Búginde álemdik saıasatta Qazaqstannyń orny kúsheıip keledi. El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev keıingi aılarda AQSh, Qytaı, Reseı sııaqty iri derjavalarǵa baryp, olardyń basshylarymen mańyzdy kelisimderge qol jetkizdi. Sonymen qatar «S5+1» formaty da – búkil álem nazarynda. Sarapshylar qazir birde-bir memleket iri derjavalarmen jeke-dara básekelese almaıtyndyqtan, Ortalyq Azııa elderiniń birlesýi, ortaq máselelerdi bir platformada sheshýi óte mańyzdy ekenin aıtady.
Bakýdiń jańa mártebesiniń mańyzy
Osymen jetinshi márte uıymdastyrylǵan Ortalyq Azııa memleketteri basshylary Konsýltatıvtik kezdesýine bıyl Ázerbaıjan tolyqqandy múshe retinde qatysty. Iаǵnı Ázerbaıjan teń quqyly múshesi atandy. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Ilham Álıevke iltıpat bildirip, Ázerbaıjannyń atalǵan keńeske tolyq múshe retinde qosylýyn tarıhı sheshim dep baǵalady. Sondaı-aq Bakýdiń jańa mártebesi aımaq yntymaqtastyǵyn keńeıtýge aıtarlyqtaı úles qosatynyna senim artty.
Osynaý jańalyqty sammıtte О́zbekstan Prezıdenti Shavkat Mırzııoev málim etti.
– Qurmetti Ilham Geıdarovıchti bul is-sharǵa Ortalyq Azııa memleketteri basshylary Konsýltatıvtik kezdesýiniń teń quqyly múshesi retinde qatysyp otyrǵanyn erekshe atap ótkim keledi. Shyn máninde, biz Ortalyq Azııa men Ońtústik Kavkaz arasynda berik kópir quryp, yntymaqtastyqtyń ortaq keńistigin qalyptastyrýǵa jol ashamyz. Bul eki óńirdiń strategııalyq ózara baılanysyn jáne turaqtylyǵyn nyǵaıta túseri sózsiz, – dedi Shavkat Mırzııoev.
Qazaqstan, О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan, Túrikmenstan jáne Ázerbaıjan memleketteriniń basshylary, BUU-nyń Ortalyq Azııadaǵy preventıvtik dıplomatııa jónindegi aımaqtyq ortalyǵynyń basshysy Kaha Imnadze qatysqan Konsýltatıvtik kezdesýde aımaq qaýipsizdigi, kólik-logıstıka jáne Ortalyq Azııanyń syrtqy saıasatyna qatysty mańyzdy máseleler talqylandy.
Jabyq shekara men oqshaýlaný ýaqyty ótti
Kezdesýde sóılegen sózinde Qasym-Jomart Toqaev qonaqjaılyq tanytyp, Sammıtti joǵary deńgeıde uıymdastyrǵany úshin О́zbekstan Prezıdenti Shavkat Mırzııoevke alǵys aıta kele, Ortalyq Azııa memleket basshylarynyń Konsýltatıvtik kezdesýleri óz tıimdiligin dáleldegenin atap ótti.
– Qazir Ortalyq Azııa aýqymdy transformasııa kezeńin ótkerip jatyr. Jabyq shekaralar men oqshaýlanýdyń ýaqyty ótti. Muny senimmen aıtýǵa bolady. Ortaq kúsh-jigerdiń arqasynda óńirdiń ishki birligi artty. Bul elderimizdiń damýyna jáne halyqaralyq yntymaqtastyqqa keńinen jol ashty. Álemniń aldyńǵy qatarly memleketteri óńirdiń jahandyq úderisterde mańyzdy ról atqaratynyn moıyndaıdy. Sondyqtan «Ortalyq Azııa plıýs» formatyna qyzyǵýshylyq artyp keledi. Buǵan bıyl negizgi sheteldik seriktestermen ótken sammıtter dálel bola alady. Meniń oıymsha, mundaı seriktestiktiń basty maqsaty – óńirdegi turaqtylyqty nyǵaıtý jáne ornyqty progress úshin jaǵdaı jasaý, elderimiz ben halyqtarymyzdyń ál-aýqatyn, baqýatty turmysyn qamtamasyz etý. Ortalyq Azııanyń áleýmettik-ekonomıkalyq turǵydan qarqyndy damyǵan ári jan-jaqty yntymaqtastyq pen beıbitshilik ornaǵan berekeli óńir retindegi mártebesin nyǵaıtýdy kózdeımiz, – dedi Prezıdent.
Sondaı-aq Qasym-Jomart Toqaev óńirlik yqpaldastyqtyń ekonomıkalyq negizin kúsheıtken tolaıym tabystarǵa toqtaldy.
– О́ndiris, energetıka, mashına jasaý, agroónerkásip jáne basqa da sektorlarda birlesken kásiporyndardyń sany kóbeıip, aýqymdy jobalar júzege asyrylyp jatyr. Saýda kedergileri birtindep joıylyp, jańa ótkizý beketteri ashylyp, avto, temirjol arqyly baılanys jandanyp keledi. Nátıjesinde, byltyr óńir ishindegi saýda-sattyq kólemi 11,5 mlrd dollarǵa jetti. Kórsetkishti 20 mlrd dollarǵa deıin jetkizý úshin osy qarqyndy saqtaý qajet dep oılaımyn, – dedi Prezıdent.
Memleket basshysy perspektıvti salalarda serpindi jobany birlese iske qosýdy usyndy. Onyń aıtýynsha, Qazaqstan bıdaıdy, maıly daqyldardy, et-sút ónimderin tereń óńdeý, mal jáne organıkalyq egin sharýashylyqtaryn damytý arqyly bul baǵytta tıimdi jumys atqarýǵa daıyn. Sonymen qatar zamanaýı qoımalar, logıstıkalyq ortalyqtar salý, ishki naryqqa jáne eksportqa arnalǵan daıyn taǵam ónimderin óndirý baǵyttarynyń keleshegi zor. Halyqaralyq arenadaǵy ózgerister kezeńinde Ortalyq Azııa elderiniń Eýrazııadaǵy negizgi tranzıttik torapqa aınalýǵa biregeı múmkindigi bar. Memleket basshysy elderimiz tek kelisimdi ári úılesimdi áreket etkende ǵana aımaqtyń áleýeti tolyq ashylatynyna senimdi.
– Bir-birin qaıtalaıtyn tekseristerden, shekaradan ótý kezindegi shekten tys bıýrokratııalyq rásimderden arylý úshin Júkti tasymaldaýdyń biryńǵaı elektrondyq júıesin engizý máselesin qarastyrǵan jón. Aımaqtyń áleýetin odan ári nyǵaıtý úshin Ortalyq Azııanyń kólik júıesin damytýdyń keshendi strategııasyn birlesip ázirleýdi usynamyz. Shekara mańynda qalyptasyp kele jatqan ónerkásip haby keń múmkindikke jol ashady. Ony damytý aıasynda joǵary tehnologııalyq jobalardy iske qosýǵa basa nazar aýdarǵan jón, – dedi Prezıdent.
Qasym-Jomart Toqaev jıynǵa qatysýshylar nazaryn sırek kezdesetin metaldardy óndirý jáne óńdeý salasyndaǵy yqpaldastyq keleshegine aýdardy.
– Memleketterimiz ázirge tolyq barlanbaǵan, biraq aıtarlyqtaı mol resýrsqa ıe. Aımaqqa ozyq tehnologııa tartý jáne ınnovasııalyq sheshimderdi engizý isinde kúsh biriktirý kerek. Qazaqstan Astanada Sırek metaldardy zertteý jónindegi óńirlik ortalyǵyn qurý bastamasyn kótergen bolatyn. Bul mekemede kenishter men ony ıgerý tehnologııalary týraly ózekti aqparattardy jınaqtap, ınvestorlarǵa usyna alamyz, – dedi Memleket basshysy.
Jasandy ıntellekt tehnologııasyn keńinen qoldaný nátıjesinde paıda bolatyn múmkindikterge toqtalǵan Prezıdent bul saladaǵy seriktestikti odan ári damytý úshin atalǵan tehnologııany qoldanýdyń biryńǵaı standarttaryn ázirleýdi, Ortalyq Azııa memleketterinde JI-di jaýapkershilikpen paıdalaný týraly deklarasııanyń jobasyn daıyndaýdy usyndy. Qujat birlesken sıfrlyq jobalar aıasynda málimet almasqan kezde ashyqtyqty, senim men qaýipsizdikti qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Osylaısha, barlyq qatysýshynyń quqyǵy qorǵalatynyna kepil bolady.
Sý qaýipsizdigi – ózekti másele
Bul oraıda Ortalyq Azııa elderi keıingi bes jylda sý saıasatyna qatysty ustanymdaryn jańǵyrtty. Qazaqstan Prezıdenti sý máseleleriniń transshekaralyq sıpatyn eskere otyryp, salalyq strategııany úılestirý mańyzdy dep sanaıtynyn aıtty.
– Bul bir jaǵynan sý únemdeýdiń anaǵurlym sátti tájirıbelerin keńinen taratý úshin qajet. Aldaǵy ýaqytta halyqaralyq standarttarǵa sáıkes Ortalyq Azııanyń sýdy paıdalaný jónindegi negizdemelik konvensııasyn qabyldaýdy oılastyrýǵa bolady. Mundaı qujat saladaǵy biryńǵaı jumys qaǵıdattaryn bekitip, yqtımal qarama-qaıshylyqtardyń aldyn alýǵa múmkindik beredi. Kelesi jyly sáýir aıynda Astanada О́ńirlik ekologııalyq sammıtimen qatar ótetin Halyqaralyq Araldy qutqarý qoryna múshe memleket basshylarynyń jıynynda osy taqyrypqa oralyp, usynystardy talqylaı alamyz. Sizder atalǵan is-sharalarǵa belsendi qatysady dep senemin, – dedi Memleket basshysy.
Sondaı-aq Qasym-Jomart Toqaev ortaq tarıhı-mádenı murany saqtaýdyń, ulttyq qolónerdi nasıhattaý jáne turaqty túrde birlesken is-shara uıymdastyrýdyń mańyzyna nazar aýdardy. Kınematografııa salasynda, sondaı-aq zamanaýı týrıstik klasterler qurý jáne jańa tehnologııalardy paıdalaný arqyly Uly Jibek jolynyń murasyn dáripteýde birshama is tyndyrýǵa bolady.
– Osy salada barynsha belsendi áreket etip, týrızm saıasatyn ózara tıimdi úılestiretin ýaqyt jetti dep oılaımyn. Buǵan deıin búkil óńirge ortaq týrıstik baǵdarlardy damytý týraly usynys aıtylǵan edi. Biz mundaı bastamalardy qoldaımyz. Budan bólek, Ortalyq Azııanyń birtutas týrıstik brendin ilgeriletýde pármendi sharalar qabyldaýdy usynamyz. Týrızm salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly kelisim jáne Ortalyq Azııa elderiniń biryńǵaı týrıstik keńistigin qalyptastyrý atalǵan saladaǵy baılanystarymyzdy jandandyrýǵa quqyqtyq negiz bola alady, – dedi Prezıdent.
Álemdegi geosaıası dúrbeleń jaǵdaıynda óńirlik turaqtylyq pen qaýipsizdikti kúsheıtýdiń máni zor. Bul rette Prezıdent Tájikstan men Qyrǵyzstan arasyndaǵy memlekettik shekara týraly, sondaı-aq Qyrǵyzstan, Tájikstan jáne О́zbekstan shekaralarynyń túıisý núktesi týraly sharttarǵa qoldaý bildirip, bul mámilelerdi mańyzdy qadam retinde baǵalady. Budan bólek, jaqynda Tájikstannyń XXI ǵasyrdaǵy Dostyq jónindegi shartqa qosylýyn eleýli sheshim dep atady.
Qasym-Jomart Toqaevtyń pikirinshe, óńir áli de terrorızm men dinı ekstremızm, esirtki tasymaly jáne transulttyq qylmys sekildi syn-qaterlermen betpe-bet kelip otyr. Bul qaýipterdi birlesip qana eńserýge bolady. Osy baǵyttaǵy jumys óńir elderiniń Qaýipsizdik keńesteri hatshylary deńgeıinde júrgizilýge tıis. Sóziniń sońynda Prezıdent Konsýltatıvtik kezdesý formatyn odan ári jetildirý máselesine toqtaldy.
– Ulttyq úılestirýshiler keńesi bekitilgennen beri bul alań tıimdiligin kórsetti. Keńestiń rólin kúsheıtetin ýaqyt keldi dep oılaımyn. Ol ýaǵdalastyqtardyń oryndalýyn baqylaýmen shektelmeı, óńirdi damytýdyń strategııalyq vektorlaryn ázirleýmen aınalysýy kerek. О́zbekstan Prezıdenti Shavkat Mırzııoevtiń osy formattyń ınstıtýsıonaldyq negizin kúsheıtýge qatysty usynysyn qýattaımyn. Bul máselelerdi jumys tártibinde talqylap, tıisti bastamalardy bekitýge bolady dep oılaımyn. Ortalyq Azııa saraptamalyq forýmyn óńirlik yqpaldastyq júıesine qosýdy usynamyn. Sonyń nátıjesinde forým zertteý júrgizetin jáne biryńǵaı tásilder qalyptastyratyn negizgi platformaǵa aınala alady, – dedi Memleket basshysy.
О́ńirlik qoǵamdastyq qurý usynyldy
Sammıtte О́zbekstan Prezıdenti Shavkat Mırzııoev, Túrikmenstan Prezıdenti Serdar Berdimuhamedov, Tájikstan Prezıdenti Emomalı Rahmon, Qyrǵyzstan Prezıdenti Sadyr Japarov jáne Ázerbaıjan Prezıdenti Ilham Álıev sóz sóıledi. Sonymen qatar BUU Bas hatshysy Antonıý Gýterrısh beıneúndeý joldady.
Shavkat Mırzııoev kezdesýdiń formatyna ózgeris engizip, onyń bedelin arttyrý qajettigin aıtty.
– Bizdiń kezdesýlerimizdi óńirlik dıalog deńgeıinen Ortalyq Azııa qoǵamdastyǵynyń strategııalyq formaty dárejesine kóteretin ýaqyt keldi. Osyǵan baılanysty onyń ınstıtýsıonaldyq jáne uıymdastyrýshylyq negizderiniń naqty máselelerin zerdeleıtin konsýltatıvtik kezdesýler týraly ereje ázirleýdi usynamyz. Rotasııalyq negizde jumys isteıtin hatshylyq qurylsyn. Ulttyq úılestirýshilerdiń mártebesin prezıdentterdiń arnaıy ókilderi deńgeıine kóterý qajet, – dedi О́zbekstan basshysy.
Sondaı-aq Shavkat Mırzııoev ortaq qundylyqtar men halyqtyq dıplomatııa dástúrlerine súıene otyryp, baı ómirlik tájirıbege ıe qoǵam qaıratkerleriniń qatysýymen Aqsaqaldar keńesin qurýdy usyndy. Onyń oıynsha, bul bastama urpaqtar arasyndaǵy baılanysty tereńdetýge, jalpy óńirlik yntymaqtastyq pen biregeılikti nyǵaıtýǵa yqpal etedi.
Al Tájikstan Prezıdenti Emomalı Rahmon aımaqtaǵy kólik dálizderin damytýǵa nazar aýdarý kerektigin málimdedi.
– Tranzıttik marshrýttarǵa degen suranystyń artqan kezeńinde bizdiń aımaq kólik jáne logıstıkalyq baılanystardyń strategııalyq torabyna aınalyp jatyr. Kólik-kommýnıkasııalyq ınfraqurylymdy ıntegrasııalaý jáne logıstıkalyq úderisterdi sıfrlandyrý arqyly osy saladaǵy yntymaqtastyqty júıeli jolǵa qoıý qajet. Sondaı-aq temirjol, áýe jáne aralas tasymal baǵytyndaǵy múmkindikti utymdy paıdalaný oryndy. Bul júk tasymalyn ulǵaıtý jáne óńirdiń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn arttyrý úshin jańa múmkindikter ashady. Osy rette Ortalyq Azııanyń ortaq kólik-logıstıkalyq keńistigin qalyptastyrýdy usynamyz, – dedi Emomalı Rahmon.
Konsýltatıvtik kezdesýde Prezıdentter Ortalyq Azııa memleket basshylarynyń VII Konsýltatıvtik kezdesýiniń qorytyndysy boıynsha birlesken málimdemesine, Ortalyq Azııa memleket basshylarynyń 2027–2028 jyldar aralyǵynda BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes músheligine Qyrǵyz Respýblıkasynyń kandıdatýrasyn usyný boıynsha BUU-ǵa múshe elderge úndeýine qol qoıdy. Sondaı-aq Ortalyq Azııa memleket basshylarynyń birlesken málimdemesine sáıkes óńirlik qaýipsizdik, turaqtylyq jáne ornyqty damý tujyrymdamasy, qaýipsizdik táýekelderi men olardyń aldyn alýdyń 2026–2028 jyldarǵa arnalǵan tizbesi qabyldandy.
Halyqaralyq syılyq tapsyryldy
Osynaý jıynnan bir kún buryn Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Ortalyq Azııa jáne Ázerbaıjan memleket basshylarymen birge Islam órkenıeti ortalyǵyna bardy.
Sondaı-aq «Keleshek murasy» halyqaralyq syılyǵyn tapsyrý rásimi ótti. О́zbekstan Prezıdenti Shavkat Mırzııoevtiń aıtýynsha, bul syılyq dástúrdi jańǵyrtýǵa, ónerdi damytýǵa, sondaı-aq ulttyq rýhanı murany nasıhattaýǵa eleýli úles qosqan mádenıet qaıratkerlerine beriledi.
Halyqaralyq syılyqqa ıe bolǵandar qatarynda M.Áýezov atyndaǵy Qazaq ulttyq drama teatrynyń ártisi Erkebulan Daıyrov bar. Ol «Teatr jáne kıno» atalymy boıynsha «Keleshek murasy» syılyǵynyń laýreaty atandy.
Astana – Tashkent – Astana