirjol vokzaldaryn jańǵyrtý máselesi de qarastyryldy.
Biryńǵaı platforma: ashyqtyq pen tıimdilik
Úkimet aldaǵy ýaqytta geologııalyq barlaý jáne sıfrlandyrý jumysyn kúsheıtedi. Qazir elimizde 103-ten astam túrli paıdaly qazba túri men 10 myńǵa jýyq ken orny memlekettik esepke alynǵan. El boıynsha 2 907 lısenzııa men 251 kelisimshart tirkelgen. Bıyl barlaýǵa – 707, óndirýge 22 lısenzııa berildi. Júrgizilgen geologııalyq barlaý nátıjesinde alǵash ret Kók-Jon (Bolattóbe ýchaskesi), Altyn-Shoqa, Samombet, Stýdenttik, Taqyr-Qaljyr ken oryndary anyqtalyp, memlekettik esepke engizildi. Nátıjesinde, qor kólemi 98 tonna altynǵa, 36 myń tonna mysqa, 11 mln tonna marganeske, 1,3 mln tonna fosforıtke artty.
«Prezıdent tapsyrmasyna sáıkes, kelesi jyly el aýmaǵynyń geologııalyq-geofızıkalyq zerttelý aýmaǵyn 2,2 mln sharshy shaqyrymǵa deıin keńeıtý josparlanyp otyr. Qazir 2 mln 14 myń sharshy shaqyrym jer zerttelgen. Jyl sońyna deıin bul kórsetkish 2 mln 38 myń sharshy kılometrge jetedi», dedi О́nerkásip jáne qurylys vıse-mınıstri Iran Sharhan.
Premer-mınıstr geologııalyq barlaý salasynyń damýy eldiń ónerkásiptik, sondaı-aq ekonomıkalyq áleýetin arttyrýda mańyzdy ról atqaratynyn atap ótti. Memleket basshysy tapsyrmasyna sáıkes, barlanǵan jer qoınaýynyń aýmaǵyn 2,2 mln sharshy shaqyrymǵa deıin jetkizý kózdelip otyr. Úkimet basshysy bul mindettiń kelesi jyly tolyq oryndalatynyn málimdedi.
Qazir jer qoınaýyn paıdalanýdyń biryńǵaı sıfrlyq platformasy iske qosylǵan. Onda 22 túrli memlekettik qyzmet kórsetiledi. Bul júıe lısenzııalardy avtomatty túrde berý men mindettemelerdiń oryndalýyn monıtorıngteýge múmkindik jasaıdy.
Buryn qaǵaz ben magnıttik tasymaldaýshylarda saqtalǵan 3,5 mln-ǵa jýyq geologııalyq aqparattyq materıal tolyq sıfrlandyryldy. Premer-mınıstr bul jumysty jalǵastyryp, tarıhı derekterdi sıfrlandyrýdy kelesi jyldyń sońyna deıin aıaqtaýdy tapsyrdy.
«Bul shara el boıynsha geologııalyq derekterge qoljetimdilikti jeńildetip, ınvestorlar úshin jańa múmkindikter ashady. Ken oryndaryn barlaý men ıgerý jobalarynyń tıimdi iske asýyna yqpal etedi», dedi O.Bektenov.
Zamanaýı ádister men ǵylymı zerthanalar
Úkimet basshysy qazirgi qoldanylyp júrgen geologııalyq kartalardyń eskirgenin, olardyń ken oryndarynyń naqty áleýetin anyqtaýǵa tolyq múmkindik bermeıtinine toqtaldy. Osyǵan baılanysty geologııalyq kartalardyń aýqymyn keńeıtip, jańa ǵylymı ádister men tehnologııalardy engizý qajet.
Aldaǵy ýaqytta Astana qalasynda Geologııalyq klaster quramynda zamanaýı zerthana qurylady. Bul zerthana mıneraldyq-geohımııalyq ári taldamalyq zertteýler júrgizýge arnalǵan. Úkimet basshysy О́nerkásip pen Qarjy mınıstrlikterine, sondaı-aq Ulttyq geologııalyq qyzmetke 2026 jyly zerthana qurylysyn bastaýdy tapsyrdy. Sóıtip salaǵa qatysty birneshe naqty mindetter júktedi. Atap aıtsaq, О́nerkásip mınıstrligi jyldyń sońyna deıin el aýmaǵynyń 1:50 000 masshtabyndaǵy naqty geologııalyq kartasyn jasaýǵa arnalǵan jobalaý-smetalyq qujattamany ázirleýge tıis. Qarjy men О́nerkásip mınıstrlikteri 2026 jyldan bastap geologııalyq kartalardy ázirleýdiń zamanaýı ádisterine kóshý jobasyn iske asyrýǵa kirisýi kerek. Bul baǵytta ozyq tehnologııalar men pılotsyz ushý apparattaryn paıdalaný kózdelip otyr. Sondaı-aq múddeli memlekettik organdarmen birlese otyryp, 2026 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynyń sońyna deıin biryńǵaı platformada keńistiktik derekterdi ıntegrasııalaý qamtamasyz etilýi qajet. Bul sharalar ınvestorlarǵa naqty derekter negizinde jer qoınaýyn paıdalaný múmkindikterin baǵalaýǵa jaǵdaı jasaıdy. Endi geologııalyq salany damytý, ony qarjylandyrý kólemin ulǵaıtý men ınvestısııalar tartýǵa qolaıly orta qalyptastyrý jumysy Úkimettiń turaqty baqylaýynda bolady.
Infografıkany jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
«Geologııalyq barlaý – eldiń ındýstrııalyq hám energetıkalyq bolashaǵynyń negizi. Sondyqtan bul baǵyttaǵy bastamalar júıeli ári nátıjeli túrde jalǵasyn tabady», dedi O.Bektenov.
Dári-dármek sapasyna talap kúsheıdi
Qazir elimizde 10 myńnan astam dárihana uıymy jumys isteıdi, onyń 2 700-i aýyldyq jerlerde ornalasqan. Shalǵaı eldi mekenderde 11 jyljymaly dárihana pýnkti qyzmet kórsetedi. Kelesi jyly aýyl turǵyndaryna dári-dármek qoljetimdiligin arttyrý maqsatynda jańadan ashylatyn medısınalyq uıymdar bazasynda dárihana pýnktteri ashylady.
«Búginde 2 174 dárihana tıisti dárihanalyq tájirıbe (GDP) standarttaryna sáıkestigin rastaǵan. Elimizde 20 476 dárilik zat pen medısınalyq buıym tirkelgen, olardyń 15%-dan astamy – otandyq óndirýshilerdiń ónimi. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń «ómirlik mańyzy bar dáriler» tiziminde otandyq ónim úlesi 37% quraıdy», dedi Densaýlyq saqtaý vıse-mınıstri Tımýr Muratov.
Bıyl dárilik zattardy EAEO rásimderi aıasynda tirkeý belsendi júrgizilip jatyr. Bul jumys nátıjesinde tirkelgen dáriler sany 60%-ǵa artady, onyń qatarynda 300-den astamy – otandyq preparattar. Tirkeý úrdisin jedeldetý úshin saraptamalyq jumystardyń quny 90%-ǵa tómendetildi, arnaıy saraptama portaly men Call-ortalyq iske qosyldy. Saraptamalyq taldaý nátıjeleri boıynsha, elimizdiń dárilik naryǵy EAEO elderi deńgeıinde, ıaǵnı elimizde dárilerdiń keń assortımenti bar.
Vıse-mınıstr halyqty dárilik zattarmen qamtamasyz etý barysyn da baıandady. Bıyl 10 aıda 3 mln-nan astam pasıent 219,7 mlrd teńgege tegin dári-dármek alǵan. Medısınalyq uıymdardy úzdiksiz jabdyqtaý úshin 21 mlrd teńgege tómendetilmeıtin dári-dármek qory quryldy, ol negizgi aýrý toptaryna arnalǵan eki-úsh aılyq qajettilikti óteıdi. Bes jylda ambýlatorııalyq dári-dármekke bólingen qarjy 115 mlrd teńgeden 262 mlrd teńgege deıin artqan. Nátıjesinde, elimiz jan basyna shaqqanda 50 dollardan astam tegin dári-dármek usynatyn elderdiń qataryna kirdi.
Generıkalyq preparattardyń baǵasy túpnusqalardan orta eseppen 30%-ǵa tómendep, jalpy dári-dármek baǵasy 2025 jyldyń qazanynda 11%-ǵa arzandaǵan. Biryńǵaı dıstrıbıýtordyń tıimdi satyp alý nátıjesinde 70,5 mlrd teńge únemdelip, ol qosymsha dáriler alýǵa jumsaldy.
Dári aınalymynyń ashyqtyǵyn arttyrý úshin tańbalaý júıesi engizilip, salyq túsimi 24%-ǵa ósti. Reseptterdi elektrondy formatqa kóshirý rásimdeý ýaqytyn eki ese qysqartty. Aldaǵy ýaqytta jasandy ıntellekt dárige suranysty boljaý men jalǵan reseptterdi anyqtaý úshin paıdalanylady.
Premer-mınıstr otandyq farmasevtıka salasyn damytý men halyqty dárilik zattarmen turaqty qamtamasyz etý máselelerine erekshe nazar aýdardy. Ol Memleket basshysy qoıǵan tapsyrmalardy naqtylaı kele, dári-dármektiń túri men sanyn kóbeıtý, sapany arttyrý jáne jetkizý tizbegin jetildirý baǵytynda keshendi sharalar júzege asyrylyp jatqanyn aıtty.
Rasynda jańa preparattardy tirkeý ýaqyty aıtarlyqtaı azaıdy. Endi jańa dárilik preparattardy tirkeý merzimi burynǵy 2–5 jyldan 100 jumys kúnine deıin qysqarǵan. Bul – farmasevtıka salasynda qabyldanǵan jeńildetilgen tirkeý tetiginiń nátıjesi. Mundaı ózgeris el turǵyndarynyń jańa býyndaǵy dáriler men dıagnostıkalyq ádisterge jedel ári keń qoljetimdiligin qamtamasyz etedi.
Buǵan qosa, dárilik zattar men medısınalyq buıymdardyń sapasyn baqylaý júıesi de jetildirildi. Endi sapany baqylaý tekseristeri dári-dármekti naryqtan, sondaı-aq densaýlyq saqtaý uıymdarynan tańdap satyp alý ádisimen júzege asyrylady. Bul tásil kontrafaktilik ónimderdiń aldyn alýǵa múmkindik beredi.
О́ndirýshilerdi qoldaý qadamy
«Úkimet otandyq farmasevtıka kásiporyndaryn qoldaýdy júıeli túrde jalǵastyryp keledi. Bul sharalar eldiń syrtqy naryqtarǵa táýeldiligin azaıtyp, dárilik zattardy halyqqa qoljetimdi etýge baǵyttalǵan. Alaıda salada áli de dárilerdi ýaqtyly jetkizý máseleleri bar. Ásirese jyldyń basynda logıstıka men satyp alý rásimderiniń sozylýy naýqastardyń úzdiksiz em qabyldaýyna kedergi keltiredi. Úkimetke bul baǵyttaǵy jumysty kúsheıtýdi tapsyramyn», dedi O.Bektenov.
Dári-dármek aınalymyndaǵy ashyqtyq pen baqylaýdy kúsheıtý úshin salany sıfrlandyrý jumysy belsendi júrip jatyr. Qazir naqty ýaqyt rejiminde dári-dármektiń bar-joǵyn qadaǵalaıtyn aqparattyq júıe engizilip jatyr.
Premer-mınıstr bul bastamany jasandy ıntellekt tehnologııalarymen ushtastyrýdy júktedi. Densaýlyq saqtaý men Sıfrlandyrý mınıstrlikterine dárilik zattardy josparlaý, jazyp berý ári satyp alý prosesterinde AI sheshimderin engizý mindetteldi. Bul – sala tıimdiligin arttyrýmen qatar, adamı faktordyń áserin azaıtýǵa baǵyttalǵan mańyzdy qadam.
Úkimet basshysy dári-dármek baǵasynyń negizsiz ósýine jol bermeýdi tapsyrdy. Densaýlyq saqtaý mınıstrligi men Básekelestikti qorǵaý agenttigine bólshek saýdadaǵy baǵa saıasatyn qatań baqylaý kerektigi aıtyldy. Buǵan qosa azamattar tarapynan túsetin shaǵymdar men suraqtarǵa jedel áreket etý qajettigi týraly aıtyldy.
Halyqty dári-dármekpen qamtamasyz etý boıynsha aqparattar buqaralyq aqparat quraldary, áleýmettik jeliler men óńirlik is-sharalar arqyly ashyq jarııalanýǵa tıis. Úkimettiń negizgi maqsaty – densaýlyq saqtaý júıesin ashyq, ádiletti ári barsha azamat úshin qoljetimdi etý. Premer-mınıstrdiń aıtýynsha, bul baǵyttaǵy barlyq shara memlekettiń áleýmettik jaýapkershiligin kúsheıtýdiń ári azamattardyń ómir sapasyn arttyrýdyń naqty kórsetkishi.
Keıingi kezde farmasevtıka salasy jedel jańǵyrý kezeńine qadam basty. Tirkeý tetikterin jeńildetý, sapany baqylaýdy kúsheıtý, sıfrlandyrý men jasandy ıntellekt engizý – halyqtyń dári-dármekke qoljetimdiligin arttyrýmen birge, otandyq óndiristi nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan naqty sharalar.
Baqylaýdaǵy mańyzdy másele
Otyrysta Premer-mınıstr bıyl temirjol vokzaldaryn jańǵyrtý men kúrdeli jóndeý jumystary bastalǵanyn aıtty. Merdigerler anyqtalyp, barlyq qurylys sharttary jasalǵan. Úkimet jobanyń ýaqtyly oryndalýy úshin barlyq qajetti sharalardy qabyldaǵan. Alaıda Aqmola, Jetisý, Aqtóbe, Abaı, Ulytaý oblystarynda merzimniń buzylý qaýpi bar, al Mańǵystaý oblysy men Almaty qalasyndaǵy «Almaty-1» vokzalynda jumys kesteden keshigip jatyr. Úkimet basshysy bul jaǵdaıdy ákimdikterdiń baqylaýdy bosańsytýymen baılanystyrdy, sondaı-aq barlyq nysandarda jumysty sapaly ári ýaqytynda aıaqtaý mindetin qoıdy. Jergilikti atqarýshy organdardyń birinshi basshylary tapsyrmanyń oryndalýyna jeke jaýap beretin boldy.