«Naǵyz sumdyq – bizdiń jumys hám muny bizden óńge eshkim bilmeıdi». Bul aqyl-oı arystany Lev Tolstoıdyń Afanasıı Fetke aıtqan syry bolatyn. Jazýshy eńbegine qatysty mundaı dál anyqtama tabyla qoımas. Orys hakiminiń artynda qalǵan toqsan tom eńbegi – álem ádebıetine qosylǵan orasan olja. Qalamgerdiń shyǵarmashylyq murasyn qattaǵan Borıs Eıhenbaým Tolstoıdyń muqym eńbegi álemdegi eń kólemdi Brokgaýz ben Efronnyń ensıklopedııalyq sózdiginen de zor ekenin jazady. «Muny baspa tabaǵyna shaqsaq, shamamen úsh myń tabaq bolady! Al betpen eseptesek – elý myńnan astam paraq shyǵady! Al munyń bárin qoljazba kúıinde kórseńiz, áseri ásem-aq. Al redaktor úshin bul – qııamet-qaıym». Endi osy oraıda suraq týady. Lev Tolstoı nege munsha kóp jazdy? Ondaǵy jazýshylyq muraty ne? Jazý barysynda nendeı kezeńderdi bastan ótkerdi? Munyń bárine Tolstoıdyń shyǵarmashylyq zerthanasynan jaýap tabamyz.
Tolstoı tehnıka ataýlyny asa jaqtyra qoımaǵan. Biraq jazý mashınkasyna kelgende aldyna jan salmaǵan. О́ıtkeni ol kóshirme sanyn kóbeıtip, jumys qarqynyn tezdetýge múmkindik berdi. Sóıtip órkenıetten qashyq turýdy maqsat etken jan jaılaýy – Iаsnaıa Polıanada «Remıngton» mashınkasy paıda boldy. Tolstoı sol mashınkanyń kómegimen qoljazbasynyń ár betin bes-on márte qaıta túzetip otyrdy. Bul iske onyń búkil áýleti jumyla kiristi.
Jazýshynyń toqsan tomdyǵyn shyǵarǵan redaktorlardyń esepteýinshe, Tolstoıdyń túzetýlerin, kóshirmelerin ysyra turyp, tek baspa tabaqtaryn alsaq jáne ony jazýshylyqqa jumsaǵan alpys jylǵa bólsek, Tolstoı jylyna keminde elý baspa tabaq jazǵan bolyp shyǵady. Bul – aıyna tórt tabaqtan artyq. Onyń kem degende jartysy kórkem shyǵarmalar, qalǵany – hattar men kúndelikter. Demek, Tolstoı jyl saıyn 20–30 baspa tabaq aralyǵynda jazǵan.
Asylynda Tolstoıdy eńbek rýhy bılep turǵan. Demalys degendi bilmeıdi. Bir dúnıeni bitirse, dereý ekinshisine kirisedi. Al arada úzilis týsa, qatty qınalyp, júıkesi syr bere bastaıtyn. «Soǵys jáne beıbitshilikten» keıingi jyldar Tolstoı úshin óte aýyr soqqan. Oı kóp, jospar mol, biraq jumys júrmeıdi. 1870 jylǵy 9 jeltoqsanda jazýshynyń jary Sofıa Andreevna óz kúndeliginde bylaı jazady:
«Bul ýaqyttaǵy áreketsizdik, menińshe, aqyl-oı tynysy ony qatty qınady… Keıde shabyt keldi dep qýanady. Keıde úıden jáne otbasynan jyraqta júrgende, esinen aıyrylyp qalamyn ba dep záresi ushady».
Al Tolstoı sol kúnderi Fetke:
«Álsizdik, eshteńe kerek emes, tynyshtyq qana kerek, al ol – joq» dep hat joldaıdy.
Aqyry ózin pedagogıkaǵa burý arqyly qutqardy. «Álippeni» jaza bastaıdy.
Tolstoı eshqashan qoǵamǵa qatysy joq ispen aınalysýdy bilmegen. О́zi kásibı jazýshy da, jýrnalıst te emes, biraq qoǵamdaǵy ár qozǵalysty jiti baqylap, bárine ún qatatyn bolǵan. Mańyzdy dúnıeniń eshqaısy onyń qatynasynsyz ótpeýi kerek dep eseptegendeı. Qyrym soǵysy júrip jatqanda ol Sevastopolge baryp, áskerı áńgimeler jazdy. I. Týrgenevtiń «Ákeler men balalary» jóninde daý shyqqanda «Eki gýsardy» jaza qoıdy. Áıel teńdigi sóz bola bastaǵanda «Otbasylyq baqytty» dúnıege ákeldi.
Osylaısha «Soǵys jáne beıbitshilik», I Petr týraly bastalǵan roman, «Anna Karenına», «Arylý», halyqqa arnalǵan áńgimeler, «Qaıta tirilý» – bári de Tolstoıdyń óz zamanynyń isterine tikeleı aralasýynan týǵan. Onyń shyǵarmashylyǵy tutas bir tarıhı taktıka men strategııalyq oılaýdyń nátıjesi edi.
Jas qalamgerlerge keńesTolstoı ádebı jýrnaldardy qadaǵalap, jańa shyqqan dúnıeler jaıynda Fetpen, Týrgenevpen, Nekrasovpen, Leskovpen, Grıgorovıchpen jáne basqa da qalamgerlermen pikir almasyp otyratyn. XIX ǵasyrdaǵy jazýshylardyń arasynda bir-birine aıaqtalmaǵan shyǵarmalaryn joldap, hat arqyly keńes qurý dástúri bar edi.
Buǵan qosa, Lev Nıkolaevıchke jas qalamgerler jıi hat jazyp, jazǵandaryn oqyp berýdi, keńes aıtýdy, jaryq kórýine járdemdesýdi suraıtyn. Tolstoı olardy qur «bárekeldimen» qaıtarmaı, joldanǵan qoljazba týraly shyn nıetin aıtatyn, kemshiligin de jasyrmaı kórsetetin. Eger shyǵarma unasa, jýrnalǵa usynyp qana qoımaı, óz qolymen óńdep, artyǵyn kúzep, kem-ketigin ózi tolyqtyryp túzep beretin. Al keıbir avtorlarǵa ádebıetti múlde qoıyp, basqa jol izdeýdi usynady.
Mine, Tolstoıdyń jas qalamgerlerge aıtqan keńesi. Eshkim birden qabyldaı qoımaıtyn, qabyldasa da birden júzege asyra almaıtyn usynys:
«Álbette, tastańyz (jazýdy)! Muny men barlyq jas jazarmandarǵa aıtyp júrmin. Bul qarapaıym keńesim. Qazir jazatyn zaman emes. Adal is qylyp, ómirdi túzep, óz úlgińmen ózgege jón silteý kerek. Shaldyń sózin tyńdasańyz, ádebıetti tastańyz. Maǵan báribir! Erteń ólem de qalam... Al sizderge, jańa bastaǵandarǵa, ýaqytty beker ótkizip, nápsiniń jetegine erýdiń qajeti joq».
Bul sózderdi Lev Tolstoı 1890 jyldyń 20 jeltoqsanynda ádebıetshi, qoǵam qaıratkeri ári memýarshy Aleksandr Jırkevıchpen áńgime barysynda aıtqan. Ol kezde Tolstoı 62 jasta edi jáne óziniń áıgili «rýhanı túleýinen» ótip, jazýshylyqqa da jańa kózqaraspen qaraı bastaǵan. Onyń oıynsha, ádebıet oqyrmandy rýhanı oıatýǵa qyzmet etpese, onda ol – múlde qajetsiz óner.
Ol ózi de jastaý kezinde keıde kúmánǵa berilip, jazýdy tastap qoıatyn. Ondaı shaqtarda kóbine ań aýlap, qojalyq sharýasyn júrgizetin. Osyndaı «tynysh» kezeńderdiń birinde, 1859 jyldyń 24 qazanynda Tolstoı dosy Afanasıı Fetke bylaı dep jazǵan:
«Keıde aıaq astynan uly adam bolǵym kelip ketedi de, áli kúnge deıin sol kúıge jetpegenim jaman ashýlandyrady. Tipti tezirek turyp ketýge nemese asty tezirek ishe salýǵa tyrysasyń, tek bastasam eken dep».
Al endi 1853 jyly Tolstoı kúndeliginde, ózi áli jas qalamger sanalǵan shaǵynda, ózine bergen keńesi:
«Jaz. Birinshi, áýeli qoljazbany joba qylyp, oıdy orny men dáldigine qaramaı túsir; Ekinshi, qaıta kóshir, artyqtyń bárin alyp tastap, ár oıǵa óz ornyn ber; Úshinshi taǵy bir kóshirip, barlyq til kemshiligin túzet».
Qalamgerdi zaman týdyrady1860 jyly Tolstoı E. Kovalevskııge jazǵan hatynda bylaı deıdi: «Danalyq – ne isteý kerektigin bilýde emes, odan buryn jáne odan keıin ne isteý kerektigin bilýde». Bul hıkmetti, bálkim ónerdi Tolstoı aıryqsha meńgergen. Ol ómirdiń kez kelgen qubylysynyń aldynda ne bolatynyn hám onyń nátıjesi qandaı bolatynyn jaqsy bilgen. Aıtalyq, ózi murat tutqan – álemdik mahabbat ıdeıasyn alaıyq. Mahabbatty syılaıtyn – qudaı. Adam qudaıdy eshqashan tolyq tanyp bile almaıdy. Tolstoı da tanyp bilmegen. Biraq ol adamnyń qudaıdy tanyp bilgenge deıingi jaǵdaıyn, tanýǵa talpyna bastaǵan hál-kúıin jaqsy bildi. Jáne qudaıdy tolyq tanyǵannan keıingi ózgeristi anyq boljady.
Osy oraıda Borıs Eıhenbaým Tolstoıda taktıkalyq daǵdy qatty damyǵanyn aıtady. Ol kez kelgen qubylystyń qaı jaqtan jáne neni murat etip kele jatqanyn túısikpen sezgen deıdi. Onysyn Tolstoıdyń ekinshi, rýhanı ómiri bastalǵan kezdegi jazbalarynan anyq ańǵaramyz. Ol ómir baqı minez keselderimen, ıaǵnı nápsi kúshimen kúresip ótti. Ol jaı ǵana kúres emes, bul – soǵys. «Tabyldy óz boıymnan eki dushpan: biri ishten bolǵanda, biri tystan» demeı me Máshhúr Júsip?! Tolstoı osy eki dushpanynyń aıla-tásilin ábden meńgergen. Soǵan qarsy qarymta shabýyldardy da únemi jasap otyrǵan. Keı kezde onyń oıǵa alǵan sharýasyn álgi ishki-syrtqy dushpandary da bilmeı qalǵan sııaqty kórinedi. Mundaı qasıet jazýshylyq qyraǵylyqqa tikeleı oń áser etedi. Osy qabiletke ony, sózsiz, týǵan zamany, ósken ortasy jetkizdi.
«Paıǵambarlarda otan bolmaıdy» degen, rasynda, asyl sóz. Olar adamzatqa ortaq tulǵalar. Tolstoı da sondaı. Ol ózin orysqa ǵana emes, álemge kerekpin dep eseptedi. Ol qoǵamdaǵy barlyq qubylys úshin ózin jaýapty sezindi. «Pıramıdalardyń tóbesinen maǵan qyryq ǵasyr qarap tur» deýi osyny aıǵaqtaıdy. Tipti «men toqtasam, búkil álem qurıdy» degeni de – túısik qana emes, dáýirden, tarıhtan týyndaǵan murat deıdi tolstoıtanýshylar. Bul ustanymynan kóp adam paıǵambarlyq qasıetti kórdi, keıbireýler pańdyq dep, jıirkendi . M. Gorkııdiń: «Onyń shekten tys ulǵaıǵan tulǵasy – ǵajaıyp, tipti bir jaǵynan usqynsyz» degeni de sondyqtan bolar.