Shaǵyn elder shyrǵalańy

Eýropadaǵy qarjy-ekonomıkalyq daǵdarystyń saldary ásirese, shaǵyn elder halqyn qatty kúızeltip otyr. Máselen, Shyǵys Eýropanyń birqatar elderinde eldegi jumyssyzdyq saldarynan halyqtyń bosyp ketý jaǵdaıy seziledi. Al endi bir elderde ulttyq valıýta quldyrap, sórelerdegi taýarlardy sypyryp ketý qubylysy baıqalýda. Muny tómendegi habarlarymyz dáleldeı túsedi.

Sórelerden sypyryp áketýde

Moldovada ulttyq valıýtanyń kúrt qul­dyraýyna baılanysty el halqy osy aptanyń sársenbisinen bastap dúkenderdegi taǵamdar men basqa da taýarlardy sórelerden sypyryp ákete bastady. Iri saýda ortalyqtary sońǵy kúnderdiń ózinde baǵany eki ret kótergenine qaramastan, olarda qalyń halyq shoǵyrlanǵan úlken kezekter paıda bolýda. Tańerteńnen bastap tur­mys­tyq tehnıkalar satatyn kóptegen saýda dúkenderi taýarlardyń baǵasyn qaıta taǵaıyndaý úshin ashylmaı qaldy. О́ıtkeni, jaǵdaı túsinikti. Olar mundaı taýarlardy kóbinese shetelderden valıýtaǵa alyp keledi de, el ishinde ulttyq valıýta boıynsha satady. Al ulttyq valıýta bolsa, barǵan saıyn quldyrap barady. Osyǵan baılanysty saýda dúkenderiniń ıeleri ulttyq valıýta baǵasynyń quldyraýynan utylyp qalamyz ba degen qor­qynyshqa tap bolýda. Onyń ústine janar-jaǵarmaı baǵasynyń kóterilýi de bastalyp ketti. Osyǵan oraı, birqatar janar-jaǵarmaı satý stansalary benzın baǵasyn ózgertý úshin jabylyp qaldy. Al jumys istep turǵan stansalarda iri kezekter paıda bolýda. О́tken jyly Moldova leıa­synyń baǵamy dollarǵa qatysty 20 paıyzǵa tómendegen bolatyn. Al bıylǵy jyl bastalǵannan bastap 20 paıyzǵa taǵy da qul­dyraǵanyna qaramastan, sońǵy kúnderi sát-saıyn tómendep keledi. Ulttyq banktiń prezıdenti Dorın Drýgýsaný qalyptasqan jaǵdaıdy syrtqy faktorlarmen baılanysty dep túsindirýde. О́tken jyldyń jeltoqsan aıynda bul jónindegi kórsetkish 2013 jyldyń jeltoqsanymen salystyrǵanda 50 paıyzdan astamǵa túsip ketken bolatyn. Osyǵan oraı, jaǵdaıdy qalypqa keltirý, tipti, tym quryǵanda ýaqytsha ustap turý úshin ulttyq bank osy aptanyń seısenbisinen bastap qysqa merzimdi operasııalar boıynsha bazalyq paıyzdyq stavkany 8,5 paıyzdan 13,5 paıyzǵa deıin kúrt kóterdi. Oppozısııa ókilderi bılik ba­syn­daǵylardy qatty synǵa alýda. Parlamenttegi árbir tór­tin­shi mandatty ustap turǵan eldegi sosıalıstik partııa ban­ki­lik-qarjylyq sektordaǵy jaǵ­daıdyń ýshyǵýyna baılanys­ty joǵary qaýipsizdik keńesin tó­tenshe jaǵdaıda shaqyrýdy jáne parlamenttiń otyrysyn ótkizýdi talap etýde. «Ekonomıkadaǵy jaǵdaıdyń tómen­degendigi týraly óz boljamdaryna súıene otyryp, ult­tyq bank monetarlyq saıasat­ty odan ári qataıta túsýde. Mu­nyń aqyry halyqtyń alǵan ne­sıe­leriniń qymbattaýyna alyp kelmek. Bıznes pen kásip­ker­likti qoldaıtyn yntalandyrý saıasatynyń ornyna ulttyq bank endi barynsha qysý jaǵdaıyna kóshkendigi kórinis berip otyr. «Bizdegi salyq saıasatynyń ózi kásipkerlik úshin qolaıly bo­lyp turǵan joq. Endi qazirgi jaǵ­daı qosyla kelip, eldegi eko­nomıkalyq jaǵdaıdy odan ári ýshyqtyra túspek», dedi TASS tilshisine bergen suhbatynda oppozısııadaǵy sosıalıster partııasynyń atynan saılanǵan depýtat, ekonomıka doktory Vla­dımır Golovatıýk. Onyń aıtýynsha, basqa memleketter mundaı jaǵdaıda ishtegi suranysty qoldaý úshin barlyq aspaptardy iske qosyp jatady. Al Moldova bıligi kele jatqan qaýiptiń aldynda bas ıip, álsizdik tanytyp otyrǵan ispetti.

Qaıyrshylyqtan qashý ústinde

Kosovonyń Vengrııamen shek­tesetin ońtústiktegi shekara­larynda 17 aqpannyń tańer­teńi­nen bastap adamdar shoǵyry paı­da bola bastady. Bular – koso­volyqtar. Olar jasyryn jaǵdaıda elden ótip, Germa­nııaǵa bet burýdy qalaıdy. Myń­daǵan adamdar osylaı etýde. Olar­dyń negizin jastar quraı­dy. Kosovolyqtardyń bulaı­sha elden qashýy ishinara moıyn­dalyp otyrǵan el táýelsiz­diginiń jetinshi jyldyǵy mereke­simen tuspa-tus kelýde. «Biz eli­miz­den jetiskennen ketip bara jatqanymyz joq. Jaǵdaı­dan ábden túńilip boldyq. Táýel­sizdikten úmit etip birqatar jyl­dar boıy qıyndyqpen kúresip kelemiz. Biraq eshteńeniń ózge­retin túri joq. Qıyndyqtan ábden jalyqtyq», deıdi olar. Mundaı joldy tańdap alýshylar avtobýspen nemese taksımen Serbııaǵa deıin jetedi. Olar munda ashyq jaǵdaıda kele alady. Al munan keıin Vengrııa shekarasynan orman arqyly jasyrynyp, jaıaýlap ótedi. Eger olardy polısııa toq­ta­tatyn bolsa, bosqyn ekendikterin aıtyp, osy elde tura turýdy ótinedi. Al Vengrııada bul másele áli tolyq sheshilgen joq. Iаǵnı, qarastyrylý ústinde. Sondyqtan da olardyń osy jaǵdaıdy paıdalanyp, Eýropalyq odaqtyń, ıaǵnı «Shengen aımaǵynyń» bas­qa bir eline ótip ketýge múm­kin­digi bar. Olar ózderine bosqyn mártebesiniń berile qoımaı­tyndyǵyn túsinedi. О́ıtkeni, Eýro­palyq odaqtaǵylar kosovo­lyqtardyń saıası sebepter­men nemese soǵys pen qýǵyndaý saldarynan elderinen ketip jat­paǵandyǵyn biledi. Sondyq­tan jasyryn jolmen ótip kel­­gen­derdi Serbııaǵa qaıta qaıtarýǵa tyrysýda. Sonda mundaı jappaı qashý­shylyqtyń syry nede? «Elimizde jumys joq, oqýǵa múmkindik joq. Sondyqtan qıyn­dyqtan shyǵýdyń bir ǵana joly bar. Ol – elden ketý», deıdi til­shimen tildesken kosovolyq. Áńgimemizdiń basynda aıtyl­ǵandaı, shekara tusynda ótken jyldyń jeltoqsanynan bastap kún saıyn myńǵa tarta adam jasyryn jolmen basqa eldiń aýmaǵyna ótip ketýde. Ádette olar kózge túspeý úshin shaǵyn toptarmen júredi. Polısııa qyzmetkeri Gabor Eberhardt bylaı deıdi: «Sońǵy kúnderi jasyryn mıgranttar sany birshama azaıa túsken sııaqty. Biz kún saıyn 300-den 700 adamǵa deıin ótip jatqandyǵyn baıqaımyz». Bir jaǵynan alǵanda koso­volyqtardyń mundaı qadamdarǵa barýyna shekarany nyǵaıtý jumystarynyń kúsheıe túsken­digi de áser etetin sekildi. She­karany kúsheıtý eki jaqtan da qatar júrip jatyr. Vengrııa da, Serbııa da qosymsha qural-jabdyqtar ákelip, shekaraǵa ornatýda. Olardyń ishinde árbir qubylysty qalt jibermeýge arnalǵan beınekameralar men avtokólikter de bar. Shekara kúzetýshiler sany da ulǵaıtyla tústi. Osy iske Germanııa da kómek kórsetip, eki elge qol ushyn berýde. Bul el qashqyndardyń joly bolyp tabylatyn shekara núktelerine 20 polısııany attandyrdy. Kosovolyqtardyń elden qashýynan Serbııadaǵy taksıs­terdiń jaǵdaıy birshama jaqsa­ryp qalǵandyǵy seziledi. Olar kosovolyqtardy shekaraǵa deıin jetkizip salýǵa qyzmet kórsetedi. Tipti, kontrabandalyq túrde shekarany kesip ótýge járdemdesetin qyzmet túri de paıda bolyp, bul is jandanyp keledi. Máselen, keıbir kelip túsken málimetterge qaraǵanda, Vengrııa aýmaǵynan alyp ótkendigi úshin ár kosovolyq jol kórsetýshige orta eseppen alǵanda 1 myń eýro tóleıtin kórinedi.

Mindetteme alýdy qalamaıdy

Munyń aldyndaǵy maqa­lalarymyzda Grekııa men Eý­roodaq arasynda borysh jó­nin­degi mindetteme sharttaryn qaıta qarastyrý jónin­degi kelisimderdiń júrip jatqan­dyǵyn habarlaǵan edik. Bul jóninde áli de bir naqty kelisimge qol jetkizilmeı otyr. Bir eseppen alǵanda, Grekııa hal­qy qatań únemdeý saıasatynan ábden sharshap bolǵandaı. Olar ózderiniń ashý-yzasyn, ásirese, eldegi parlament saılaýy kezinde kórsetken bolatyn. Sonyń nátıjesinde ásire solshyldardyń SIRIZA partııasy saılaýda jeńip shyǵyp, úkimet basyna kelgendigi belgili. Halyqtyń bul partııaǵa tilektes bolýyna olardyń qatań únemdeý saıasatyna budan ári jol bermeımiz degen baǵdarlamalyq ýádesi sebep boldy. Qazir premer-mınıstr Aleksıs Sıprastyń úkimeti ózderiniń osy ýádesinen shyǵý jolynda jantalasqan áreketterdi bastan keshirýde. Úkimet Eýro­odaqpen qıyn kelisimder júrgizý ústinde. Grekııanyń jańa úkimeti Eýroodaq basshylyǵynyń aldynda, ózderine qaryz berýshi negizgi qarjy uıymdarynyń aldynda qaryz berýdiń bu­ryn­­ǵy aýyr sharttaryn qabyl­da­maıtyndyqtaryn ashyq aıtyp otyr. Ekinshi jaǵynan alǵanda, Grekııanyń qarjy qoldaýynsyz ómir súre almaıtyndyǵy taǵy aıqyn. Sondyqtan eýroaımaqtan birden qol úzýdiń múmkindigi taǵy da joq deýge bolady. Biraq, soǵan qaramastan, úkimet ózderiniń halyqqa bergen ýádesin oryndaý úshin kelissózder barysynda barynsha beriktik kórsetýge umtylýda. Osyǵan oraı Grekııa úkimeti sońǵy júrgizilgen kelissózderden keıin ózderiniń burynǵy qaryz kelisimderin odan ári jalǵastyra berýge múddeli ekendigin, biraq sonymen qatar, qatań únemdeý saıasatyna baılanysty burynǵy mindettemelerdiń barlyǵyn tolyq moıyndamaıtyndyqtaryn jetkizdi. «Biz Grekııaǵa qarjy jóninde jasalynǵan ýltımatýmdardy qabyldaı almaımyz. Biz jasalynǵan memorandýmdardy odan ári sozýdy suramaımyz da. Biz nesıe shartyn uzartýdyń múmkindikterin qarastyratyn bolamyz. Biraq ondaǵy memorandýmda kórsetilgen talapty oryndaýdan (bul jerde áńgime qatań únemdeý saıasatyn odan ári jalǵastyrý týraly bolyp otyr) bas tartamyz», delingen úkimettiń bul jaıyndaǵy kózqarasy týraly habarlamada. Biraq ázirge mundaı habarlamanyń taratylǵandyǵy týraly resmı aqparat joq. Munyń aldynda Grekııanyń buqaralyq aqparat quraldary Brıýsseldegi aty-jóni beımálim ókilderdiń bergen derekterine silteme jasaı otyryp, Afınanyń budan buryn jasalynǵan nesıe baǵdarlamasyn taǵy da alty aıǵa soza túsý jóninde Eýroodaqqa ótinish jasaǵandyǵyn habarlaǵan edi. О́ıtkeni, belgili bir kelisimge qol jetkizilmegen jaǵdaıda atalǵan baǵdarlamanyń resmı kúshi 28 aqpan kúni aıaqtalýy tıis. Osyǵan oraı, Grekııa premer-mınıstri Aleksıs Sıpras ózi basqaratyn partııanyń parla­ment­tik tobynyń otyrysynda Gre­­kııaǵa halyqaralyq qaryz be­rý­shilermen ózara tıimdi keli­­simge kelý jónindegi kelissózderdiń júrip jatqandyǵyn málimdegen bolatyn. «Biz qazirgi kúni árip­tes­terimizben qaryz másele­sine qatysty kelissózder júrgi­zý­demiz. Ol kelissózderdiń ádil de tıimdi bolýyn qalaı­myz. Bul kelissózder barysyn­da biz ózimizdiń qatań únem­deý saıasatyn budan ári qoldamaı­tyn­dyǵy­myzdy ashyq málimdedik», dep atap kórsetken bolatyn Aleksıs Sıpras. Daıyndaǵan Suńǵat ÁLIPBAI, «Egemen Qazaqstan».